سوره توبهذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



سوره توبه، نهمین سورۀ قرآن کریم، دارای ۱۶ واحد موضوعی (رکوع)، ۱۲۹ (یا ۱۳۰) آیه، ۴۹۷‘۲ کلمه و ۷۸۷‘۱۰ حرف می‌باشد.
سوره توبه به دو نام "توبه" و "برائت" شناخته می‌شود و از آن در باب صلات سخن رفته است.



سبب نامگذاری سوره به توبه و برائت

[ویرایش]

نخستین نام مشهور این سوره «توبه» است که از صدر اسلام تا عصر حاضر نگارش این عنوان بر کتیبه آغاز سوره در مصاحف بلاد مختلف اسلامی معمول بوده است. سبب نام‌گذاری سوره، فراوانی کاربرد کلمه «توبه» و هم‌خانواده‌های آن در این سوره نسبت به دیگر سوره‌های قرآن کریم [۱] و طرح و شرح سرگذشت درس‌آموز توبه ۳ تن از متخلفان غزوۀ تبوک در این سوره است. [۲]
دومین نام مشهور این سوره «برائت» است که این نام از کلمه آغازین سوره برگرفته شده، و یادگار سنت دیرین نام‌گذاری سوره‌های قرآنی با سرآغاز آنهاست. [۳] [۴]
برخی از قرآن شناسان «برائت» را نام اصلی سوره، و «توبه» را نام دیگر آن دانسته‌اند. [۵] [۶] [۷]

نامهای متعدد برای این سوره

[ویرایش]

این سوره پس از دو سورۀ حمد و «قل هوالله» بیشترین شمار نام‌های متعدد را به خود اختصاص داده است؛ [۸] چنان‌که قرآن‌شناسان، برخی ۸ نام،

[۹] برخی ۱۰ نام، [۱۰] برخی ۱۲ نام، [۱۱] [۱۲] و برخی دیگر ۱۴ نام، [۱۳] [۱۴] همراه با سبب نام‌گذاری آنها برشمرده‌اند که «فاضحه»: رسواگر؛ «مُبَعْثِرة »: افشاگر؛ «مُقَشقِشه»: پیرایشگر [۱۵] و «بَحوث»: کاوشگر، از آن جمله است. [۱۶]
بقاعی سبب نام‌گذاری سورۀ توبه (برائت) به نامهای دیگر را بازگشت معنا و مفهوم همه آن نامها به «برائت» ــ نـام اصلی و مقصود اصلی سوره ــ دانسته است. [۱۷]

استحباب قرائت سوره توبه

[ویرایش]

بر استحباب قرائت سوره توبه در هر ماه تأکید شده است. [۱۸]

معرفی سوره توبه

[ویرایش]

سورۀ توبه در ترتیب مصحف شریف پس از سورۀ اَنفال (ه‌ م) و پیش از مجموعه ۶ سوره‌ای الرائات جای دارد و هفتمین سوره از مجموعه « سَبعِ طِوال» بوده، و در ترتیب نزول مشهور، آخرین سورۀ مَدَنی است؛ [۱۹] [۲۰] [۲۱] [۲۲] [۲۳] [۲۴] [۲۵] چنان که در بیشتر روایات ترتیب نزول در ردیفهای ۱۰۹، ۱۱۱، ۱۱۳ و ۱۱۴ جای گرفته است. [۲۶]
بیشتر مضامین سورۀ توبه ناظر به حوادث و وقایع سالهای واپسین عهد رسالت است؛ [۲۷] [۲۸] [۲۹] [۳۰] [۳۱] [۳۲] در عین حال، به گواهی برخی روایات اسباب نزول، آیاتی از این سوره در آستانه هجرت، دربارۀ جنگ بدر، در ارتباط با بیعت عقبه ثانیه، به سال ۱۳ بعثت، و حتی پس از وفات ابوطالب، به سال دهم هجرت، در مکه معظمه نازل شده‌اند. [۳۳] [۳۴]
دو آیه پایانی سوره، غالباً نزد قرآن شناسان مکی تلقی شده‌اند [۳۵] [۳۶] [۳۷] [۳۸] و مسئله اِلحاق این دو آیه به سورۀ توبه در روایات جمع و تدوین قرآن کریم مطرح است. [۳۹] [۴۰] [۴۱] [۴۲]

عدم شروع این سوره با بسمله

[ویرایش]

سورۀ توبه تنها سورۀ قرآن کریم است که نه در قرائت و نه در کتابت، با بسمله آغاز نمی‌شود. در توجیه این استثنا گفته‌اند: گروهی از صحابه سورۀ توبه را سوره‌ای مستقل می‌دانستند و گروهی دیگر آن را دنباله سورۀ اَنفال می‌پنداشتند؛ [۴۳] [۴۴] [۴۵] از این رو، به هنگام نگارش مصاحف در آغاز سورۀ توبه یک سطر نانبشته به جای بسمله خالی گذاشتند. [۴۶] [۴۷]
به عبارت دقیق‌تر، [۴۸] از آنجا که آیات برائت، بخش آغازین سورۀ توبه، بدون بسمله نازل شده بود [۴۹] و صحابه هیچ‌گاه این آیات را با بسمله نشنیده بودند، از نگاشتن بسمله در آغاز سوره خودداری کردند؛ اما از آنجا که انفال و توبه را با عنوان دو سورۀ جداگانه از پیامبر اکرم (ص) فراگرفته بودند، یک سطر نانبشته میان آن دو فاصله انداختند. از سوی دیگر، آیات برائت ناظر به لغو معاهدات و قطع روابط با مشرکان و کافران است و در دوران جاهلیت، مکتوباتی این چنینی را با نام خدا آغاز نمی‌کرده‌اند. [۵۰] [۵۱]
سخن امام علی (ع) نیز، دایر بر اینکه بسمله امان است و آیات برائت قطع امان، ناظر به همین نکته است. [۵۲] [۵۳] [۵۴] [۵۵] [۵۶]
گفتنی است از دیرباز برخی از مُقریان چنین تعلیم داده‌اند که تلاوت سورۀ توبه را به جای بسمله، با این عبارات آغاز کنند: «اَعوذُ بِاللّٰهِ مِنَ النّار، و مِن شرِ الکُفّار، و مِن غضبِ الجَبّار، العِزَّةُ لِلّٰهِ الْواحِدِ القَهّار و لِرَسوله». در برخی از مصاحف نیز، این عبارات به جای بسمله یا در کتیبه آغاز سوره مشاهده می‌شود. [۵۷]

محور موضوعی سوره توبه

[ویرایش]

محور موضوعی این سوره پرداختن به «توبه» است، چنان‌که واژگان توبه در سرتاسر این سوره با سامانی تدبّر‌برانگیز جایگزین شده‌اند [۵۸] [۵۹] [۶۰] [۶۱] [۶۲] [۶۳] [۶۴] [۶۵] [۶۶] [۶۷] [۶۸] [۶۹] [۷۰] و مضامین سوره، همه بیانگر مکتب هدایتی ـ تربیتی توبه در قرآن کریم‌اند. معانی، مفاهیم و مصادیق مطرح شده در سورۀ توبه بسیار متفاوت با معنا و مفهوم رایج توبه در فرهنگ عامه مسلمانان است: سورۀ توبه مجموعه‌ای از گناهان بسیار بزرگ از قبیل دنیادوستی، تن‌آسایی، نیرنگ‌بازی، منفعت‌گرایی، فرصت‌طلبی و دروغ‌پردازی [۷۱] [۷۲] [۷۳] [۷۴] [۷۵] [۷۶] [۷۷] را مطرح می‌کند که معمولاً از «گناهان کبیره» به شمار نمی‌آیند و غالباً با ادعای مسلمانی و تظاهر به دینداری همراه‌اند، در حالی که در رویکرد قرآنی از مصادیق «فسق» [۷۸] [۷۹] [۸۰] [۸۱] [۸۲] [۸۳] و «کُفر» [۸۴] [۸۵] [۸۶] [۸۷] [۸۸] [۸۹] [۹۰] [۹۱] [۹۲] به حساب می‌آیند و با توبیخ شدید و تهدید به سوء عاقبت و عذابهای دنیوی و اخروی همراه‌اند. [۹۳] [۹۴] [۹۵] [۹۶] [۹۷] [۹۸] [۹۹] [۱۰۰] [۱۰۱] [۱۰۲] [۱۰۳] [۱۰۴]
این سوره با گذر از مفهوم سطحی پشیمانی از گناه (ندامت) ــ که ‌مفهوم رایج‌ توبه ‌است ــ راهبردها و راهکارهایی‌ اجتماعی ـ فرهنگی را برای تحقق یافتن مفاهیم بنیادین توبه در زندگانی فرد مسلمان و جامعه اسلامی ارائه می‌کند. در نخستین آیات سوره [۱۰۵] [۱۰۶] [۱۰۷] [۱۰۸] معنا و مفهوم توبه، بازگشت از شرک به ایمان همراه با التزام عملی به نماز، زکات و جهاد [۱۰۹] [۱۱۰] [۱۱۱] دانسته شده است. با یادکرد از جنگ حُنین، رزمندگان اسلام را به سبب مغرور شدن به کثرت عِده و عُده و در نتیجه دست نیافتن به پیروزی و فرار از جبهه بازخواست می‌کند و لزوم توبه از گناهان مزبور را یادآور می‌گردد. [۱۱۲]
نخستین ویژگی مؤمنان راستین را توبه پیوسته و پویا در اندیشه و عمل [۱۱۳] و ویژگی منافقان کُفرپیشه را توبه‌ناپذیری و اصرار ورزی بر کفر و نفاق [۱۱۴] اعلام می‌کند.
مقصود اصلی این سوره آن است که در مکتب انسان‌ساز توبه، مسلمانانی آخرت‌گرای، راستگوی و درست‌کردار، [۱۱۵] وظیفه‌شناس و فداکار، [۱۱۶] متوکل بر خداوند، [۱۱۷] معتقد به عظمت او [۱۱۸] و امیدوار به رحمت و کفایت او [۱۱۹] [۱۲۰] [۱۲۱] [۱۲۲] [۱۲۳] بپروراند؛ آن‌چنان که در راه خدا از هیچ چیز و هیچ کس نهراسند [۱۲۴] [۱۲۵] و تنها دغدغه پرداختن به وظیفه داشته باشند و پیروزی و شکست را یکسان تلقی کنند [۱۲۶] و پیروزی نهایی را از آنِ اسلام بدانند. [۱۲۷]

پیام سوره توبه

[ویرایش]

پیام سورۀ توبه توجه دادن مسلمانان به مسئله مهم تولّا و تبرّا، پیرایش اندیشه و عمل مسلمانان از شائبه‌های گوناگون کفر و نفاق، و توبه‌دادن ایشان از اسلامِ سودجویانه و مصلحت‌طلبانه است و بر حذر داشتن ایشان از آمیزش و سازش با کافران و مشرکان با توجیه‌همزیستی و همنوعی و همسایگی با آنان است. [۱۲۸] [۱۲۹]

اشتراکات سوره توبه با سوره انفال

[ویرایش]

سورۀ توبه در موضوع، مضمون، مقصود و پیام، با سورۀ انفال مشترک است تا آنجا که گویی ذیلی بر سورۀ انفال است؛ [۱۳۰] [۱۳۱] [۱۳۲] [۱۳۳] [۱۳۴] چنان که در عهد رسالت، این دو سوره را «قرینتین» می‌نامیده‌اند. [۱۳۵]
این همخوانی و یکپارچگی، در وحدت تعبیر، [۱۳۶] [۱۳۷] اتحاد موضوع [۱۳۸] [۱۳۹] [۱۴۰] [۱۴۱] [۱۴۲] [۱۴۳] و اشتراک مضمون [۱۴۴] [۱۴۵] [۱۴۶] [۱۴۷] در بیشتر آیات این دو سوره مشهود است که شاخص‌تر از همه، تحلیل وقایع جنگ بدر در سوره انفال [۱۴۸] [۱۴۹] [۱۵۰]
و تحلیل مسائل غزوۀ تبوک در سورۀ توبه [۱۵۱] [۱۵۲] است.
این دو سوره دربردارندۀ متونی رمزآلود و در عین حال روشنگر از سیرۀ نبوی در عهد مدنی ــ با اسلوب بیانی ویژۀ قرآن کریم ــ هستند؛ چنان‌که در مقام مقایسه قسمتی از سیرۀ ابن‌هشام نیز در ارتباط با وقایع سال نهم هجرت، به تفسیر سورۀ توبه، و در ارتباط با وقایع سال اول هجرت به تفسیر سورۀ انفال اختصاص یافته است. [۱۵۳] [۱۵۴]
از نگاهی دیگر، دو سورۀ انفال و توبه مشتمل بر بیان و تبیینی جامع از دین اسلام در هر دو حوزۀ نظری و عملی‌اند، و سیر تحول معارف و مفاهیم اسلامی در مضامین این دو سوره قابل تأمل است.

اشتراکات سوره توبه با سوره نور

[ویرایش]

سورۀ توبه با توجه به سرآغاز آن قرینه سورۀ نور است. در قرآن کریم تنها این دو سوره با جمله اسمیه و مبتدای محذوف:‌ «بَراءَةٌ» و«سورةٌ» آغاز شده‌اند [۱۵۵] [۱۵۶] [۱۵۷] [۱۵۸] و از جهت نظم‌آهنگ عبارات و فواصل آیات نیز با یکدیگر همانندند؛ این همانندی با موارد پرشماری از اشتراک موضوع و وحدت مضمون و همخوانی تعبیرات در دو سوره همراه است؛ [۱۵۹] [۱۶۰] [۱۶۱] [۱۶۲] [۱۶۳] [۱۶۴] [۱۶۵] [۱۶۶]
چنان که در ارتباط با موضوع نفاق نیز ماجرای اِفک در سورۀ نور [۱۶۷] با همان سبک و سیاق گزارش ماجرای مسجد ضِرار در سورۀ توبه [۱۶۸] مطرح شده است.
از این گذشته، مفاهیم اساسی و مصادیق عینی توبه همراه با واژگان و مشتقات آن [۱۶۹] [۱۷۰] [۱۷۱] و استغفار و واژگان هم‌خانوادۀ آن [۱۷۲] [۱۷۳] [۱۷۴] [۱۷۵] [۱۷۶] در این سوره گرد آمده‌اند.
همچنین ۳ تعبیر برجسته «... وَ اَنَّ اللّٰهَ تَوّابٌ حَکیمٌ»، «...اَلٰا تُحِبُّونَ اَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفورٌ رَحیمٌ» و «... وَ توبوا اِلَی اللّٰهِ جَمیعاً اَیُّها المُؤمِنوُنَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحونَ» [۱۷۷] [۱۷۸] [۱۷۹] در این سوره جای گرفته‌اند.
از این گذشته، بیشتر مضامین سوره را بیان راهبردها و راهکارهای تحقق عینی و عملی توبه در زندگانی فردی، خانوادگی و اجتماعی مسلمانان تشکیل می‌دهد. [۱۸۰]

مفاهیم سوره توبه

[ویرایش]
سوره توبه اشارات زیبایی به برخی مفاهیم اساسی دارد که به بیان آنها پرداخته می‌شود.

← شروع سوره با آیات برائت


سورۀ توبه بدون هیچ مطلع و مقدمه و بدون هیچ یک از فواتح و مقدمات معهود در سوره‌های طولانی و متوسط قرآنی، با آیات برائت [۱۸۱] آغاز می‌شود. [۱۸۲] [۱۸۳] [۱۸۴]
شهرت آیات برائت از آنجاست که این آیات به دستور پیامبر اکرم (ص) از مدینه به مکه برده شده، و در محل مِنی در روز عید قربان «یوم الحج الاکبر»، [۱۸۵] توسط حضرت علی بن ابی‌طالب (ع) خطاب به مشرکان و اهل کتاب قرائت و مفاد آیات به آنان ابلاغ شده است. [۱۸۶] [۱۸۷] [۱۸۸]
این آیات سرفصلی تعیین‌کننده را در روابط اجتماعی مسلمانان با منافقان، کافران و مشرکان رقم زده است. در ادامه، همراه با نوید فتح و ظفر و اعلام پذیرش توبه مسلمانان به درگاه خداوند سبحان، ایشان را به قتال و جهاد بر ضد دشمنان سرسخت تشویق می‌کند؛ [۱۸۹] به مسلمانان و کافران آگاهی می‌دهد که امتیازات اجتماعی دوران جاهلیت، از قبیل پرده‌داری کعبه و سقایت حاجّ که مشرکان به آن می‌بالند، هرگز با شرف و افتخارِ اسلام و ایمان و جهاد در راه خـدا ــ کـه پاداش آن «نعیم مقیم» و «اجر عظیم» است ــ برابری نمی‌کند. [۱۹۰]

← خویشاوندیهای نسبی و سببی


در این سوره با مقایسه خویشاوندیهای نسبی و سببی با پیوندهای دینی، مسلمانان را از ترجیح نهادنِ خویشاوندیهای نژادی و روابط دنیوی بر پیوندهای دینی و الٰهی، و عواطف دنیا‌دوستانه بر علایق خداپرستانه و مودت و اُخوت اسلامی بر‌حذر می‌دارد. [۱۹۱]

← یاد‌آوری جنگ حنین


با یادکردی عبرت‌آموز از جنگ حُنین، کارسازیها و بنده‌نوازیهای خداوند متعال را به یادِ مسلمانان می‌آورد، و به رغم کوتاهیهایی که کرده‌اند، آنان را به برخورداری از غفران و رحمت الٰهی در پرتوِ توبه، نوید می‌دهد. [۱۹۲]

← مقایسه بین ایمان، توحید و شرک


آنگاه مقایسه‌ای قابل تأمل را میان ایمان، توحید، شرک و نفاق آغاز می‌کند [۱۹۳] و ضمن تأکیدی دو چندان بر پیروزی نهایی اسلام، [۱۹۴] به بیان [[|مفاسد اجتماعی]] و اقتصادی نشئت گرفته از بی‌دینی و بی‌خدایی و چگونگی فرجام مفسدان می‌پردازد. [۱۹۵]

← اشاره به رسم جاهلی «نسیء»


به مناسبت مسئله ماههای حرام و رسم جاهلی «نسیء» (ه‌ م) را مطرح می‌کند و روند بیان را به گزارش رهایی یافتن اعجازآمیز پیامبر اکرم (ص) از تعقیب و تهدید و آزار قریشیان به هنگام مهاجرت از مکه به مدینه می‌کشاند؛ بار دیگر، مسلمانان را به دل کندن از علایق دنیوی و دست کشیدن از راحت‌طلبی دعوت می‌کند؛ نیز نیرنگ‌بازیها و ترفندهای گوناگونِ جماعتی سست‌ایمان برای تن زدن از جهاد با دشمنان خدا، همچنین برخورد حکیمانه پیامبر اکرم (ص) با آن جماعت پس از مراجعت از غزوۀ تبوک را گزارش می‌کند. [۱۹۶]

← اشاره به ویژگیهای منافقان و مؤمنان


سورۀ توبه ویژگیهای منافقـان و مؤمنـان را ــ با اشاره به دیرپایی و رویارویی کفر و نفاق با خداپرستی و ایمان ــ وصف می‌کند و فرجام هر گروه را مشخص می‌سازد؛
توبه/سوره۹، آیه۶۷-۷۲.
بار دیگر، به جهاد با کافران و منافقان، به عنوان تنها راه تحقق توبه عینی و عملیِ جامعه اسلامی و دست‌یابی مسلمانان به «فوز عظیم» تأکید می‌کند؛
توبه/سوره۹، آیه۷۳.
کارشکنیهای منافقان و همدستی آنان با کافران و مشرکان را شرح می‌دهد؛ [۱۹۷]

← اشاره به زکات


پدیدۀ استیذان از پیامبر اکرم (ص) را که نوعی جواز شرعی برای نرفتن به جهاد بود، بررسی می‌کند، و به مسئله زکات به عنوان مظهری دیگر از توبه عینی و عملی در جامعه اسلامی می‌پردازد. [۱۹۸]

← اشاره به ماجرای مسجد ضرار


در این سوره پس از بازگویی داستان مسجد ضِرار، با تأکید بر نقش اساسی نیت و مقایسه آن با مسجد قُبا [۱۹۹] تهدید بنیان‌گذاران مسجد ضرار، عذاب دنیوی و اخروی؛ [۲۰۰] تبیین اینکه «فوز عظیم» در گروِ پاک‌بازی در راه خداست؛ [۲۰۱] برشماری از ویژگیهای مؤمنان راستین و در رأس آن توبه‌کاری، با یادکردی از حضرت ابراهیم (ع)، ترک هر گونه سازش با مشرکان را به عنوان یکی از مفاهیم اساسی توبه تأیید می‌کند؛ [۲۰۲]

← اشاره به متخلفان از غزوه تبوک


سرگذشتِ رنج بسیار و طول انتظارِ ۳ تن از متخلفان غزو‌ۀ تبوک را که تنها از سر راحت‌طلبی به جنگ نرفته بودند؛ و سرانجام پذیرش توبه آنان را بررسی [۲۰۳] و بیان می‌کند؛ [۲۰۴] توجه مسلمانان را به جهاد فرهنگی مبنی بر تحمل رنج سفر و دوری از خانه و خانمان به منظور تفقُه در دین و کسب آمادگی برای اِحیای دین، اصلاح جامعه و تبلیغ مکارم اخلاق جلب می‌کند. [۲۰۵]

← تأکید بر اهمیت جهاد


در پایان، بار دیگر بر اهمیت جهاد به عنوان روح ایمان و شرط تقوا تأکید می‌کند [۲۰۶] و به گزارش کارشکنیهای منافقان باز می‌گردد [۲۰۷] و سرانجام، سوره با خاتمه‌ای بی‌نظیر که بیانگر ویژگیهای اختصاصی پیامبر اکرم (ص) است، [۲۰۸] پایان می‌یابد.

آیة النفر

[ویرایش]

آیه ۱۲۲ از سورۀ توبه، [۲۰۹] از جمله آیاتی است که در عهد رسالت، همانند سوره‌های قرآنی، نامی جداگانه به خود گرفته‌ است. این آیه به مناسبت عبارت «فَلَوْلا نَفَرَ» در آیه شریفه، «آیةُ النَفر» نامیده می‌شده است. علمای اسلامی از دیرباز، حکم وجوب کفایی مهاجرت عده‌ای از مسلمانان در هر زمان و در هر یک از بلاد اسلامی، بر مراکز علمی جهان اسلام را از این آیه استنباط کرده‌اند؛ این آیه شریفه مبنا و مستند تشکیل حوزه‌های علمیه اسلامیه در بلاد مختلف اسلامی نیز گردیده است. [۲۱۰] [۲۱۱]

روایات فضیلت و ثواب قرائت سوره توبه

[ویرایش]

در باب فضیلت و ثواب قرائت سورۀ توبه، و همچنین دو سورۀ انفال و توبه، روایاتی رسیده است که صرف نظر از بررسیهای حدیث‌شناختی، [۲۱۲] ناظر به محتوا و مقصود و موضوعات اصلی سورۀ توبه‌اند. [۲۱۳] [۲۱۴] [۲۱۵] [۲۱۶]
در برخی از آنها مداومت ماهانه قرائت دو سورۀ انفال و توبه برای برخورداری از آثار و برکات این دو سوره توصیه شده است. [۲۱۷]
همچنین در برخی از روایات فضائل السُوَر چنین می‌یابیم که سورۀ توبه را، همانند سورۀ اخلاص، به هنگام نزول، ۷۰ هزار صف از فرشتگان مشایعت کرده‌اند. [۲۱۸] [۲۱۹]

پانویس

[ویرایش]
 
۱. القاموس المحيط، ج۱، ص۲۲۷.
۲. توبه/سوره۹، آیه۱۰۷-۱۰۸.    
۳. ابن عاشور، ج۱۰، ص۹۵.
۴. دروزه، ج۱۲، ص۶۷.
۵. القاموس المحيط، ج۱، ص۲۲۷.
۶. بقاعی، ج۸، ص۳۵۰.
۷. ابن‌عاشـور، ج۱۰، ص۹۵.
۸. البرهان، زرکشی، ج۱، ص۲۶۹.
۹. القاموس المحیط، ج۱، ص۲۲۷-۲۲۸.
۱۰. تفسير جوامع الجامع، ج۳، ص۴-۵.
۱۱. تفسیر زمخشری، ج۲، ص۲۴۱.
۱۲. فخرالدین، ج۱۵، ص۲۱۵.
۱۳. تفسیر الآلوسی، ج۱۰، ص۴۰.    
۱۴. ابن‌عاشور، ج۱۰، ص۹۵-۹۷.
۱۵. بقاعی، ج۸، ص۳۵۱-۳۵۵.
۱۶. القاموسی المحیط، ج۱، ص۲۲۷.
۱۷. بقاعی، ج۸، ص۳۵۰.
۱۸. کشف الغطاء، ج۳، ص۴۷۱.
۱۹. ابن‌ابی داوود، ص۳۹.
۲۰. ابن‌ندیم، ص۳۹.
۲۱. ابن ضریس، ص۷۵.
۲۲. ابن‌جوزی، ص۱۶۸.
۲۳. البرهان، زرکشی، ج۱، ص۱۹۴.
۲۴. سیوطی، الاتقان، ج۱، ص۱۰۴.
۲۵. دروزه، ج۱۲، ص۶۷.
۲۶. رامیار، ص۶۷۰-۶۷۱.
۲۷. سیره ابن‌هشام، ج۴، ص۱۵۹-۱۶۰.
۲۸. سیره ابن‌هشام، ج۴، ص۱۶۹.
۲۹. سیره ابن‌هشام، ج۴، ص۱۸۸-۱۹۱.
۳۰. سیره ابن‌هشام، ج۴، ص۱۹۴-۱۹۹.
۳۱. واحدی، ص۱۶۵-۱۷۰.
۳۲. واحدی، ص۱۷۲-۱۷۶.
۳۳. واحدی، ص۱۶۳-۱۶۴.
۳۴. واحدی، ص۱۷۶-۱۷۸.
۳۵. کشاف، ج۲، ص۲۴۱.
۳۶. تفسیر جوامع الجامع، ج۳، ص۵.
۳۷. تفسیر الألوسی، ج۱۰، ص۴۰.
۳۸. تفسیر الألوسی، ج۱۰، ص۵۳.
۳۹. ابن‌ابی داوود، ص۳۸-۴۰.
۴۰. ابن‌عاشور، ج۱۰، ص۹۵-۹۶.
۴۱. دروزه، ج۱۲، ص۲۴۸-۲۵۲.
۴۲. سیوطی، الإتقان، ج۱، ص۱۰۳.
۴۳. سیوطی، الدرالمنثور، ج۴، ص۱۱۹-۱۲۰.
۴۴. سیوطی، الدرالمنثور، ج۴، ص۱۲۲-۱۲۴.
۴۵. سیوطی، الدرالمنثور، ج۴، ص۳۰۹-۳۱۰.
۴۶. زمخشری،کشاف، ج۲، ص۲۴۲.
۴۷. بقاعی، ج۸، ص۳۵۶-۳۵۷.
۴۸. دروزه، ج۱۲، ص۶۶-۶۷.
۴۹. زرکشی،البرهان، ج۱، ص۲۶۳.
۵۰. زرکشی،البرهان، ج۱، ص۲۶۲-۲۶۳.
۵۱. زمخشری،کشاف، ج۲، ص۲۴۱.
۵۲. زرکشی،البرهان، ج۱، ص۲۶۳.
۵۳. بقاعی، ج۸، ص۳۵۸-۳۵۹.
۵۴. فخرالدین، ج۱۵، ص۲۱۵-۲۱۷.
۵۵. التبیان، ج۵، ص۱۶۷.    
۵۶. تفسیر القرطبی، ج۸، ص۶۱-۶۴.    
۵۷. معزی، ص۱۱۳.
۵۸. توبه/سوره۹، آیه۳.    
۵۹. توبه/سوره۹، آیه۵.    
۶۰. توبه/سوره۹، آیه۱۱.    
۶۱. توبه/سوره۹، آیه۱۵.    
۶۲. توبه/سوره۹، آیه۲۷.    
۶۳. توبه/سوره۹، آیه۴۷.    
۶۴. توبه/سوره۹، آیه۱۰۲.    
۶۵. توبه/سوره۹، آیه۱۰۴.    
۶۶. توبه/سوره۹، آیه۱۰۶.    
۶۷. توبه/سوره۹، آیه۱۱۲.    
۶۸. توبه/سوره۹، آیه۱۱۷.    
۶۹. توبه/سوره۹، آیه۱۱۸.    
۷۰. توبه/سوره۹، آیه۱۲۶.    
۷۱. توبه/سوره۹، آیه۲۴.    
۷۲. توبه/سوره۹، آیه۳۸.    
۷۳. توبه/سوره۹، آیه۴۲.    
۷۴. توبه/سوره۹، آیه۴۶-۴۸.    
۷۵. توبه/سوره۹، آیه۵۶.    
۷۶. توبه/سوره۹، آیه۵۸.    
۷۷. توبه/سوره۹، آیه۹۶.    
۷۸. توبه/سوره۹، آیه۹۶.    
۷۹. توبه/سوره۹، آیه۲۴.    
۸۰. توبه/سوره۹، آیه۵۳.    
۸۱. توبه/سوره۹، آیه۶۷.    
۸۲. توبه/سوره۹، آیه۸۰.    
۸۳. توبه/سوره۹، آیه۸۴.    
۸۴. توبه/سوره۹، آیه۸۴-۸۵.    
۸۵. توبه/سوره۹، آیه۸۰.    
۸۶. توبه/سوره۹، آیه۴۹.    
۸۷. توبه/سوره۹، آیه۵۴-۵۵.    
۸۸. توبه/سوره۹، آیه۷۴.    
۸۹. توبه/سوره۹، آیه۹۰.    
۹۰. توبه/سوره۹، آیه۹۷.    
۹۱. توبه/سوره۹، آیه۱۰۷.    
۹۲. توبه/سوره۹، آیه۱۲۵.    
۹۳. توبه/سوره۹، آیه۱۶.    
۹۴. توبه/سوره۹، آیه۲۳-۲۵.    
۹۵. توبه/سوره۹، آیه۳۴-۳۵.    
۹۶. توبه/سوره۹، آیه۳۸-۳۹.    
۹۷. توبه/سوره۹، آیه۴۲-۴۳.    
۹۸. توبه/سوره۹، آیه۴۶-۴۸.    
۹۹. توبه/سوره۹، آیه۵۳-۵۵.    
۱۰۰. توبه/سوره۹، آیه۵۸.    
۱۰۱. توبه/سوره۹، آیه۶۱-۶۳.    
۱۰۲. توبه/سوره۹، آیه۶۸-۷۰.    
۱۰۳. توبه/سوره۹، آیه۷۴.    
۱۰۴. توبه/سوره۹، آیه۷۶-۸۲.    
۱۰۵. توبه/سوره۹، آیه۳.    
۱۰۶. توبه/سوره۹، آیه۵.    
۱۰۷. توبه/سوره۹، آیه۱۱.    
۱۰۸. توبه/سوره۹، آیه۱۵.    
۱۰۹. توبه/سوره۹، آیه۵.    
۱۱۰. توبه/سوره۹، آیه۱۱.    
۱۱۱. توبه/سوره۹، آیه۱۶.    
۱۱۲. توبه/سوره۹، آیه۲۵-۲۷.    
۱۱۳. توبه/سوره۹، آیه۱۱۸.    
۱۱۴. توبه/سوره۹، آیه۱۲۴-۱۲۷.    
۱۱۵. توبه/سوره۹، آیه۱۱۹.    
۱۱۶. توبه/سوره۹، آیه۱۱۱.    
۱۱۷. توبه/سوره۹، آیه۵۱.    
۱۱۸. توبه/سوره۹، آیه۱۲۹.    
۱۱۹. توبه/سوره۹، آیه۱۴.    
۱۲۰. توبه/سوره۹، آیه۱۵.    
۱۲۱. توبه/سوره۹، آیه۲۶.    
۱۲۲. توبه/سوره۹، آیه۴۰.    
۱۲۳. توبه/سوره۹، آیه۷۱.    
۱۲۴. توبه/سوره۹، آیه۱۳.    
۱۲۵. توبه/سوره۹، آیه۱۸.    
۱۲۶. توبه/سوره۹، آیه۵۲.    
۱۲۷. توبه/سوره۹، آیه۳۲-۳۳.    
۱۲۸. توبه/سوره۹، آیه۱۶.    
۱۲۹. توبه/سوره۹، آیه۱۱۳-۱۱۴.    
۱۳۰. ابن‌ابی داوود، ص۳۸-۴۰.
۱۳۱. طبری، ج۶، ص۱۰.
۱۳۲. بقاعی، ج۸، ص۳۵۵-۳۵۶.
۱۳۳. بقاعی، ج۸، ص۳۶۰-۳۶۱.
۱۳۴. سیوطی، تناسق، ص۸۹.
۱۳۵. بقاعی، ج۸، ص۳۵۷.
۱۳۶. انفال/سوره۸، آیه۱۹.    
۱۳۷. توبه/سوره۹، آیه۲۵.    
۱۳۸. انفال/سوره۸، آیه۲۴.    
۱۳۹. انفال/سوره۸، آیه۳۶-۳۷.    
۱۴۰. انفال/سوره۸، آیه۷۳-۷۵.    
۱۴۱. توبه/سوره۹، آیه۱۹.    
۱۴۲. توبه/سوره۹، آیه۵۳-۵۵.    
۱۴۳. توبه/سوره۹، آیه۶۷-۷۲.    
۱۴۴. انفال/سوره۸، آیه۴۱.    
۱۴۵. انفال/سوره۸، آیه۶۲-۶۴.    
۱۴۶. توبه/سوره۹، آیه۶۰.    
۱۴۷. توبه/سوره۹، آیه۱۲۸-۱۲۹.    
۱۴۸. انفال/سوره۸، آیه۷-۱۹.    
۱۴۹. انفال/سوره۸، آیه۴۲-۴۴.    
۱۵۰. انفال/سوره۸، آیه۴۸-۴۹.    
۱۵۱. توبه/سوره۹، آیه۴۲-۴۹.    
۱۵۲. توبه/سوره۹، آیه۶۱-۶۶.    
۱۵۳. سیرۀ ابن‌هشام، ج۲، ص۳۲۲-۳۳۳.
۱۵۴. سیرۀ ابن‌هشام، ج۴، ص۱۵۹-۱۹۹.
۱۵۵. زمخشری، ج۲، ص۲۴۲.
۱۵۶. زمخشری، ج۳، ص۲۰۸.
۱۵۷. طبرسی،تفسیر جوامع الجامع، ج۵، ص۶.
۱۵۸. طبرسی،تفسیر جوامع الجامع، ج۷، ص۱۶۵.
۱۵۹. توبه/سوره۹، آیه۲۸.    
۱۶۰. توبه/سوره۹، آیه۵۹.    
۱۶۱. توبه/سوره۹، آیه۷۴-۷۶.    
۱۶۲. نور/سوره۲۴، آیه۱۰.    
۱۶۳. نور/سوره۲۴، آیه۱۴.    
۱۶۴. نور/سوره۲۴، آیه۲۱-۲۲.    
۱۶۵. نور/سوره۲۴، آیه۳۲-۳۳.    
۱۶۶. نور/سوره۲۴، آیه۳۸.    
۱۶۷. نور/سوره۲۴، آیه۱۱-۲۰.    
۱۶۸. توبه/سوره۹، آیه۱۰۷-۱۱۰.    
۱۶۹. نور/سوره۲۴، آیه۵.    
۱۷۰. نور/سوره۲۴، آیه۱۰.    
۱۷۱. نور/سوره۲۴، آیه۳۱.    
۱۷۲. نور/سوره۲۴، آیه۵.    
۱۷۳. نور/سوره۲۴، آیه۲۲.    
۱۷۴. نور/سوره۲۴، آیه۲۶.    
۱۷۵. نور/سوره۲۴، آیه۳۳.    
۱۷۶. نور/سوره۲۴، آیه۶۲.    
۱۷۷. نور/سوره۲۴، آیه۱۰.    
۱۷۸. نور/سوره۲۴، آیه۲۲.    
۱۷۹. نور/سوره۲۴، آیه۳۱.    
۱۸۰. نور/سوره۲۴، آیه۳۱.    
۱۸۱. توبه/سوره۹، آیه۱-۱۲.    
۱۸۲. فخرالدین، ج۱۵، ص۲۱۸-۲۱۹.
۱۸۳. تفسیر‌ الألوسی، ج۱۰، ص۴۴-۴۵.    
۱۸۴. سیوطی، الاتقان، ج۳، ص۲۰۹-۲۱۰.
۱۸۵. توبه/سوره۹، آیه۳.    
۱۸۶. سیره ابن‌هشام، ج۴، ص۱۹۰-۱۹۱.
۱۸۷. دروزه، ج۱۲، ص۷۱-۷۴.
۱۸۸. تفسیر المیزان، ج۹، ص۱۶۲-۱۷۸.    
۱۸۹. توبه/سوره۹، آیه۱۳-۱۶.    
۱۹۰. توبه/سوره۹، آیه۱۷-۲۲.    
۱۹۱. توبه/سوره۹، آیه۲۳-۲۴.    
۱۹۲. توبه/سوره۹، آیه۲۵-۲۷.    
۱۹۳. توبه/سوره۹، آیه۲۸-۳۱.    
۱۹۴. توبه/سوره۹، آیه۳۲-۳۳.    
۱۹۵. توبه/سوره۹، آیه۳۴-۳۵.    
۱۹۶. توبه/سوره۹، آیه۴۲-۶۶.    
۱۹۷. توبه/سوره۹، آیه۷۴-۸۹.    
۱۹۸. توبه/سوره۹، آیه۹۰-۱۰۶.    
۱۹۹. فیروزآبادی،القاموس المحیط، ج۱، ص۲۲۹.
۲۰۰. توبه/سوره۹، آیه۱۰۷-۱۱۰.    
۲۰۱. توبه/سوره۹، آیه۱۱۱.    
۲۰۲. توبه/سوره۹، آیه۱۱۲-۱۱۶.    
۲۰۳. سیره ابن‌هشام، ج۴، ص۱۷۵-۱۸۱.
۲۰۴. توبه/سوره۹، آیه۱۱۷-۱۲۱.    
۲۰۵. توبه/سوره۹، آیه۱۲۲.    
۲۰۶. توبه/سوره۹، آیه۱۲۳.    
۲۰۷. توبه/سوره۹، آیه۱۲۴-۱۲۷.    
۲۰۸. توبه/سوره۹، آیه۱۲۸-۱۲۹.    
۲۰۹. توبه/سوره۹، آیه۱۲۲.    
۲۱۰. تفسیر القرطبی، ج۸، ص۲۹۳-۲۹۷.    
۲۱۱. کاشانی، ج۴، ص۳۳۳-۳۳۴.
۲۱۲. فیروزآبادی،القاموس المحیط، ج۱، ص۲۳۷.
۲۱۳. زمخشری، ج۲، ص۲۴۰.
۲۱۴. تفسیر جوامع الجامع،طبرسی، ج۵، ص۵.
۲۱۵. فیروزآبادی،القاموس المحیط، ج۱، ص۲۳۷.
۲۱۶. بحرانی، ج۲، ص۹۹.
۲۱۷. فیض، ج۱، ص۷۴۲.
۲۱۸. زمخشری،کشاف، ج۲، ص۳۲۵.
۲۱۹. فیروزآبادی،القاموس المحیط، ج۱، ص۲۳۷.


منابع

[ویرایش]

دانشنامه موضوعی قرآن.    
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۲، ص۶۵۶.    






جعبه‌ابزار