سوره بقره

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بَقَره‌، دومین‌ و طولانی‌ترین‌ سوره قرآن‌ مجید، دارای‌ تعداد واحد موضوعی‌ رکوع‌، ۲۸۶ آیه و ۶۲۲۱ کلمه و ۲۶۹۵۱ حرف‌ است.
[۱] علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۱، ص۹.
[۲] فیروزآبادی‌، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۳۳.
[۳] محمود رامیار، تاریخ‌ قرآن‌، ج۱، ص۸۳.



نخستین‌ سوره‌ طُوَل‌

[ویرایش]

در ترتیب‌ مصحف‌، سوره بقره‌ نخستین‌ سوره‌ از مجموعه «سبع‌ طُوَل‌» سوره‌های‌ طولانی‌ آغازین‌ قرآن‌ به‌حساب‌ می‌آید.
[۴] عبدالله‌ دارمی‌، سنن‌، ج۱، ص۱۰.



محتوای سوره

[ویرایش]

۱- بحث هائى پیرامون توحید و شناسائى خدا مخصوصاً از طریق مطالعه اسرار آفرینش آمده است.
۲- بحث هائى در زمینه معاد و زندگی پس از مرگ، مخصوصاً مثال هاى حسّى آن مانند داستان ابراهیم و زنده شدن مرغ ها و داستان عزیر.
۳- بحث هائى در زمینه اعجاز قرآن و اهمیت این کتاب آسمانى.
۴- بحث هائى بسیار مفصل و طولانى درباره یهود و منافقان و موضع گیرى هاى خاص آنها در برابر اسلام و قرآن، و انواع کارشکنى هاى آنان در این رابطه.
۵- بحث هائى در زمینه تاریخ پیامبران بزرگ مخصوصاً ابراهیم(علیه السلام) و موسی(علیه السلام).
۶- بحث هائى در زمینه احکام مختلف اسلامى از جمله نماز، روزه، جهاد در راه خدا، حج و تغییر قبله، ازدواج و طلاق، احکام تجارت و دین، و قسمت مهمى از احکام ربا.
۷- بحث هاى فراوانى در زمینه انفاق در راه خدا.
۸- مسأله قصاص و تحریم قسمتى از گوشت های حرام و قمار و شراب و بخشى از احکام وصیت و مانند آن.

مقدمه‌ با تأکید بر تردیدناپذیری‌ هدایت‌ قرآن‌ کریم‌ آغاز می‌شود؛ سپس‌ به‌ گروه‌بندی‌ مردم‌ در برابر منادیان‌ خدا و کتاب‌ او می‌پردازد آیه‌های‌ - و رویکردهای‌ مختلف‌ اهل‌ کتاب‌، به‌ویژه‌ یهودان‌ را در زمان‌ نزول‌ آیات‌ بیان‌ می‌کند.
[۸] واحدی‌ نیشابوری‌، علی، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۴.
[۹] ، سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
[۱۰] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۴۸، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۱۱] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۵۳، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۱۲] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۵۷، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۱۳] سید قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۱، ص۰-۲، بیروت‌/ قاهره‌، ۴۰۲ق‌/ ۹۸۲م‌.
[۱۴] محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۱، ص۳، بیروت‌، ۳۹۳ق‌/ ۹۷۳م‌.
[۱۵] محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۱، ص۵، بیروت‌، ۳۹۳ق‌/ ۹۷۳م‌.
آن‌گاه‌ در پی‌ فراخواندن‌ همگان‌ به‌ بندگی‌ خدا و تقوای‌ الهی‌، با بیانی‌ دیگر به‌ نفی‌ تردیدها از قرآن‌ کریم‌ پرداخته‌ است‌ و ستیزه‌ جویان‌ با پیامبر (صلی الله علیه و اله وسلم) ‌ ‌ و قرآن‌ را وعده عذاب‌، و خداباوران‌ شایسته‌ را مژده بهشت‌ می‌دهد. در مقام‌ براعت‌ استهلال‌، به‌ خرده‌گیریهای‌ یهودان‌ از تمثیلهای‌ قرآن‌ اشاره‌ می‌کند
[۱۷] علی‌ واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۴، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
[۱۸] سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۳-۴، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
و از پیمان‌شکنی‌، ناجوانمردی‌ و فسادانگیزی‌، به‌ عنوان‌ عامل‌ عمده زیان‌کاری‌ کافران‌ یهودیان‌ سخن‌ به‌ میان‌ می‌آورد. پس‌ از آن‌، به‌ فراخوان‌ عمومی‌ بندگی‌ و فرمان‌برداری‌ خداوند باز می‌گردد و کفر ورزیدن‌ به‌ خدای‌ یکتا را، پدیده‌ای‌ بس‌ شگفت‌ می‌نمایاند؛ زنده‌ کردن‌ مردگان‌ را کار مستمر خداوند، و پیشگاه‌ خداوند سبحان‌ را پایان‌ راه‌ تمامی‌ مؤمنان‌ و کافران‌ عنوان‌ می‌کند. آن‌گاه‌ با اشاره‌ به‌ آغاز آفرینش‌ زمین‌، پیدایش‌ آسمان‌، داستان‌ خلقت‌ آدم‌ و حوا، گفت‌ و گوی‌ فرشتگان‌ با خدا و سجده آنان‌ به‌ آدم‌، ابلیس‌ را به‌ موجب‌ نافرمانی‌ خدا پیشرو و پیشتاز کافران‌ قلمداد می‌کند و سرانجام‌، سرگذشت‌ بهشت‌ آدم‌ و فریب‌ ابلیس‌ و هبوط انسانهای‌ نخستین‌ را بر زمین‌، مقدمه‌ای‌ قرار می‌دهد که‌ بیان‌ کند «راز رستگاری‌، پیروی‌ از هدایت‌ الهی‌، و کفر و تکذیب‌، سبب‌ بدبختی‌ و عذاب‌ ابدی‌ است‌».
در پی‌ این‌ مقدمه کمابیش‌ طولانی‌ - که‌ پس‌ از فاتحة الکتاب‌، مدخل‌ و پیش‌ درآمدی‌ مناسب‌ برای‌ تمامی‌ آیات‌ و سور قرآن‌ کریم‌ نیز دانسته‌ شده‌ است‌.
[۲۱] محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۱، ص۵۴، قاهره‌، ۳۸۱ق‌/ ۹۶۲م‌.


وجه مشترک با سور دیگر

[ویرایش]


سوره بقره‌ به‌ سبب‌ همانندی‌ حروف‌ مقطعه آغازین‌ آن‌، با سوره دیگر آل‌ عمران‌، عنکبوت‌، روم‌، لقمان‌ و سجده‌، دارای‌ وجه‌ مشترکی‌ با آنهاست ‌برای‌ آگاهی‌ از مستندات‌ قرآنی‌ - حدیثی‌ این‌ نظریه‌،
[۲۲] محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۱، ص۸، بیروت‌، ۳۹۳ق‌/ ۹۷۳م‌.
با در نظر گرفتن‌ مضامین‌ این‌ چند سوره‌ و در قیاس‌ با دیگر سوره‌های‌ قرآن‌ کریم‌، محور موضوعی‌ مشترکشان‌ «آیین‌ رفتار و برخورد مسلمانان‌ با هواداران‌ و پیروان‌ دیگر ادیان‌» است‌ که‌ در سوره مکی‌ از این‌ مجموعه‌، بیشتر به‌ مبانی‌ و راهبردهای‌ نظری‌، و در دو سوره مدنی‌ بقره‌ و آل‌ عمران‌، روشها و راه‌کارهای‌ عملی‌ آن‌ طرح‌ و شرح‌ شده‌ است‌. محور بیان‌ در سوره بقره‌، بیشتر بنی‌اسرائیل‌ و قوم‌ یهود، و در سوره آل‌ عمران‌، بیشتر نصارا هستند.
[۲۳] سیوطی‌، تناسق‌ الدرر، ج۱، ص۳، به‌ کوشش‌ عبدالقادر احمدعطا، بیروت‌، ۴۰۶ق‌/ ۹۸۶م‌.
[۲۴] سید قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۱، ص۸، بیروت‌/ قاهره‌، ۴۰۲ق‌/ ۹۸۲م‌.
سوره بقره‌ از این‌ دیدگاه‌، مشتمل‌ بر مقدمه‌ای‌ مبسوط آیه‌های‌ -۹، دو بخش‌ آیه‌های‌ ۰-۴۱، ۴۲- ۸۳ و خاتمه‌ آیه‌های‌ ۸۴-۸۶ است‌.
[۲۵] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۰۶-۰۷، بیروت‌، دارالمعرفه‌.


وجه‌ تسمیه

[ویرایش]

وجه‌ تسمیه سوره بقره‌، بنا به‌ قاعده کلی‌ نام‌گذاری‌ سور
[۲۶] احمد اندرابی‌، الایضاح‌، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
شاخص‌ترین‌ قصه‌ از مجموعه داستانهای‌ بنی‌ اسرائیل‌ در قرآن‌، یعنی‌ قصه گاو بنی‌اسرائیل‌ است‌. داستانی‌ که‌ تنها در این‌ سوره‌ آمده‌ است‌ و از نگاه‌ برخی‌ مفسران‌، در میان‌ ۹ داستان‌ گزارش‌ شده‌ در این‌ سوره‌، شگفت‌ترین‌ آنها به‌ حساب‌
[۲۸] ابراهیم‌ بقاعی‌، نظم‌ الدرر، ج۱، ص۵-۶، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۹ق‌/ ۹۶۹م‌.
[۲۹] محمد مشهدی‌، کنزالدقائق‌، ج۱، ص۱، قم‌، مؤسسه النشرالاسلامی‌.

تکرار بار خطاب‌ «بنی‌ اسرائیل‌» از میان‌ بار تکرار آن‌ در قرآن‌،
[۳۰] محمد فؤاد عبدالباقی‌، المعجم‌ المفهرس‌، قاهره‌، ۳۷۸ق‌.
فراوانی‌ سرگذشتهای‌ مربوط به‌ قوم‌ یهود و تعبیرات‌ ستایش‌آمیز یا گزنده‌ای‌ که‌ تنها در این‌ سوره‌ درباره این‌ قوم‌ آمده‌، اقتضا می‌کرده‌ است‌ که‌ آن‌ را «بنی‌اسرائیل‌» نامند، اما برخلاف‌ انتظار، عنوان‌ «بقره‌» جای‌گزین‌ آن‌ شده‌ است‌؛ عنوانی‌ که‌ یادآور گوساله‌ پرستی‌ یهودان‌ به‌ تقلید از تقدیس‌ گاو آپیس‌ توسط مصریان‌،
[۳۱] ابراهیم‌ بقاعی‌، نظم‌ الدرر، ج۱، ص۷۳، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۹ق‌/ ۹۶۹م‌.
[۳۲] محمد طنطاوی‌، الجواهر، ج۱، ص۲، قاهره‌، ۳۵۰ق‌.
[۳۳] محمد طنطاوی‌، الجواهر، ج۱، ص۳، قاهره‌، ۳۵۰ق‌.
[۳۴] احمد مصطفی‌ مراغی‌، تفسیر، ج۱، ص۴۱-۴۲، قاهره‌، ۳۸۲ق‌/ ۹۶۳م‌.
گزارش‌ رفتار ناشایست‌ بنی‌اسرائیل‌ با پیامبر خدا و نشان‌ِ بارز بهانه‌جویی‌ و مادی‌گرایی‌ این‌ قوم‌ است‌.
[۳۵] طبری‌، تفسیر، ج۱، ص۶۷.
[۳۶] محمد شیخ‌ طوسی‌، التبیان‌، ج۱، ص۹۳، بیروت‌، داراحیاء التراث‌ العربی‌.
[۳۷] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۴۵-۴۶، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۳۸] محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۱، ص۹۹-۰۲، بیروت‌، ۳۹۳ق‌/ ۹۷۳م‌.
[۳۹] محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۱، ص۹-۱۰، بیروت‌، ۳۹۳ق‌/ ۹۷۳م‌.
اگر یاد آوریم‌ که‌ از دیگر لقبهای‌ این‌ سوره‌ «بلندا»، «برافراشته‌ترین‌ خیمه‌گاه‌» و «درخشنده‌ترین‌ قسمت‌» قرآن‌ است‌ برای‌ القاب‌ «سنام‌ القرآن‌»، «فسطاط القرآن‌» و «الزهراء»،،
[۴۰] ابراهیم‌ بقاعی‌، نظم‌ الدرر، ج۱، ص۷ - ۸، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۹ق‌/ ۹۶۹م‌.
[۴۱] عبدالله‌ یافعی‌، الدرالنظیم‌، ج۱، ص۶، قاهره‌، مکتبة عبدالحمید احمد حنفی‌.
[۴۲] محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۲، بیروت‌، ۳۷۲ق‌.
[۴۳] محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۳، بیروت‌، ۳۷۲ق‌.
می‌توان‌ تسمیه مشهور و خلاف‌ انتظار این‌ سوره‌ را چنان‌ تفسیر کرد که‌ گویا نام‌گذار خواسته‌ است‌ مرتفع‌ترین‌ بلندا، برافراشته‌ترین‌ خیمه‌گاه‌ و درخشنده‌ترین‌ قسمت‌ قرآن‌ را، واقع‌گرایانه‌ به‌ افشاگری‌ درباره بنی‌اسرائیل‌ و مبارزه فرهنگی‌ - اجتماعی‌ با آنان‌ اختصاص‌ دهد.
پس نامگذارى این سوره به «بقره» به خاطر داستانى است در مورد گاو بنی اسرائیل که شرح آن در آیات ۶۷ تا ۷۳ به خواست خدا خواهد آمد.

فضیلت تلاوت

[ویرایش]

در فضیلت تلاوت این سوره، روایات پر اهمیتى در منابع اسلامى نقل شده است :
از جمله مرحوم «طبرسی» در «مجمع البیان» از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)چنین نقل مى کند که پرسیدند: أَىُّ سُورَةِ الْقُرْآنِ أَفْضَلُ؟ قالَ: أَلْبَقَرَةُ، قِیْلَ أَىُّ آیَةِ الْبَقَرَةِ أَفْضَلُ؟ قالَ آیَةُ الْکُرْسِىّ: «کدام یک از سوره هاى قرآن از همه برتر است؟ فرمود: سوره «بقره»، عرض کردند: کدام آیه از آیات سوره بقره افضل است؟ فرمود : آیة‌ الکرسی».
[۴۸] سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، درّ المنثور، ج ۱، ص ۲۰.

افضلیت این سوره ظاهراً به خاطر جامعیت آن، و افضل بودن آیة‌ الکرسی به خاطر محتواى توحید ى خاص آن مى باشد .
و این منافات ندارد که بعضى از سوره هاى دیگر قرآن از جهات دیگرى برترى داشته باشند; چرا که از دیدگاه هاى مختلف به آنها نظر شده است.
و نیز از امام علی بن الحسین(علیهما السلام) از پیامبر اکرم (صلى الله علیه وآله) چنین نقل شده است: کسى که چهار آیه از آغاز سوره بقره و آیة‌ الکرسی و دو آیه بعد از آن و سه آیه از آخر آن را بخواند هرگز در جان و مال خود ناخوشایندى نخواهد دید، شیطان به او نزدیک نمى شود، و قرآن را فراموش نخواهد کرد».
[۴۹] عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، نور الثقلین، ج۱، ص۲۶ .



آخرین‌ سوره‌ قاریان‌ و حافظان‌

[ویرایش]

شاید بتوان‌ گفت‌ سوره بقره‌، معمولاً آخرین‌ سوره‌ای‌ بوده‌ است‌ که‌ قاریان‌ و حافظان‌ فرا می‌گرفته‌اند. میر سید شریف‌ جرجانی‌ د ۱۶ق‌/ ۴۱۳م‌ ترجمان‌ القرآن‌ را به‌ ترتیب‌: فاتحة الکتاب‌، ناس‌ تا بقره‌ تدوین‌ کرده‌ و جلال‌الدین‌ محلی‌ د ۶۴ق‌/ ۴۶۰م‌ نیز تفسیرالجلالین‌ را پس‌ از سوره حمد، از ناس‌ پی‌ گرفته‌، به‌ سمت‌ آغاز قرآن‌ پیش‌ برده‌ است‌. با در نظر داشتن‌ آنکه‌ چنین‌ کتابهایی‌ معمولاً برای‌ عموم‌ مردم‌ نوشته‌ می‌شده‌ است‌، می‌توان‌ این‌ دو نمونه‌ را تأییدی‌ بر مدعای‌ مذکور دانست‌. با چنین‌ فرضی‌، فضیلتهای‌ منحصر به‌ فردی‌ که‌ قدما برای‌ آموختن‌ سوره بقره‌ بر شمرده‌اند.
[۵۳] محمد ابن‌ ضریس‌، فضائل‌ القرآن‌، ص۴۳-۵۲.
[۵۴] العیاشی‌، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۵.
[۵۵] سیوطی‌، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدرالمنثور، ج۱، ص۷.
[۵۶] سیوطی‌، الدرالمنثور، ج۱، ص۸.
و از آن‌ جهت‌ خواهد بود که‌ فراگیری‌ و قرائتش‌ نزد معلم‌، نشان‌ پیوستن‌ به‌ زمره منتهیان‌ قرآن‌ آموختگان‌ و درآمدن‌ از جرگه مبتدیان‌ بوده‌ است‌،
[۵۷] قرطبی‌، محمد بن احمد، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۲-۵۳.


سوره تألیفی‌

[ویرایش]

سوره بقره‌ از جمله‌ سوره‌های‌ تألیفی‌ است‌.
[۵۸] دروزه‌، محمد عزت، التفسیر الحدیث‌، ج۱، ص۵۲-۵۳.
به‌ گواهی‌ مطابقت‌ مضامین‌ آن‌ با رویدادهای‌ مراحل‌ مختلف‌ دوران‌ ۱۰ ساله مدینه‌، در اثنای‌ نزول‌ دیگر آیات‌ و سور مدنی‌ نازل‌ سوره‌های‌ اسراء و اعراف‌، و آن‌گاه‌ با نظارت‌ پیامبر (صلی الله علیه و اله وسلم) ‌ تألیف‌ شده‌ است‌.
[۵۹] سید قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۱، ص۷.
به‌ عنوان‌ مثال‌، روایات‌ اسباب‌ نزول‌ در این‌ سوره‌ حکایت‌ از آن‌ دارند که‌ آیات‌ روزه‌ آیه‌های‌ ۸۳-۸۷ در سال‌ دوم‌ هجرت‌
[۶۰] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۰۹.
آیه‌های‌ ۱۴ درگیر و دار جنگ‌ احزاب؛ آیه‌های‌ ۹۰ به‌ بعد در حدیبیه‌
[۶۱] سیوطی‌، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدرالمنثور، ج۱، ص۴ - ۵.
[۶۲] واحدی‌ نیشابوری‌، علی، اسباب‌ النزول‌، ص۶-۷.
آیه ۷۸ مدتی‌ پس‌ از فتح‌ مکه‌
[۶۳] واحدی‌ نیشابوری‌، علی، اسباب‌ النزول‌، ص۸-۹.
[۶۴] سیوطی‌، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدرالمنثور، ج۱، ص۱۹.
آیه ۱۳ درباره «وفد نصارای‌ نجران‌» و مشاجره آنان‌ با یهودیان‌ مدینه‌
[۶۵] واحدی‌ نیشابوری‌، علی، اسباب‌ النزول‌، ص۲.
آیه ۷۴ درباره غزوه تبوک‌
[۶۶] واحدی‌ نیشابوری‌، علی، اسباب‌ النزول‌، ص۶ -۷.
[۶۷] ۱۸،۱۹، سیوطی‌، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدرالمنثور.
و آیه ۸۱ روز عید قربان‌ در حجة الوداع‌، یا در واپسین‌ روزها و ساعات‌ زندگانی‌ پیامبر (صلی الله علیه و اله وسلم) ‌ نازل‌ شده‌ است‌.
[۶۸] علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۱، ص۹، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۶۹] سیوطی‌ عبدالرحمان بن ابی بکر، الاتقان‌ فی علوم القرآن، ج۱، ص۰۱-۰۲.
[۷۰] زمخشری‌، محمود بن عمر، الکشاف‌، ج۱، ص۳۳
بدین‌سان‌، قول‌ مشهور که‌ سوره بقره‌ نخستین‌ سوره مدنی‌
[۷۱] واحدی‌ نیشابوری‌، علی، اسباب‌ النزول‌، ص۲.
[۷۲] طبرسی‌، فضل بن حسن، مجمع‌ البیان‌ فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۱۳.
[۷۳] سیوطی‌، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدرالمنثور، ج۱، ص۶.
و هشتاد و هفتمین‌ سوره نازل‌ شده‌
[۷۴] دروزه‌، محمد عزت، التفسیر الحدیث‌، ج۱، ص۵.
[۷۵] رامیار، محمود، تاریخ‌ قرآن‌، ج۱، ص۷۰.
است‌، گرچه‌ از نزول‌ سوره‌ در نخستین‌ سالهای‌ دوران‌ مدینه‌ حکایت‌ می‌کند، تنها می‌تواند ناظر به‌ نزول‌ آیات‌ آغازین‌ سوره‌،
[۷۶] دروزه‌، محمد عزت، التفسیر الحدیث‌، ج۱، ص۵۳.
یا قسمتهای‌ دیگری‌ از آن‌ باشد.
[۷۷] سید قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۱، ص۷.
[۷۸] محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۲.


محور موضوعی‌

[ویرایش]

از ویژگیهای‌ تفسیر در سده اخیر، توجه‌ به‌ یکپارچگی‌ و وحدت‌ موضوعی‌ سوره‌های‌ قرآن‌ و پژوهش‌ درباره اهداف‌ و مقاصد آنهاست‌. بیشتر مفسران‌ و قرآن‌ شناسان‌ معاصر، برآن‌ شده‌اند که‌ محور موضوعی‌ واحدی‌ را برای‌ سوره بقره‌ بیابند. سوره‌ای‌ که‌ در نگاه‌ اول‌، فاقد انسجام‌، و مجموعه‌ای‌ در هم‌ آمیخته‌ از قصص‌، امثال‌ و احکام‌ به‌ نظر می‌آید؛ بدان‌سان‌ که‌ نتوان‌ محور موضوعی‌ مشخصی‌ برایش‌ جست‌.
[۷۹] طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۳.
برخی‌، بر پایه دسته‌بندی‌ مضامین‌، محور موضوعی‌ آن‌ را «اثبات‌ حقانیت‌، تبیین‌ جایگاه‌ قرآن‌ کریم‌ و بررسی‌ برخوردهای‌ متفاوت‌ گروههای‌ مختلف‌ مردم‌ با آن‌» دانسته‌اند
[۸۰] بقاعی‌، ابراهیم، نظم‌ الدرر، ج۱، ص۵ - ۶.
[۸۱] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۰۵.
[۸۲] محمد رشید رضا، تفسیر المنار.
برخی‌ دیگر نیز زنده‌ کردن‌ مردگان‌ یا «بَعث‌» و «نُشور»
[۸۳] بقاعی‌، ابراهیم، نظم‌ الدرر، ج۱، ص۵ - ۶.
و برخی‌ نیز تقوای‌ الهی‌
[۸۴] مصطفوی‌، حسن، تفسیر روشن‌، ج۱، ص۷.
را محور موضوعی‌ آیات‌ آن‌ بر شمرده‌اند. این‌ رویکردها، همگی‌ درصدد آنند که‌ محور موضوعی‌ سوره بقره‌ را تنها با در نظر گرفتن‌ ارتباط میان‌ آیه‌های‌ خود سوره‌ مطالعه‌ کنند.

تقسیم به دو اسلوب‌ متفاوت‌

[ویرایش]

سوره بقره‌ به‌ دو نیم‌ سوره‌ با دو اسلوب‌ متفاوت‌ تقسیم‌ می‌شود: شاخص‌ نیمه اول‌، تکرار خطاب‌ِ «یا بنی‌اسرائیل‌» ابتدا به‌ اجمال‌ آیه‌های‌ ۰-۶ و سپس‌ به‌ تفصیل‌ آیه‌های‌ ۷-۲۱، ۲۲-۴۱ است‌. گفت‌ و گو با یهودیان‌ - همچون‌ نمونه‌های‌ بارز کژاندیشی‌، ستیزه‌ و ادعای‌ دین‌داری‌ و شرع‌مداری‌ در برابر منادیان‌ راستین‌ آن‌ - حجم‌ عمده این‌ بخش‌ را به‌ خود اختصاص‌ داده‌ است‌. شاخص‌ نیمه دوم‌، ۱ بار تکرار خطاب‌ «یا اَیهَا الَّذین‌َ آمَنوا» است‌.
[۸۵] محمد فؤاد عبدالباقی‌، المعجم‌ المفهرس‌، ج۱، ص۱۰، قاهره‌، ۳۷۸ق‌.
هرچند گاه‌ با صراحت‌ و گزنده‌، مانند مسئله «قبله‌» (۵۰ و گاه‌ با کنایه‌ و مدارا، مانند «یسْأَلونَک‌َ عَن‌ِ الا´َهِلَّةِ»، «یسْأَلونَک‌َ عَن‌ِ الشَّهْرِ الْحَرام‌ِ» و «یسْأَلونَک‌َ عَن‌ِ الْمَحیض‌ِ»، همچنان‌ کارشکنی‌، فتنه‌انگیزی‌ و شبهه‌افکنی‌ یهودیان‌ را مطرح‌ می‌کند. روی‌ سخن‌ این‌ بخش‌، بیشتر با پیامبر (صلی الله علیه و اله وسلم) ‌ ‌ و مسلمانان‌ است‌.
[۹۰] علی‌ واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۲، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
[۹۱] علی‌ واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۳، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
[۹۲] علی‌ واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۶، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
[۹۳] سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۲-۶، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
[۹۴] سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۱-۲، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
[۹۵] سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۵، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
[۹۶] سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۷، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.

هم‌زمان‌ با بیان‌ متناسب‌ و همگون‌ مطالب‌ و حفظ اتصال‌، انسجام‌ و توالی‌ منظم‌ آنها
[۹۷] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۳۴، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۹۸] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۵۲، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۹۹] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۷۴، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۱۰۰] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۴-۵، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۱۰۱] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۴۳، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۱۰۲] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۷۴، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
مندرجات‌ نیمه دوم‌ را به‌ موضوعات‌ نیمه اول‌ ربط می‌دهد. بدین‌سان‌، قبله‌ قرار دادن‌ کعبه‌ را که‌ توسط ابراهیم‌ و اسماعیل‌ (علیه‌السلام) ‌ ساخته‌ شده‌ است‌ آیه ۲۷ نشانه استجابت‌ دعای‌ ابراهیم‌ (علیه‌السلام) ‌ در برانگیختن‌ پیامبر (صلی الله علیه و اله وسلم) ‌ ‌ می‌شمارد. صبر و نماز را که‌ محور سفارشهای‌ خداوند به‌ بنی‌اسرائیل‌ هم‌ بوده‌ است‌ آیه ۵، به‌ مسلمانان‌ نیز توصیه‌ می‌کند. نمودن‌ زنده‌ کردن‌ مردگان‌ به‌ ابراهیم‌ (علیه‌السلام) ‌ ‌ را مشابه‌ قصه مقتول‌ بنی‌اسرائیل‌ و زنده‌ شدنش‌ می‌شمرد :بقره:۶۰؛.
[۱۰۷] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۵۱، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
شماری‌ از احکام‌ را که‌ از دیرباز با خرافات‌ رایج‌ میان‌ یهود آمیخته‌ بود، ضمن‌ قصص‌، مواعظ و امثال‌ تبیین‌ می‌کند
[۱۰۹] علی‌ واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۶، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
[۱۱۰] علی‌ واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۸، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
[۱۱۱] سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۷- ۸، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
آخرین‌ قصه بنی‌اسرائیل‌ که‌ در این‌ سوره‌ آمده‌، داستان‌ طالوت‌ و جالوت‌ است‌ که‌ جانبازی‌ و ایثارگری‌ داوود را سرچشمه افتخارات‌ تاریخی‌ قوم‌ یهود بر می‌شمارد. در این‌ داستان‌، به‌ گونه‌ای‌ کنایه‌ آمیز، می‌نماید که‌ قوم‌ یهود که‌ در مبارزه طالوت‌ با جالوت‌ سستی‌ کرده‌اند، نسبتی‌ با داوود - کُشنده جالوت‌ - ندارند.
[۱۱۳] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۵-۱۰، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۱۱۴] سید قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۱، ص۳-۵، بیروت‌/ قاهره‌، ۴۰۲ق‌/ ۹۸۲م‌.


خاتمه سوره‌

[ویرایش]

خاتمه سوره‌ مشتمل‌ بر نتیجه‌گیری‌ و جمع‌بندی‌ مطالب‌ و مندرجات‌ آن‌ است‌. ابتدا بر مالکیت‌، حاکمیت‌، قدرت‌ و احاطه خداوند بر زمین‌ و آسمان‌، برون‌ و درون‌ انسان‌ و تمامی‌ دیگر موجودات‌ تأکید می‌کند؛ سپس‌ در دو آیه آخر سوره‌ خَواتیم‌ البقره‌ که‌ فضیلتهای‌ بسیاری‌ برای‌ آن‌ ذکر کرده‌اند،
[۱۱۵] محمد ابن‌ ضریس‌، فضائل‌ القرآن‌، ج۱، ص۴۳، به‌ کوشش‌ مسفر بن‌ سعید دماس‌ غامدی‌، ریاض‌، ۴۰۸ق‌/ ۹۸۸م‌.
[۱۱۶] محمد ابن‌ ضریس‌، فضائل‌ القرآن‌، ج۱، ص۴۵، به‌ کوشش‌ مسفر بن‌ سعید دماس‌ غامدی‌، ریاض‌، ۴۰۸ق‌/ ۹۸۸م‌.
[۱۱۷] محمد ابن‌ ضریس‌، فضائل‌ القرآن‌، ج۱، ص۴۷، به‌ کوشش‌ مسفر بن‌ سعید دماس‌ غامدی‌، ریاض‌، ۴۰۸ق‌/ ۹۸۸م‌.
[۱۱۸] محمد ابن‌ ضریس‌، فضائل‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۲، به‌ کوشش‌ مسفر بن‌ سعید دماس‌ غامدی‌، ریاض‌، ۴۰۸ق‌/ ۹۸۸م‌.
[۱۱۹] احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، «الکاف‌ الشاف‌»، ج۱، ص۳۳-۳۴، در حاشیة الکشاف‌ نک: هم، زمخشری‌.
با مضامینی‌ شبیه‌ مضامین‌ آیات‌ آغازین‌ سوره‌،
[۱۲۰] سید قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۱، ص۵، بیروت‌/ قاهره‌، ۴۰۲ق‌/ ۹۸۲م‌.
پیامبر اسلام‌ (صلی الله علیه و اله وسلم) ‌ ‌ و پیروان‌ ایشان‌ را به‌ سبب‌ خداباوری‌، ایمان‌ به‌ فرشتگان‌ و همه کتابهای‌ آسمانی‌ و تمامی‌ پیامبران‌ الهی‌، فرمان‌برداری‌ خدا و طلب‌ غفران‌ وی‌ و توجه‌ به‌ بازگشت‌ به‌ سوی‌ او می‌ستاید. آن‌گاه‌ در قالب‌ دعا و مناجات‌، طبیعت‌ شریعت‌ اسلام‌ و تفاوت‌ اساسی‌ ماهیت‌ آن‌ را با دین‌ و آیینهای‌ پرداخته‌ و بر ساخته بشر و پیرایه‌هایی‌ که‌ بر ادیان‌ پیشین‌ بسته‌اند، اعلام‌ می‌کند. این‌ دعای‌ مستجاب‌ که‌ در آن‌ خدای‌ سبحان‌ با بندگان‌ خویش‌ هم‌زبان‌ شده‌ است‌، با نوید عفو و مغفرت‌ و رحمت‌ و یاری‌ خداوند برای‌ مؤمنان‌ راستین‌، و مژده پیروزی‌ مؤمنان‌ بر کافران‌ پایان‌ می‌پذیرد.

سوره بقره‌ در تعالیم‌ پیامبر

[ویرایش]

سوره بقره‌ در تعالیم‌ پیامبر (صلی الله علیه و اله وسلم) ‌ ‌ به‌ همراه‌ سوره آل‌ عمران‌، «زهراوان‌» معرفی‌ شده‌ است‌.
[۱۲۱] مسلم‌ بن‌ حجاج‌، صحیح‌، ج۱، ص۵۳، به‌ کوشش‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، قاهره‌، ۴۰۱ق‌/ ۹۸۱م‌.
[۱۲۲] علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۱، ص۹، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۱۲۴] فیروزآبادی‌، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۶۸.
برخی‌ موارد هماهنگی‌ و پیوستگی‌ این‌ دو سوره‌ عبارتند از تناظر آیات‌ آغازین‌ و پایانی‌ دو سوره‌
[۱۲۵] فیروزآبادی‌، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۸۴-۸۶.
[۱۲۶] فیروزآبادی‌، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۸۹.
[۱۳۲] ابراهیم‌ بقاعی‌، ج۱، ص۶۵-۶۶، نظم‌ الدرر، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۹ق‌/ ۹۶۹م‌.
[۱۳۳] ابراهیم‌ بقاعی‌، ج۱، ص۶۸-۶۹، نظم‌ الدرر، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۹ق‌/ ۹۶۹م‌.
[۱۳۴] سیوطی‌، تناسق‌ الدرر، ج۱، ص۳، به‌ کوشش‌ عبدالقادر احمدعطا، بیروت‌، ۴۰۶ق‌/ ۹۸۶م‌.
[۱۳۵] سیوطی‌، تناسق‌ الدرر، ج۱، ص۵، به‌ کوشش‌ عبدالقادر احمدعطا، بیروت‌، ۴۰۶ق‌/ ۹۸۶م‌.
[۱۳۶] محمود آلوسی‌، روح‌ المعانی‌، ج۱، ص۳، بیروت‌، داراحیاء التراث‌ العربی‌.
[۱۳۷] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۵۳، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
و تشابه‌ لفظی‌ برخی‌ آیات‌ دو سوره‌ تا آن‌جا که‌ گویی‌ تکرار یکدیگرند.

بیشتر بودن آیات‌، کلمات‌ و حروف‌

[ویرایش]

شمار و طول‌ رکوعها، آیات‌، کلمات‌ و حروف‌ سوره بقره‌، از تمامی‌ دیگر سوره‌های‌ قرآن‌ کریم‌ بیشتر است‌ و از نظر شمار و فراوانی‌ امثال‌، قصص‌، مواعظ و احکام‌، رتبه اول‌ را دارد. بعضی‌ از دانشمندان‌ چندین حکم‌ و ۵ مثل‌ را در این‌ سوره‌ شمار کرده‌اند.
[۱۴۲] عبدالله‌ یافعی‌، الدرالنظیم‌، ج۱، ص۶، قاهره‌، مکتبة عبدالحمید احمد حنفی‌.
[۱۴۳] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۰۹-۱۰، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۱۴۴] محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۲، بیروت‌، ۳۷۲ق‌.
اینان‌ با دسته‌بندی‌ آیات‌ این‌ سوره‌ و رده‌بندی‌ موضوعات‌ آن‌، مجموعه‌ای‌ متشکل‌ از ۳ قاعده‌ را - که‌ بیانگر پایه‌های‌ اساسی‌ و بنیادهای‌ شریعت‌ اسلام‌ است‌
[۱۴۵] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۱۱-۲۱، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
- بر شمرده‌اند؛ نیز با نظر در آن‌، ۴ سنت‌ اجتماعی‌ را از دیدگاه‌ قرآن‌ کریم‌
[۱۴۶] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۹۲-۹۸، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
باز شناخته‌اند.


آیات‌ صاحب‌ عنوان‌

[ویرایش]

شماری‌ از آیات‌ سوره بقره‌، در زمره آیات‌ صاحب‌ عنوان‌ محسوب‌ می‌شوند. از آن‌ جمله‌ می‌توان‌ به‌ آیه ۵۵ آیة الکرسی‌ اشاره‌ کرد. دیگری‌، آیه ۷۷ آیة البرّ است‌.
[۱۴۷] عباس‌ جمل‌، آیةالبر، قاهره‌، ۳۷۱ق‌/ ۹۵۲م‌.
همچنین‌ درباره تفسیر آیه «آمَن‌َ الرَّسول‌ُ»، رساله‌های‌ مستقلی‌ نوشته‌اند.
[۱۴۹] ج۲ ص۱، الفهرس‌ الشامل‌ للتراث‌ العربی‌ الاسلامی‌ المخطوط، عمان‌، مؤسسه آل‌ البیت‌.
برخی‌ مفسران‌ ادیب‌، عبارت‌ موجز و اعجازآمیز «وَ لَکُم‌ْ فِی‌ الْقِصاص‌ِ حَیوةٌ» را از نظر فصاحت‌ و بلاغت‌ با مثل‌ عربی‌ «القَتل‌ُ اَنفی‌ لِلقتل‌» مقایسه‌ کرده‌، وجوه‌ متعدد امتیاز آن‌ را بر شمرده‌اند.
[۱۵۱] فخرالدین‌ رازی‌، التفسیرالکبیر، ج۱، ص۰-۱، بیروت‌، ۴۱۰ق‌/ ۹۹۰م‌.
[۱۵۲] محمود آلوسی‌، روح‌ المعانی‌، ج۱، ص۱، بیروت‌، داراحیاء التراث‌ العربی‌.
[۱۵۳] محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۳۱-۳۳، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
طولانی‌ترین‌ آیه قرآن‌ کریم‌ نیز که‌ به‌ «آیةالدّین‌» شهرت‌ یافته‌، در همین‌ سوره‌ است‌
در آموزه‌های‌ پیامبر (صلی الله علیه و اله وسلم)، رهنمودهایی‌ برای‌ خلاصه‌ کردن‌ سوره‌های‌ طولانی‌ همچون‌ بقره‌ و مداومت‌ قرائت‌ خلاصه آن‌، برای‌ برخورداری‌ از برکات‌ مداومت‌ تلاوت‌ سوره‌ رسیده‌ است‌.
[۱۵۵] محمد عیاشی‌، التفسیر، ج۱، ص۵، به‌ کوشش‌ هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌، چاپخانه علمیه‌.
[۱۵۶] محمد ابن‌ بابویه‌، ثواب‌ الاعمال‌، ج۱، ص۰۴، نجف‌، ۳۹۲ق‌/ ۹۷۲م‌.
[۱۵۷] محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۳، بیروت‌، ۳۷۲ق‌.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) محمود آلوسی‌، روح‌ المعانی‌، بیروت‌، داراحیاء التراث‌ العربی‌.
(۲) محمد ابن‌ بابویه‌، ثواب‌ الاعمال‌، نجف‌، ۳۹۲ق‌/ ۹۷۲م‌.
(۳) احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، «الکاف‌ الشاف‌»، در حاشیة الکشاف‌ نک: هم، زمخشری‌.
(۴) محمد ابن‌ ضریس‌، فضائل‌ القرآن‌، به‌ کوشش‌ مسفر بن‌ سعید دماس‌ غامدی‌، ریاض‌، ۴۰۸ق‌/ ۹۸۸م‌.
(۵) ابن‌ کثیر، تفسیر القرآن‌ العظیم‌، به‌ کوشش‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
(۶) احمد اندرابی‌، الایضاح‌، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
(۷) هاشم‌ بحرانی‌، البرهان‌، بیروت‌، ۴۰۳ق‌/ ۹۸۳م‌.
(۸) ابراهیم‌ بقاعی‌، نظم‌ الدرر، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۹ق‌/ ۹۶۹م‌.
(۹) عباس‌ جمل‌، آیةالبر، قاهره‌، ۳۷۱ق‌/ ۹۵۲م‌.
(۱۰) علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
(۱۱) عبدالله‌ دارمی‌، سنن‌، دمشق‌، ۹۹۱م‌.
(۱۲) محمد دبیرسیاقی‌، مقدمه‌ بر ترجمان‌ القرآن‌ جرجانی‌، تهران‌، ۳۳۳ش‌.
(۱۳) محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، قاهره‌، ۳۸۱ق‌/ ۹۶۲م‌.
(۱۴) محمود رامیار، تاریخ‌ قرآن‌، تهران‌، ۳۶۲ش‌.
(۱۵) محمد رشید رضا، تفسیر المنار، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
(۱۶) محمود زمخشری‌، الکشاف‌، قم‌، ۴۱۳ق‌.
(۱۷) سیوطی‌، الاتقان‌، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قم‌، ۳۶۳ش‌.
(۱۸) سیوطی‌، تناسق‌ الدرر، به‌ کوشش‌ عبدالقادر احمدعطا، بیروت‌، ۴۰۶ق‌/ ۹۸۶م‌.
(۱۹) سیوطی‌، الدرالمنثور، بیروت‌، ۴۰۳ق‌/ ۹۸۳م‌.
(۲۰) سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
(۲۱) محمد شیخ‌ طوسی‌، التبیان‌، بیروت‌، داراحیاء التراث‌ العربی‌.
(۲۲) محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، بیروت‌، ۳۹۳ق‌/ ۹۷۳م‌.
(۲۳) فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، به‌ کوشش‌ هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌ و فضل‌الله‌ یزدی‌ طباطبایی‌، بیروت‌، ۴۰۸ق‌/ ۹۸۸م‌.
(۲۴) طبری‌، تفسیر.
(۲۵) محمد طنطاوی‌، الجواهر، قاهره‌، ۳۵۰ق‌.
(۲۶) محمد فؤاد عبدالباقی‌، المعجم‌ المفهرس‌، قاهره‌، ۳۷۸ق‌.
(۲۷) محمد عیاشی‌، التفسیر، به‌ کوشش‌ هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌، چاپخانه علمیه‌.
(۲۸) فخرالدین‌ رازی‌، التفسیرالکبیر، بیروت‌، ۴۱۰ق‌/ ۹۹۰م‌.
(۲۹) الفهرس‌ الشامل‌ للتراث‌ العربی‌ الاسلامی‌ المخطوط، عمان‌، مؤسسه آل‌ البیت‌.
(۳۰) محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، به‌ کوشش‌ محمدعلی‌ نجار، قاهره‌، ۳۸۳ق‌.
(۳۱) قرآن‌ مجید.
(۳۲) محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، بیروت‌، ۳۷۲ق‌.
(۳۳) سید قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، بیروت‌/ قاهره‌، ۴۰۲ق‌/ ۹۸۲م‌.
(۳۴) احمد مصطفی‌ مراغی‌، تفسیر، قاهره‌، ۳۸۲ق‌/ ۹۶۳م‌.
(۳۵) مسلم‌ بن‌ حجاج‌، صحیح‌، به‌ کوشش‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، قاهره‌، ۴۰۱ق‌/ ۹۸۱م‌.
(۳۶) محمد مشهدی‌، کنزالدقائق‌، قم‌، مؤسسه النشرالاسلامی‌.
(۳۷) حسن‌ مصطفوی‌، تفسیر روشن‌، تهران‌، ۳۷۱ش‌.
(۳۸) علی‌ واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
(۳۹) عبدالله‌ یافعی‌، الدرالنظیم‌، قاهره‌، مکتبة عبدالحمید احمد حنفی‌.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۱، ص۹.
۲. فیروزآبادی‌، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۳۳.
۳. محمود رامیار، تاریخ‌ قرآن‌، ج۱، ص۸۳.
۴. عبدالله‌ دارمی‌، سنن‌، ج۱، ص۱۰.
۵. سیوطی‌ عبدالرحمان بن ابی بکر، الاتقان‌ فی علوم القرآن، ج۱، ص۲۰.    
۶. بحرانی‌، هاشم، البرهان‌ فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۱۲۱.    
۷. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱، ص۵۸.    
۸. واحدی‌ نیشابوری‌، علی، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۴.
۹. ، سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
۱۰. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۴۸، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۱. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۵۳، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۲. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۵۷، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۳. سید قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۱، ص۰-۲، بیروت‌/ قاهره‌، ۴۰۲ق‌/ ۹۸۲م‌.
۱۴. محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۱، ص۳، بیروت‌، ۳۹۳ق‌/ ۹۷۳م‌.
۱۵. محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۱، ص۵، بیروت‌، ۳۹۳ق‌/ ۹۷۳م‌.
۱۶. بقره/سوره۲، آیه۱-۵.    
۱۷. علی‌ واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۴، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
۱۸. سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۳-۴، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
۱۹. بقره/سوره۲، آیه۴.    
۲۰. بقره/سوره۲، آیه۸-۹.    
۲۱. محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۱، ص۵۴، قاهره‌، ۳۸۱ق‌/ ۹۶۲م‌.
۲۲. محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۱، ص۸، بیروت‌، ۳۹۳ق‌/ ۹۷۳م‌.
۲۳. سیوطی‌، تناسق‌ الدرر، ج۱، ص۳، به‌ کوشش‌ عبدالقادر احمدعطا، بیروت‌، ۴۰۶ق‌/ ۹۸۶م‌.
۲۴. سید قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۱، ص۸، بیروت‌/ قاهره‌، ۴۰۲ق‌/ ۹۸۲م‌.
۲۵. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۰۶-۰۷، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۲۶. احمد اندرابی‌، الایضاح‌، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۲۷. بقره‌/سوره۲، آیه۷-۳.    
۲۸. ابراهیم‌ بقاعی‌، نظم‌ الدرر، ج۱، ص۵-۶، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۹ق‌/ ۹۶۹م‌.
۲۹. محمد مشهدی‌، کنزالدقائق‌، ج۱، ص۱، قم‌، مؤسسه النشرالاسلامی‌.
۳۰. محمد فؤاد عبدالباقی‌، المعجم‌ المفهرس‌، قاهره‌، ۳۷۸ق‌.
۳۱. ابراهیم‌ بقاعی‌، نظم‌ الدرر، ج۱، ص۷۳، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۹ق‌/ ۹۶۹م‌.
۳۲. محمد طنطاوی‌، الجواهر، ج۱، ص۲، قاهره‌، ۳۵۰ق‌.
۳۳. محمد طنطاوی‌، الجواهر، ج۱، ص۳، قاهره‌، ۳۵۰ق‌.
۳۴. احمد مصطفی‌ مراغی‌، تفسیر، ج۱، ص۴۱-۴۲، قاهره‌، ۳۸۲ق‌/ ۹۶۳م‌.
۳۵. طبری‌، تفسیر، ج۱، ص۶۷.
۳۶. محمد شیخ‌ طوسی‌، التبیان‌، ج۱، ص۹۳، بیروت‌، داراحیاء التراث‌ العربی‌.
۳۷. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۴۵-۴۶، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۳۸. محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۱، ص۹۹-۰۲، بیروت‌، ۳۹۳ق‌/ ۹۷۳م‌.
۳۹. محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۱، ص۹-۱۰، بیروت‌، ۳۹۳ق‌/ ۹۷۳م‌.
۴۰. ابراهیم‌ بقاعی‌، نظم‌ الدرر، ج۱، ص۷ - ۸، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۹ق‌/ ۹۶۹م‌.
۴۱. عبدالله‌ یافعی‌، الدرالنظیم‌، ج۱، ص۶، قاهره‌، مکتبة عبدالحمید احمد حنفی‌.
۴۲. محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۲، بیروت‌، ۳۷۲ق‌.
۴۳. محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۳، بیروت‌، ۳۷۲ق‌.
۴۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱، ص۵۹.    
۴۵. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱، ص۵۹.    
۴۶. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، نور الثقلین، ج۱، ص ۲۶.    
۴۷. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۱، ص ۷۵.    
۴۸. سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، درّ المنثور، ج ۱، ص ۲۰.
۴۹. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، نور الثقلین، ج۱، ص۲۶ .
۵۰. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، ص۶۲۱.    
۵۱. حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج۶، ص ۲۵۰.    
۵۲. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج ۸۹، ص ۲۶۵.    
۵۳. محمد ابن‌ ضریس‌، فضائل‌ القرآن‌، ص۴۳-۵۲.
۵۴. العیاشی‌، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، ج۱، ص۵.
۵۵. سیوطی‌، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدرالمنثور، ج۱، ص۷.
۵۶. سیوطی‌، الدرالمنثور، ج۱، ص۸.
۵۷. قرطبی‌، محمد بن احمد، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۲-۵۳.
۵۸. دروزه‌، محمد عزت، التفسیر الحدیث‌، ج۱، ص۵۲-۵۳.
۵۹. سید قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۱، ص۷.
۶۰. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۰۹.
۶۱. سیوطی‌، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدرالمنثور، ج۱، ص۴ - ۵.
۶۲. واحدی‌ نیشابوری‌، علی، اسباب‌ النزول‌، ص۶-۷.
۶۳. واحدی‌ نیشابوری‌، علی، اسباب‌ النزول‌، ص۸-۹.
۶۴. سیوطی‌، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدرالمنثور، ج۱، ص۱۹.
۶۵. واحدی‌ نیشابوری‌، علی، اسباب‌ النزول‌، ص۲.
۶۶. واحدی‌ نیشابوری‌، علی، اسباب‌ النزول‌، ص۶ -۷.
۶۷. ۱۸،۱۹، سیوطی‌، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدرالمنثور.
۶۸. علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۱، ص۹، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۶۹. سیوطی‌ عبدالرحمان بن ابی بکر، الاتقان‌ فی علوم القرآن، ج۱، ص۰۱-۰۲.
۷۰. زمخشری‌، محمود بن عمر، الکشاف‌، ج۱، ص۳۳
۷۱. واحدی‌ نیشابوری‌، علی، اسباب‌ النزول‌، ص۲.
۷۲. طبرسی‌، فضل بن حسن، مجمع‌ البیان‌ فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۱۳.
۷۳. سیوطی‌، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدرالمنثور، ج۱، ص۶.
۷۴. دروزه‌، محمد عزت، التفسیر الحدیث‌، ج۱، ص۵.
۷۵. رامیار، محمود، تاریخ‌ قرآن‌، ج۱، ص۷۰.
۷۶. دروزه‌، محمد عزت، التفسیر الحدیث‌، ج۱، ص۵۳.
۷۷. سید قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۱، ص۷.
۷۸. محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۲.
۷۹. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۳.
۸۰. بقاعی‌، ابراهیم، نظم‌ الدرر، ج۱، ص۵ - ۶.
۸۱. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۰۵.
۸۲. محمد رشید رضا، تفسیر المنار.
۸۳. بقاعی‌، ابراهیم، نظم‌ الدرر، ج۱، ص۵ - ۶.
۸۴. مصطفوی‌، حسن، تفسیر روشن‌، ج۱، ص۷.
۸۵. محمد فؤاد عبدالباقی‌، المعجم‌ المفهرس‌، ج۱، ص۱۰، قاهره‌، ۳۷۸ق‌.
۸۶. بقره/سوره۲، آیه۴۳-.    
۸۷. بقره/سوره۲، آیه۸۹.    
۸۸. بقره/سوره۲، آیه۱۷.    
۸۹. بقره/سوره۲، آیه۲۲.    
۹۰. علی‌ واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۲، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
۹۱. علی‌ واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۳، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
۹۲. علی‌ واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۶، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
۹۳. سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۲-۶، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
۹۴. سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۱-۲، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
۹۵. سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۵، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
۹۶. سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۷، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
۹۷. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۳۴، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۹۸. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۵۲، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۹۹. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۷۴، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۰۰. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۴-۵، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۰۱. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۴۳، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۰۲. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۷۴، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۰۳. بقره/سوره۲، آیه۲۹.    
۱۰۴. بقره/سوره۲، آیه۵۱.    
۱۰۵. بقره/سوره۲، آیه۵۳.    
۱۰۶. بقره/سوره۲، آیه۲-۳.    
۱۰۷. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۵۱، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۰۸. بقره/سوره۲، آیه۲۳.    
۱۰۹. علی‌ واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۶، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
۱۱۰. علی‌ واحدی‌ نیشابوری‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۸، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.
۱۱۱. سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۷- ۸، در حاشیه تفسیر الجلالین‌، بیروت‌، دار احیاءالتراث‌ العربی‌.
۱۱۲. بقره/سوره۲، آیه۴۶-۵۱.    
۱۱۳. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۵-۱۰، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۱۴. سید قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۱، ص۳-۵، بیروت‌/ قاهره‌، ۴۰۲ق‌/ ۹۸۲م‌.
۱۱۵. محمد ابن‌ ضریس‌، فضائل‌ القرآن‌، ج۱، ص۴۳، به‌ کوشش‌ مسفر بن‌ سعید دماس‌ غامدی‌، ریاض‌، ۴۰۸ق‌/ ۹۸۸م‌.
۱۱۶. محمد ابن‌ ضریس‌، فضائل‌ القرآن‌، ج۱، ص۴۵، به‌ کوشش‌ مسفر بن‌ سعید دماس‌ غامدی‌، ریاض‌، ۴۰۸ق‌/ ۹۸۸م‌.
۱۱۷. محمد ابن‌ ضریس‌، فضائل‌ القرآن‌، ج۱، ص۴۷، به‌ کوشش‌ مسفر بن‌ سعید دماس‌ غامدی‌، ریاض‌، ۴۰۸ق‌/ ۹۸۸م‌.
۱۱۸. محمد ابن‌ ضریس‌، فضائل‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۲، به‌ کوشش‌ مسفر بن‌ سعید دماس‌ غامدی‌، ریاض‌، ۴۰۸ق‌/ ۹۸۸م‌.
۱۱۹. احمد ابن‌ حجر عسقلانی‌، «الکاف‌ الشاف‌»، ج۱، ص۳۳-۳۴، در حاشیة الکشاف‌ نک: هم، زمخشری‌.
۱۲۰. سید قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۱، ص۵، بیروت‌/ قاهره‌، ۴۰۲ق‌/ ۹۸۲م‌.
۱۲۱. مسلم‌ بن‌ حجاج‌، صحیح‌، ج۱، ص۵۳، به‌ کوشش‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، قاهره‌، ۴۰۱ق‌/ ۹۸۱م‌.
۱۲۲. علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۱، ص۹، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۲۳. ابن‌ کثیر، تفسیر القرآن‌ العظیم‌، ج۱، ص۵، به‌ کوشش‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌، ۴۰۵ق‌/ ۹۸۵م‌.    
۱۲۴. فیروزآبادی‌، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۶۸.
۱۲۵. فیروزآبادی‌، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۸۴-۸۶.
۱۲۶. فیروزآبادی‌، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۸۹.
۱۲۷. آل‌عمران‌/سوره۳، آیه۱-۹.    
۱۲۸. آل‌عمران‌/سوره۳، آیه۵-۷.    
۱۲۹. آل‌عمران‌/سوره۳، آیه۲۹.    
۱۳۰. آل‌عمران‌/سوره۳، آیه۶۴.    
۱۳۱. آل‌عمران‌/سوره۳، آیه۸۶.    
۱۳۲. ابراهیم‌ بقاعی‌، ج۱، ص۶۵-۶۶، نظم‌ الدرر، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۹ق‌/ ۹۶۹م‌.
۱۳۳. ابراهیم‌ بقاعی‌، ج۱، ص۶۸-۶۹، نظم‌ الدرر، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۹ق‌/ ۹۶۹م‌.
۱۳۴. سیوطی‌، تناسق‌ الدرر، ج۱، ص۳، به‌ کوشش‌ عبدالقادر احمدعطا، بیروت‌، ۴۰۶ق‌/ ۹۸۶م‌.
۱۳۵. سیوطی‌، تناسق‌ الدرر، ج۱، ص۵، به‌ کوشش‌ عبدالقادر احمدعطا، بیروت‌، ۴۰۶ق‌/ ۹۸۶م‌.
۱۳۶. محمود آلوسی‌، روح‌ المعانی‌، ج۱، ص۳، بیروت‌، داراحیاء التراث‌ العربی‌.
۱۳۷. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۵۳، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۳۸. بقره/سوره۲، آیه۳۶.    
۱۳۹. بقره/سوره۲، آیه۳۷.    
۱۴۰. بقره/سوره۲، آیه۸۴.    
۱۴۱. بقره/سوره۲، آیه۸۹.    
۱۴۲. عبدالله‌ یافعی‌، الدرالنظیم‌، ج۱، ص۶، قاهره‌، مکتبة عبدالحمید احمد حنفی‌.
۱۴۳. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۰۹-۱۰، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۴۴. محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۲، بیروت‌، ۳۷۲ق‌.
۱۴۵. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۱۱-۲۱، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۴۶. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۹۲-۹۸، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۴۷. عباس‌ جمل‌، آیةالبر، قاهره‌، ۳۷۱ق‌/ ۹۵۲م‌.
۱۴۸. بقره/سوره۲، آیه۸۵.    
۱۴۹. ج۲ ص۱، الفهرس‌ الشامل‌ للتراث‌ العربی‌ الاسلامی‌ المخطوط، عمان‌، مؤسسه آل‌ البیت‌.
۱۵۰. بقره/سوره۲، آیه۷۹.    
۱۵۱. فخرالدین‌ رازی‌، التفسیرالکبیر، ج۱، ص۰-۱، بیروت‌، ۴۱۰ق‌/ ۹۹۰م‌.
۱۵۲. محمود آلوسی‌، روح‌ المعانی‌، ج۱، ص۱، بیروت‌، داراحیاء التراث‌ العربی‌.
۱۵۳. محمد رشید رضا، تفسیر المنار، ج۱، ص۳۱-۳۳، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۵۴. بقره/سوره۲، آیه۸۲.    
۱۵۵. محمد عیاشی‌، التفسیر، ج۱، ص۵، به‌ کوشش‌ هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌، چاپخانه علمیه‌.
۱۵۶. محمد ابن‌ بابویه‌، ثواب‌ الاعمال‌، ج۱، ص۰۴، نجف‌، ۳۹۲ق‌/ ۹۷۲م‌.
۱۵۷. محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۱، ص۵۳، بیروت‌، ۳۷۲ق‌.
۱۵۸. حسینی بحرانی‌، هاشم، البرهان‌ فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۱۲۱.    


منبع

[ویرایش]

دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «سورة البقره»، ج۱۲، ص۴۹۶۳.    






جعبه‌ابزار