سوره اعراف

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



اَعْراف‌، نام‌ هفتمین‌ سوره‌ از قرآن‌ مجید ، دارای‌ ۲۶ واحد موضوعی‌ (رکوع‌)، ۲۰۶ (یا ۲۰۵) آیه‌ ، ۳۲۵، ۳کلمه‌ و ۳۱۰، ۱۴حرف‌ می‌باشد.


نام‌های دیگر

[ویرایش]

نام‌ مشهور سوره‌ از کلمه «الاعراف‌» در آیه ۴۶ آن‌ گرفته‌ شده‌، زیرا کلمه «اعراف‌» فقط دوبار در قرآن‌ کریم‌ و تنها در این‌ سوره‌ آمده‌ است‌ چنانکه‌ به‌ مناسبت‌ آیه ۱۴۳ آن‌، «سوره میقات‌»، و به‌ مناسبت‌ آیه ۱۷۲ آن‌، «سوره میثاق‌»، و با توجه‌ به‌ حروف‌ مقطّعه آغاز آن‌، «سوره المص‌» نیز نامیده‌ شده‌ است‌.
[۴] محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۲۰۳-۲۰۴، به‌ کوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌.


اوصاف

[ویرایش]

سوره اعراف‌، به‌ عنوان‌ ششمین‌ سوره‌ از «سَبع‌ طُوَل‌»، یعنی‌ ۷ سوره طولانی‌ آغاز مصحف‌ شریف‌،
[۶] احمد اندرابی‌، الایضاح‌، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
[۷] سیوطی‌، الاتقان‌، ج۱، ص۲۲۰، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ۱۳۸۷ق‌/۱۹۶۷م‌.
در شمار آیات‌ ، پس‌ از سوره بقره‌ ، و در شمار کلمات‌ و حروف‌، پس‌ از دو سوره بقره‌ و نساء بلندترین‌ سوره قرآنی‌ است‌.
[۸] محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۱۳۳، به‌ کوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌.
[۹] محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۱۶۹، به‌ کوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌.
[۱۰] محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۲۰۳، به‌ کوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌.
[۱۱] محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۲، ص۱۱۲، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۲م‌.

در ترتیب‌ تلاوت‌، سوره «اعراف‌» میان‌ دو سوره « اَنعام‌ » و « اَنفال‌ » جای‌ گرفته‌، و در ترتیب‌ نزول‌، بنا به‌ روایت‌ مشهور، سی‌ و نهمین‌ سوره‌ است‌ که‌ پس‌ از سوره « ص‌ » و پیش‌ از سوره «جن‌ّ» نازل‌ شده‌ است‌.
[۱۲] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، فنون‌ الافنان‌، ص۱۴۹، به‌ کوشش‌ محمد ابراهیم‌ سلیم‌، قاهره‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.

در دیگر روایات‌ ترتیب‌ نزول‌ نیز، غالباً ردیف‌های‌ ۳۵ تا ۳۸ به‌ این‌ سوره‌ اختصاص‌ یافته‌ است‌.
[۱۳] فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۵، ص۴۰۵، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
[۱۴] علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۱، ص۸، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۱۶] محمود، رامیار، تاریخ‌ قرآن‌، ص۶۷۰-۶۷۱، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.


اختلاف در مکی یا مدنی بودن

[ویرایش]

سوره اعراف‌ را به‌ اتفاق‌ مکی‌ دانسته‌اند،
[۱۷] محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱ ص۲۰۳، به‌ کوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌.
جز آنکه‌ بعضی‌ از مفسران‌، آیه ۱۶۳ آن‌،
[۱۸] فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۳، ص۳۹۳، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
و بعضی‌ دیگر، آیات‌ ۱۶۳ تا ۱۷۰ آن‌ را
[۲۰] محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۷، ص۱۶۰، بیروت‌، ۱۹۶۵م‌.
[۲۱] محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۲، ص۱۱۲، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۲م‌.
[۲۲] محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۲، ص۱۷۵-۱۷۶، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۲م‌.
[۲۳] حسن‌ نیشابوری‌، «غرائب‌ القرآن‌»، ج۸، ص۵۶، همراه‌ تفسیر طبری‌، بولاق‌، ۱۳۲۷ق‌.
استثنا کرده‌، و مدنی‌ شمرده‌اند.
پاره‌ای‌ از روایات‌ اسباب‌ نزول‌ نیز
[۲۴] علی‌ واحدی‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۱۸۴، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
[۲۵] علی‌ واحدی‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۱۸۸، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
[۲۶] فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۳، ص۵۰۵ -۵۰۶، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
[۲۷] سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۱۶۷- ۱۶۸، همراه‌ تفسیر الجلالین‌، استانبول‌، ۱۳۴۲ق‌.
از مدنی‌ بودن‌ آیات‌ ۱۷۵، ۱۸۷ و ۲۰۴ و سیاق‌ آن‌ها، یعنی‌ دست‌ کم‌ ۱۰ آیه دیگر از سوره‌، حکایت‌ دارند.
وجود عبارات‌ و تعبیرات‌ مشابه‌ و مشترک‌ در دو سوره اعراف‌ و بقره‌ و گویاتر از آن‌ جنبه توضیحی‌ و تفصیلی‌ بسیاری‌ از آیات‌ سوره اعراف‌ نسبت‌ به‌ آیات‌ متناظر در سوره بقره‌
[۴۸] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، فنون‌ الافنان‌، ج۱، ص۱۹۷، به‌ کوشش‌ محمد ابراهیم‌ سلیم‌، قاهره‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
[۴۹] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، فنون‌ الافنان‌، ج۱، ص۲۴۴-۲۴۶، به‌ کوشش‌ محمد ابراهیم‌ سلیم‌، قاهره‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
[۵۰] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، فنون‌ الافنان‌، ج۱، ص۲۶۷، به‌ کوشش‌ محمد ابراهیم‌ سلیم‌، قاهره‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
[۵۱] عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، فنون‌ الافنان‌، ج۱، ص۲۸۲، به‌ کوشش‌ محمد ابراهیم‌ سلیم‌، قاهره‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
مانند سوره آل‌ عمران‌ ، نزول‌ سوره اعراف‌ را در مدینه‌ و حتی‌ سال‌ها پس‌ از نزول‌ عمده آیات‌ سوره‌های‌ بقره‌، آل‌ عمران‌، نساء و مائده‌ محتمل‌ می‌گرداند؛ چنانکه‌ در ترتیب‌ نزول‌ِ روایت‌ شده‌ از مُقاتل‌ از حضرت‌ علی‌ (ع‌) آخرین‌ سوره مدنی‌ تلقی‌ شده‌ است‌
[۵۸] محمود، رامیار، تاریخ‌ قرآن‌، ص۶۶۳، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
[۵۹] محمود، رامیار، تاریخ‌ قرآن‌، ۶۷۰، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.

نیز بسیار بلندتر بودن‌ سوره اعراف‌ و غالب‌ آیات‌ آن‌ نسبت‌ به‌ دیگر سوره‌ها و آیات‌ مکی‌ ، گستردگی‌ ویژگی‌های‌ بیانی‌ و بلاغی‌ آیات‌ و سُوَر مدنی‌ در سوره اعراف‌، از سوی‌ دیگر مؤید مدنی‌ بودن‌ بیشتر آیات‌ این‌ سوره‌ است‌، چنانکه‌ توجه‌ و شگفتی‌ برخی‌ از محققان‌ و مفسران‌ را برانگیخته‌ است‌.
[۶۰] محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۲، ص۱۱۲، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۲م‌.
[۶۱] سیّد قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۳، ص۱۲۴۵، بیروت‌، ۱۴۰۲ق‌/۱۹۸۲م‌.

بدین‌ترتیب‌، تنها توجیهی‌ که‌ برای‌ شهرت‌ مکی‌ بودن‌ سوره اعراف‌ باقی‌ می‌ماند، آن‌ است‌ که‌ این‌ سوره‌ نیز از سوره‌هایی‌ است‌ که‌ مطابق‌ تعبیر مشهور منسوب‌ به‌ ابن‌ عباس‌
[۶۲] فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۵، ص۴۰۵، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
[۶۳] سیوطی‌، الاتقان‌، ج۱، ص۴۲، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ۱۳۸۷ق‌/۱۹۶۷م‌.
به‌ لحاظ نزول‌ سرآغازشان‌ (احتمالاً آیات‌ ۱-۹) در مکه معظمه‌، مکی‌ تلقی‌ گردیده‌اند.
[۶۴] محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۲، ص۱۱۲، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۲م‌.
[۶۵] محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۲، ص۱۷۵-۱۷۶، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۲م‌.


محور موضوعی

[ویرایش]

سوره اعراف‌، با دستگاه‌ ۴ حرفی‌ «الف‌، لام‌، میم‌، صاد» از حروف‌ مقطعه رمزی‌ فواتح‌ سور آغاز شده‌، و از این‌ رو، قرینه سوره رعد است‌ که‌ با «المر» آغاز شده‌ است‌.
این‌ همانندی‌ در ۳ حرف‌ از ۴ حرف‌ آغازین‌ به‌ پنداری‌ نشانگر آن‌ است‌ که‌ این‌ دو سوره‌، علاوه‌ بر مضامین‌ و موضوعات‌ سوره‌های‌ آغاز شده‌ با «الم‌»، بر مضامین‌ و موضوعات‌ سوره «ص‌» و سوره‌های‌ پنجگانه مجموعه «الراآت‌» نیز مشتملند.
[۶۶] حسن‌ نیشابوری‌، «غرائب‌ القرآن‌»، ج۸، ص۵۶، همراه‌ تفسیر طبری‌، بولاق‌، ۱۳۲۷ق‌.
[۶۷] محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۸، ص۲، تهران‌، ۱۳۸۹ق‌.
[۶۸] محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۱۸، ص۱۸، تهران‌، ۱۳۸۹ق‌.

محور موضوعی‌ِ سوره اعراف‌ نیز همان‌ محور موضوعی‌ِ مشترک‌ میان‌ دو سوره مدنی‌ بقره‌ و آل‌ عمران‌، یعنی‌ «شیوه‌های‌ عملی‌ رفتار و برخورد مسلمانان‌ با کفار » است‌ که‌ در این‌ سوره‌ نیز، با توجه‌ به‌ اهمیت‌ ویژه‌ و تعیین‌ کنندگی‌ِ خاص‌ رفتار و برخورد مسلمانان‌ با یهودیان‌ ، در هر زمان‌ و هر مکان‌، با همان‌ زمینه موجود در سوره بقره‌ مورد تأکید و توضیح‌ قرار گرفته‌، و ضمناً با محور موضوعی‌ِ سوره «ص‌» که‌ قصص‌ قرآنی‌ است‌، نیز پیوند خورده‌ است‌.
[۷۲] محمود آلوسی‌، روح‌ المعانی‌، ج۸، ص۷۴، به‌ کوشش‌ محمود شکری‌ آلوسی‌، بیروت‌، ۱۳۷۲ق‌.
[۷۳] محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۸، ص۲-۴، تهران‌، ۱۳۸۹ق‌.


فحوی

[ویرایش]

سوره اعراف‌ پس‌ از حروف‌ مقطعه‌، با مقدمه‌ای‌ موجز، مبنی‌ بر تعریف‌ قرآن‌ کریم‌ ، تبیین‌ وظیفه رسالت‌ پیامبراکرم‌ (ص‌)، دستورعمل‌ برخورد اهل‌ ایمان‌ با خدا ستیزان‌، رفتار پیشینیان‌ با پیامبران‌ ، فرجام‌ دنیوی‌ و اخروی‌ آنان‌ و اشاره‌ به‌ حساب‌رسی‌ و رستاخیز آغاز می‌گردد.

← آفرینش انسان


به‌ تفصیل‌ مطلب‌ راجع‌ به‌ آفرینش‌ دو انسان‌ نخستین‌، فریب‌ خوردن‌ آن‌ دو از ابلیس‌، خروج‌ آنان‌ از باغ‌ بهشت‌ ، و چگونگی‌ آغاز زیست‌ خاکی‌ انسان‌ می‌پردازد و به‌ مناسبت‌، با خطاب‌های‌ مکررِ «یا بَنی‌ آدَم‌َ»، که‌ اختصاص‌ به‌ این‌ سوره‌ دارد،
[۷۹] محمد فؤاد عبدالباقی‌، المعجم‌ المفهرس‌ لالفاظ القرآن‌ الکریم‌، ج۱، ص۲۴، قاهره‌، ۱۳۶۴ق‌.
مجموعه‌ای‌ از معارف‌ اساسی‌ دین‌ را بیان‌ می‌کند؛ همانند سوره بقره‌ به‌ دنبال‌ داستان‌ آدم‌ و ابلیس‌ ، تقسیم‌ همیشگی‌ انسان‌ها را به‌ دو گروه‌ پیروان‌ پیامبران‌ و پیامبر ستیزان‌ مطرح‌ می‌کند، و به‌ شرح‌ احوال‌ انسان‌ها در هنگامه مرگ‌ و پس‌ از آن‌ در عالم‌ برزخ‌ می‌پردازد، و در مقام‌ تفصیل‌ مطلب‌، گفت‌وگوهای‌ میان‌ بهشتیان‌ و دوزخیان‌ را گزارش‌ می‌کند، و از جایگاه‌ «اعراف‌» (ه م‌) و «اصحاب‌ اعراف‌» و گفت‌ و گوهای‌ اصحاب‌ اعراف‌ با بهشتیان‌ و دوزخیان‌ سخن‌ به‌ میان‌ می‌آورد.

← انس با قرآن


از قرآن‌ کریم‌، به‌ عنوان‌ کتابی‌ که‌ در پرتو علم‌ الهی‌ در جهت‌ هدایت‌ خاص‌ و رحمت‌ ویژه خداوند جهانیان‌ نسبت‌ به‌ اهل‌ ایمان‌ تفصیل‌ داده‌ شده‌ است‌، یاد می‌کند و رستاخیز را روز ظهور تأویل‌ قرآن‌، و زمان‌ خسران‌ و حرمان‌ نا آشنایان‌ با قرآن‌ قلمداد می‌کند.

← آغاز آفرینش‌ زمین‌ و آسمان‌


بار دیگر، به‌ آغاز آفرینش‌ زمین‌ و آسمان‌ باز می‌گردد و راهیابی‌ و گمراهی‌ آفریدگان‌ را در ارتباط گرفتن‌ با پروردگارشان‌ مشخص‌ می‌گرداند، و با تمهیدی‌ مشتمل‌ بر تمثیل‌ باران‌ و بارش‌ یکسان‌ و تأثیر ناهمسان‌ِ آن‌ در گُلزار و شوره‌زار، سلسله داستان‌های‌ پیامبران‌ پیشین‌ را با اقوام‌ ایشان‌ آغاز می‌کند؛ به‌ داستان‌ قوم‌ نوح‌ ، قوم‌ عاد ، قوم‌ ثمود ، قوم‌ لوط و قوم‌ شعیب‌ می‌پردازد؛ دعوت‌ یکسان‌ و وحدت‌ آرمان‌ پیامبران‌ الهی‌ را خاطرنشان‌ می‌سازد، و فرجام‌ مشابه‌ و مشترک‌ ستیزندگان‌ با آنان‌ را وصف‌ می‌کند، و سرانجام‌، این‌ سیر درازمدت‌ در تاریخ‌ زندگانی‌ آدمیزادگان‌ در این‌ جهان‌ را در ۹ آیه‌ جمع‌بندی‌ می‌کند.

← داستان‌ حضرت‌ موسی‌ (ع‌)


سپس‌، مفصل‌ترین‌ بیان‌ را از داستان‌ حضرت‌ موسی‌ (ع‌) در قرآن‌، پیش‌ می‌کشد و نخست‌، برخورد فرعون‌ و فرعونیان‌ را با آن‌ حضرت‌، و به‌ دنبال‌ آن‌ رفتار بنی‌ اسرائیل‌ با حضرت‌ موسی‌ (ع‌) و دشواری‌های‌ ویژه دعوت‌ آن‌ حضرت‌ را به‌ تفصیل‌ بیان‌ می‌کند.

← عهد «اَلَست‌»


عهد « اَلَست‌ » (ه م‌) را متذکر می‌گردد و به‌ موجب‌ آن‌، یکایک‌ آدمیزادگان‌ را مسئول‌ شرک‌ و ایمان‌ خود می‌شناساند برای‌ بیچارگی‌ و درماندگی‌ تکذیب‌ کنندگان‌ پیامبران‌ تمثیلی‌ می‌آورد که‌ در کتب‌ حدیث‌ و تفسیر با داستان‌ بلعم‌ باعورا (ه م‌) پیوند یافته‌ است‌
[۹۱] فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۳، ص۴۹۹-۵۰۱، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
[۹۲] علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۲، ص۱۴۹-۱۵۲، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
و در پی‌ آن‌، به‌ تحلیل‌ مسأله پیچیده هدایت‌ و ضلالت‌ و چگونگی‌ پدید آمدن‌ این‌ بی‌خبران‌ در میان‌ آدمیان‌ می‌پردازد و در آن‌ میان‌، در مقام‌ پرهیزدادن‌ بندگان‌ از شرک‌ ورزی‌ به‌ خداوند سبحان‌، طی‌ یک‌ آیه‌، به‌ اسماء الحسنی‌ و جایگاه‌ اسماء الهی‌ اشاره‌ می‌کند که‌ مفسران‌ نوعاً ذیل‌ این‌ آیه‌ ، احادیث‌ مشتمل‌ بر اسماء الحسنی‌ را نقل‌ می‌کنند، و نام‌های‌ ۹۹ گانه خداوند متعال‌ را می‌آورند.
[۹۵] فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۳، ص۵۰۲ -۵۰۳، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
[۹۶] علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۲، ص۱۵۳-۱۵۴، بیروت‌، دارالمعرفه‌.


← قیامت


آنگاه‌ به‌ مسأله قیام‌ ساعت‌ و زمان‌ وقوع‌ قیامت‌ اشاره‌ می‌کند که‌ دانش‌ آن‌ به‌ پروردگار عالمیان‌ اختصاص‌ دارد و حتی‌ پیامبر اکرم‌ (ص‌) را نیز از آن‌ با خبر نکرده‌اند و سپس‌ به‌ تمثیلی‌ دیگر در ارتباط با پدیده شرک‌ می‌پردازد که‌ شکل‌ داستانی‌ دارد و از مشکلات‌ تفسیر قرآن‌ به‌ شمار می‌آید
[۹۹] فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۳، ص۵۰۸ -۵۱۰، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
[۱۰۰] علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۲، ص۱۵۷-۱۵۹، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
[۱۰۱] محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۸، ص۳۹۰-۳۹۳، تهران‌، ۱۳۸۹ق‌.
باردیگر به‌ طرح‌ مسأله شرک‌ و بیچارگی‌ و درماندگی‌ مشرکان‌ و شرکای‌ دروغین‌ ایشان‌ می‌پردازد و سرانجام‌، سوره‌ با خاتمه‌ای‌، همرنگ‌ و هم‌ آهنگ‌ با مقدمه سوره‌ مشتمل‌ بر آیه مشهور «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْف‌ِ وَ اَعرِض‌ْ عَن‌ِ الْجاهِلین‌َ» و جمع‌ بندی‌ مطالب‌ مفصل‌ و مبسوط سوره‌ بر مبنای‌ محور موضوعی‌ِ آن‌ و بیان‌ جایگاه‌ قرآن‌ و دستورعمل‌ رفتار با آن‌: «وَاِذا قُرِی‌´َ الْقُرآن‌ُ فَاسْتَمِعوا لَه‌ُ وَ اَنْصِتوا لَعَلَّکُم‌ْ تُرْحَمون‌َ» و ادب‌ نیایش‌ به‌ درگاه‌ خداوند متعال‌، و اشاره‌ به‌ عبادت‌ و تسبیح‌ و سجده پیوسته فرشتگان‌ در پیشگاه‌ خدای‌ سبحان‌، پایان‌ می‌پذیرد.

رابطه اجمال‌ و تفصیل‌ میان‌ دو سوره انعام‌ و اعراف‌

[ویرایش]

سوره اعراف‌، از نظر نوع‌ مطالب‌ و مضامین‌ و آهنگ‌ بیان‌ و عبارات‌ و آیات‌ ، با سوره مجاورش‌، سوره انعام‌ - که‌ زوج‌ آن‌ سوره‌ نیز محسوب‌ می‌گردد - پیوندها و همبستگی‌های‌ قابل‌ توجهی‌ دارد که‌ بعضی‌ از مفسران‌ شماری‌ از آن‌ها را بر شمرده‌اند.
[۱۰۳] سیوطی‌، تناسق‌ الدرر، ج۱، ص۸۷ - ۸۸، به‌ کوشش‌ عبدالقادر احمد عطا، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌.
[۱۰۴] محمود آلوسی‌، روح‌ المعانی‌، ج۸، ص۷۴، به‌ کوشش‌ محمود شکری‌ آلوسی‌، بیروت‌، ۱۳۷۲ق‌.

از این‌ گذشته‌، رابطه اجمال‌ و تفصیل‌ میان‌ دو سوره انعام‌ و اعراف‌، به‌ اندازه‌ای‌ مستحکم‌ و مشهود است‌ که‌ همان‌ رابطه اجمال‌ و تفصیل‌ موجود میان‌ دو سوره بقره‌ و آل‌ عمران‌ را تداعی‌ می‌کند.
[۱۰۵] سیوطی‌، تناسق‌ الدرر، ج۱، ص۸۷ - ۸۸، به‌ کوشش‌ عبدالقادر احمد عطا، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌.
[۱۰۶] سیّد قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۳، ص۱۲۴۴- ۱۲۴۵، بیروت‌، ۱۴۰۲ق‌/۱۹۸۲م‌.


فضیلت قرائت

[ویرایش]

در تفسیر عیاشی از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود: «هر کس سوره اعراف را در هر ماه بخواند در روز قیامت، از کسانى خواهد بود که نه ترسى بر آن‌ها است و نه غمى دارند» (مِنَ الَّذِیْنَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاْ هُمْ یَحْزَنُونَ).
«و اگر در هر جمعه بخواند، در روز قیامت از کسانى مى باشد که بدون حساب به بهشت مى رود».
و نیز فرمود: «در این سوره آیات محکمه اى است، قرائت و تلاوت و قیام به آن‌ها را فراموش نکنید، زیرا اینها روز رستاخیز در پیشگاه خدا براى کسانى که آن‌ها را خوانده اند گواهى مى دهند»!
[۱۰۷] «نور الثقلین»، جلد ۲، صفحه ۲، موسسه اسماعیلیان قم، طبع چهارم، ۱۴۱۲ هـ ق
[۱۱۱] عیاشی، تفسیر «عیاشى»، جلد ۲، صفحه ۲، المکتبة العلمیة الاسلامیة تهران.
[۱۱۲] «ثواب الاعمال»، صفحه ۱۰۶، منشورات رضى قم، طبع دوم، ۱۳۶۸ هـ ق (برخى با تفاوت).

نکته اى که از روایت فوق به خوبى استفاده مى شود، این است: روایاتى که درباره فضیلت سوره ها آمده است به این معنى نیست که تنها قرائت این سوره ها داراى آن همه نتایج و ثمرات بزرگ است.بلکه آنچه به این خواندن ارزش نهائى مى بخشد همان ایمان به مفاد آن‌ها و سپس عمل کردن بر طبق آن است.لذا در روایت فوق مى خوانیم: «قِرائَتُها وَ تِلاوَتُها وَ الْقِیامُ بِها».
و نیز در همین روایت مى خوانیم: کسى که این سوره را بخواند، در قیامت مصداق «الَّذِیْنَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاْ هُمْ یَحْزَنُونَ» است و این در حقیقت اشاره لطیفى به آیه ۳۵ همین سوره است که مى فرماید: فَمَنِ اتَّقى وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ: «آن‌ها که تقوا پیشه کنند و (خویش و جامعه را) اصلاح نمایند، نه ترسى خواهند داشت و نه غمى».
همان گونه که ملاحظه مى کنید، این مقام، مخصوص کسانى است که تقوا داشته باشند و در مسیر اصلاح گام بردارند.
آیه ۵۴ سوره اعراف‌، به‌ مناسبت‌ کلمه «مُسَخَّرات‌½» در آن‌، و نیز مضمون‌ آن‌، از دیرباز «آیه السُّخرة» نام‌ گرفته‌، و خواندن‌ آن‌ از روی‌ توسل‌ و تمسک‌، در تنگناها سفارش‌ شده‌ است‌.
همچنین‌، مداومت‌ بر تلاوت‌ تمامی‌ سوره اعراف‌، یک‌ مرتبه‌ در هر ماه‌، و حتی‌ یک‌ مرتبه‌ در هر هفته‌، توصیه‌ شده‌ است‌.
[۱۱۷] محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۲۲۱، به‌ کوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) قرآن‌ مجید.
(۲) محمود آلوسی‌، روح‌ المعانی‌، به‌ کوشش‌ محمود شکری‌ آلوسی‌، بیروت‌، ۱۳۷۲ق‌.
(۳) عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، فنون‌ الافنان‌، به‌ کوشش‌ محمد ابراهیم‌ سلیم‌، قاهره‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
(۴) احمد ابن‌ فهدحلی‌، عدة الداعی‌، قم‌، چاپخانه حکمت‌.
(۵) احمد اندرابی‌، الایضاح‌، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
(۶) علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
(۷) محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۲م‌.
(۸) محمود، رامیار، تاریخ‌ قرآن‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
(۹) سیوطی‌، الاتقان‌، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ۱۳۸۷ق‌/۱۹۶۷م‌.
(۱۰) سیوطی‌، تناسق‌ الدرر، به‌ کوشش‌ عبدالقادر احمد عطا، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌.
(۱۱) سیوطی‌، الدر المنثور، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/ ۱۹۸۳م‌.
(۱۲) سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، همراه‌ تفسیر الجلالین‌، استانبول‌، ۱۳۴۲ق‌.
(۱۳) محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، تهران‌، ۱۳۸۹ق‌.
(۱۴) فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
(۱۵) محمد فؤاد عبدالباقی‌، المعجم‌ المفهرس‌ لالفاظ القرآن‌ الکریم‌، قاهره‌، ۱۳۶۴ق‌.
(۱۶) محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، به‌ کوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌.
(۱۷) محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، بیروت‌، ۱۹۶۵م‌.
(۱۸) سیّد قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، بیروت‌، ۱۴۰۲ق‌/۱۹۸۲م‌.
(۱۹) محمد باقر مجلسی‌، بحار الانوار، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌.
(۲۰) حسن‌ نیشابوری‌، «غرائب‌ القرآن‌»، همراه‌ تفسیر طبری‌، بولاق‌، ۱۳۲۷ق‌.
(۲۱) علی‌ واحدی‌، اسباب‌ النزول‌، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. اعراف‌/سوره۷، آیه۴۶.    
۲. اعراف‌/سوره۷، آیه۴۸.    
۳. اعراف‌/سوره۷، آیه۴۷.    
۴. محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۲۰۳-۲۰۴، به‌ کوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌.
۵. سیوطی‌، الدر المنثور، ج۳، ص۴۱۲، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/ ۱۹۸۳م‌.    
۶. احمد اندرابی‌، الایضاح‌، نسخه عکسی‌ موجود در کتابخانه مرکز.
۷. سیوطی‌، الاتقان‌، ج۱، ص۲۲۰، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ۱۳۸۷ق‌/۱۹۶۷م‌.
۸. محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۱۳۳، به‌ کوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌.
۹. محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۱۶۹، به‌ کوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌.
۱۰. محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۲۰۳، به‌ کوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌.
۱۱. محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۲، ص۱۱۲، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۲م‌.
۱۲. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، فنون‌ الافنان‌، ص۱۴۹، به‌ کوشش‌ محمد ابراهیم‌ سلیم‌، قاهره‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
۱۳. فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۵، ص۴۰۵، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
۱۴. علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۱، ص۸، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۵. سیوطی‌، الاتقان‌، ج۱، ص۴۰-۴۳، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ۱۳۸۷ق‌/۱۹۶۷م‌.    
۱۶. محمود، رامیار، تاریخ‌ قرآن‌، ص۶۷۰-۶۷۱، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۱۷. محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱ ص۲۰۳، به‌ کوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌.
۱۸. فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۳، ص۳۹۳، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
۱۹. سیوطی‌، الدر المنثور، ج۳، ص۴۱۲، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/ ۱۹۸۳م‌.    
۲۰. محمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۷، ص۱۶۰، بیروت‌، ۱۹۶۵م‌.
۲۱. محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۲، ص۱۱۲، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۲م‌.
۲۲. محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۲، ص۱۷۵-۱۷۶، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۲م‌.
۲۳. حسن‌ نیشابوری‌، «غرائب‌ القرآن‌»، ج۸، ص۵۶، همراه‌ تفسیر طبری‌، بولاق‌، ۱۳۲۷ق‌.
۲۴. علی‌ واحدی‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۱۸۴، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
۲۵. علی‌ واحدی‌، اسباب‌ النزول‌، ج۱، ص۱۸۸، به‌ کوشش‌ سید جمیلی‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
۲۶. فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۳، ص۵۰۵ -۵۰۶، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
۲۷. سیوطی‌، «لباب‌ النقول‌»، ج۱، ص۱۶۷- ۱۶۸، همراه‌ تفسیر الجلالین‌، استانبول‌، ۱۳۴۲ق‌.
۲۸. بقره‌/سوره۲، آیه۴۹-۶۰.    
۲۹. بقره‌/سوره۲، آیه۵۸.    
۳۰. بقره‌/سوره۲، آیه۵۹.    
۳۱. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۴۱.    
۳۲. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۶۰.    
۳۳. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۶۱-۱۶۲.    
۳۴. بقره‌/سوره۲، آیه۴۹.    
۳۵. بقره‌/سوره۲، آیه۵۴.    
۳۶. بقره‌/سوره۲، آیه۵۰.    
۳۷. بقره‌/سوره۲، آیه۵۱.    
۳۸. بقره‌/سوره۲، آیه۵۲.    
۳۹. بقره‌/سوره۲، آیه۵۳.    
۴۰. بقره‌/سوره۲، آیه۶۵.    
۴۱. بقره‌/سوره۲، آیه۶۶.    
۴۲. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۲۷.    
۴۳. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۵۳.    
۴۴. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۶۳.    
۴۵. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۶۴.    
۴۶. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۶۵.    
۴۷. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۶۶.    
۴۸. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، فنون‌ الافنان‌، ج۱، ص۱۹۷، به‌ کوشش‌ محمد ابراهیم‌ سلیم‌، قاهره‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
۴۹. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، فنون‌ الافنان‌، ج۱، ص۲۴۴-۲۴۶، به‌ کوشش‌ محمد ابراهیم‌ سلیم‌، قاهره‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
۵۰. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، فنون‌ الافنان‌، ج۱، ص۲۶۷، به‌ کوشش‌ محمد ابراهیم‌ سلیم‌، قاهره‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
۵۱. عبدالرحمان‌ ابن‌ جوزی‌، فنون‌ الافنان‌، ج۱، ص۲۸۲، به‌ کوشش‌ محمد ابراهیم‌ سلیم‌، قاهره‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
۵۲. بقره‌/سوره۲، آیه۲۱.    
۵۳. بقره‌/سوره۲، آیه۴۹.    
۵۴. بقره‌/سوره۲، آیه۴۹.    
۵۵. بقره‌/سوره۲، آیه۶۳.    
۵۶. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۰-۱۰۲.    
۵۷. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۰۳-۱۷۱.    
۵۸. محمود، رامیار، تاریخ‌ قرآن‌، ص۶۶۳، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۵۹. محمود، رامیار، تاریخ‌ قرآن‌، ۶۷۰، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
۶۰. محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۲، ص۱۱۲، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۲م‌.
۶۱. سیّد قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۳، ص۱۲۴۵، بیروت‌، ۱۴۰۲ق‌/۱۹۸۲م‌.
۶۲. فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۵، ص۴۰۵، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
۶۳. سیوطی‌، الاتقان‌، ج۱، ص۴۲، به‌ کوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ۱۳۸۷ق‌/۱۹۶۷م‌.
۶۴. محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۲، ص۱۱۲، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۲م‌.
۶۵. محمد عزت‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌، ج۲، ص۱۷۵-۱۷۶، قاهره‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۲م‌.
۶۶. حسن‌ نیشابوری‌، «غرائب‌ القرآن‌»، ج۸، ص۵۶، همراه‌ تفسیر طبری‌، بولاق‌، ۱۳۲۷ق‌.
۶۷. محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۸، ص۲، تهران‌، ۱۳۸۹ق‌.
۶۸. محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۱۸، ص۱۸، تهران‌، ۱۳۸۹ق‌.
۶۹. اعراف‌/سوره۷، آیه۱-۹.    
۷۰. اعراف‌/سوره۷، آیه۵۹ -۹۳.    
۷۱. ص‌/سوره۳۸، آیه۱۲-۴۸.    
۷۲. محمود آلوسی‌، روح‌ المعانی‌، ج۸، ص۷۴، به‌ کوشش‌ محمود شکری‌ آلوسی‌، بیروت‌، ۱۳۷۲ق‌.
۷۳. محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۸، ص۲-۴، تهران‌، ۱۳۸۹ق‌.
۷۴. اعراف‌/سوره۷، آیه۲-۹.    
۷۵. اعراف‌/سوره۷، آیه۲۶.    
۷۶. اعراف‌/سوره۷، آیه۲۷.    
۷۷. اعراف‌/سوره۷، آیه۳۱.    
۷۸. اعراف‌/سوره۷، آیه۳۵.    
۷۹. محمد فؤاد عبدالباقی‌، المعجم‌ المفهرس‌ لالفاظ القرآن‌ الکریم‌، ج۱، ص۲۴، قاهره‌، ۱۳۶۴ق‌.
۸۰. بقره‌/سوره۲، آیه۳۸.    
۸۱. بقره/سوره۲، آیه۳۹.    
۸۲. اعراف‌/سوره۷، آیه۳۵-۳۶.    
۸۳. اعراف‌/سوره۷، آیه۴۶-۵۰.    
۸۴. اعراف‌/سوره۷، آیه۵۲ -۵۳.    
۸۵. اعراف‌/سوره۷، آیه۵۷-۵۸.    
۸۶. اعراف‌/سوره۷، آیه۹۴-۱۰۲.    
۸۷. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۰۳-۱۳۶.    
۸۸. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۳۷-۱۷۱.    
۸۹. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۷۲-۱۷۳.    
۹۰. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۷۵- ۱۷۸.    
۹۱. فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۳، ص۴۹۹-۵۰۱، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
۹۲. علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۲، ص۱۴۹-۱۵۲، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۹۳. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۷۸-۱۸۶.    
۹۴. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۸۰.    
۹۵. فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۳، ص۵۰۲ -۵۰۳، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
۹۶. علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۲، ص۱۵۳-۱۵۴، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۹۷. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۸۷- ۱۸۸.    
۹۸. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۸۹-۱۹۰.    
۹۹. فضل‌ طبرسی‌، مجمع‌ البیان‌، ج۳، ص۵۰۸ -۵۱۰، صیدا، ۱۳۵۴ق‌.
۱۰۰. علی‌ خازن‌، لباب‌ التأویل‌، ج۲، ص۱۵۷-۱۵۹، بیروت‌، دارالمعرفه‌.
۱۰۱. محمد حسین‌ طباطبایی‌، المیزان‌، ج۸، ص۳۹۰-۳۹۳، تهران‌، ۱۳۸۹ق‌.
۱۰۲. اعراف‌/سوره۷، آیه۱۹۹-۲۰۶.    
۱۰۳. سیوطی‌، تناسق‌ الدرر، ج۱، ص۸۷ - ۸۸، به‌ کوشش‌ عبدالقادر احمد عطا، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌.
۱۰۴. محمود آلوسی‌، روح‌ المعانی‌، ج۸، ص۷۴، به‌ کوشش‌ محمود شکری‌ آلوسی‌، بیروت‌، ۱۳۷۲ق‌.
۱۰۵. سیوطی‌، تناسق‌ الدرر، ج۱، ص۸۷ - ۸۸، به‌ کوشش‌ عبدالقادر احمد عطا، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌.
۱۰۶. سیّد قطب‌، فی‌ ظلال‌ القرآن‌، ج۳، ص۱۲۴۴- ۱۲۴۵، بیروت‌، ۱۴۰۲ق‌/۱۹۸۲م‌.
۱۰۷. «نور الثقلین»، جلد ۲، صفحه ۲، موسسه اسماعیلیان قم، طبع چهارم، ۱۴۱۲ هـ ق
۱۰۸. الشیخ الحر العاملی، «وسائل الشیعه»، جلد ۷، صفحه ۴۰۹، چاپ آل البیت.    
۱۰۹. المیرزا حسین النوری الطبرسی، «مستدرک الوسائل»، جلد ۶، صفحه ۱۰۳، چاپ آل البیت.    
۱۱۰. محمد باقر مجلسی‌،«بحار الانوار»، جلد ۸۹، صفحه ۲۷۶.    
۱۱۱. عیاشی، تفسیر «عیاشى»، جلد ۲، صفحه ۲، المکتبة العلمیة الاسلامیة تهران.
۱۱۲. «ثواب الاعمال»، صفحه ۱۰۶، منشورات رضى قم، طبع دوم، ۱۳۶۸ هـ ق (برخى با تفاوت).
۱۱۳. آیة الله مکارم شیرازی،تفسیر نمونه،ج۶.    
۱۱۴. احمد ابن‌ فهدحلی‌، عدة الداعی‌، ص۲۷۵-۲۷۶، قم‌، چاپخانة حکمت‌.    
۱۱۵. محمد باقر مجلسی‌، بحار الانوار، ج۸۶، ص۳۴۹، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌.    
۱۱۶. محمد باقر مجلسی‌، بحار الانوار، ج۸۹، ص۲۷۶، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌.    
۱۱۷. محمد فیروزآبادی‌، بصائر ذوی‌ التمییز، ج۱، ص۲۲۱، به‌ کوشش‌ محمد علی‌ نجار، قاهره‌، ۱۳۸۳ق‌.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «سوره أعراف»، ج۹، ص۳۶۸۴.    






جعبه ابزار