سر (بخش فوقانی بدن)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



سَر، به فتح سین و سکون یاء، همان بخش فوقانی یا بالاترین و یا جلو آمده‌ترین بخش بدن است. فقها در بابهای مختلف فقهی نظیر طهارت، صلات، صوم، حج، جهاد، کفالت، نکاح، ارث، حدود، قصاص و دیات از احکام مرتبط با آن سخن گفته‌اند.


معنی سر

[ویرایش]

به بخش فوقانی بدن انسان، شامل جمجمه و مغز و نیز به بالاترین یا جلو آمده‌ترین بخش از بدن مهره داران که مغز، چشمها، گوشها، بینی، دهان و آرواره‌ها در آن قرار دارند، سر اطلاق می‌شود.

احکام سر در باب طهارت

[ویرایش]

پوشاندن سر هنگام تخلّی مستحب است.
از واجبات وضو مسح قسمت جلو سر است. در غسل ترتیبی، سر قبل از دیگر اعضای بدن شسته می‌شود و باید آب به پوست سر برسد و خیس کردن موها کفایت نمی‌کند.
در غسل شب اول ماه رمضان، مستحب است ـ قبل یا بعد از غسل ـ سی کف آب روی سر ریخته شود.
مستحب است در آغاز ورود به حمام مقداری آب گرم بر جلو سر ریخته شود؛ چنان که گذاردن عمامه بر سر هنگام خروج از حمام مستحب است
[۸] کشف الغطاء، ج۲، ص۴۱۲.
.

← احکام سر میّت


مستحب است سر میّت با کف سدر شسته شود. برخی گفته‌اند: این کار قبل از غسل انجام می‌شود. چنان که بلندتر بودن مکان سر میّت از محل پاهای او هنگام غسل و نیز بستن عمامه بر سر میّت مرد و روسری یا مقنعه بر سر میّت زن هنگام تکفین مستحب می‌باشد.
هنگام نماز گزاردن بر میّت، سر او باید در سمت راست نماز گزار باشد.
مستحب است کسی که میّت را در قبر می‌گذارد سر برهنه باشد.
مستحب است این کارها از سمت سر میّت آغاز گردد: داخل کردن میّت مرد در قبر؛ باز کردن بندهای کفن و ریختن آب روی قبر پس از دفن میّت.
مستحب است پس از دفن میّت، نزد سر او، دست با انگشتان باز، با فشار روی قبر قرار داده شود.
میّتی که سرش از بدن جدا شده، در هر یک از سه غسل، نخست سر و سپس بدن او غسل داده می‌شود و هنگام کفن کردن، مقداری پنبه روی گردن نهاده و سر را بدان متصل می‌کنند.

استحباب زیارت در بالا سر

[ویرایش]

هنگام زیارت امامان علیهم السّلام در مشاهد مشرفه رو به قبله، نزد سر امام علیه السّلام ایستادن و خواندن دعا و نماز زیارت، مستحب است.

احکام سر در نماز

[ویرایش]

نهادن «بُرطلّه» (نوعی کلاه) بر سر در حال نماز و طواف، بلکه به تصریح برخی، همه حالات، مکروه است.
پوشاندن سر در نماز بر کنیز بالغ و نیز دختر نابالغ واجب نیست.
نماز گزار ناتوان از انجام دادن رکوع و سجود، باید با اشاره سر، آن دو را به جا آورد .

حکم فروبردن عمدی سر در آب برای روزه دار

[ویرایش]

بنابر قول مشهور، فروبردن عمدی سر در آب بر روزه دار، در روزه واجب معیّن، همچون روزه ماه رمضان و نیز بعد از ظهر در قضای روزه ماه رمضان، حرام است؛ لیکن در بطلان روزه به سبب آن اختلاف می‌باشد.

احکام سر در حج

[ویرایش]

گذاشتن عمامه بر سر، بویژه برای خطیب جمعه، و هنگام سفر
[۳۲] کشف الغطاء، ج۴، ص۴۳۹.
مستحب است؛ چنان که بر سر نهادن عمامه سفید در نماز عید استحباب دارد .
پوشاندن سر بر مرد محرم حرام و موجب ثبوت کفّاره است و کفّاره آن یک گوسفند است.
فروبردن سر در آب بر محرم حرام است؛ لیکن در اینکه حرام مستقلی است یا حرمت آن به جهت پوشاندن سر است، اختلاف می‌باشد. بنابر قول نخست، حرمت شامل زن و مرد می‌شود؛ بر خلاف قول دوم که اختصاص به مرد دارد.
[۳۶] المعتمد فی شرح المناسک، ج۴، ص۲۲۰ ـ ۲۲۱.

استظلال در حال احرام بر مرد حرام است. در اینکه حرمت به سایه بالای سر اختصاص دارد یا شامل زیر سایه رفتن از هر سمت نیز می‌شود، اختلاف است.
[۳۷] مناسک حج (مراجع)، ص۱۸۹ ـ ۱۹۰.
مستحب است کسی که هنگام زوال طواف می‌کند، سر برهنه باشد.
[۳۹] سداد العباد، ص۳۱۶.

مستحب است حاجی پیش از سعی مقداری آب زمزم بر سر و بدنش بریزد.
از اعمال حج، تراشیدن سر است. کسی که سرش مو ندارد، به جای تراشیدن موی سر، تیغ بر سر خود می‌کشد؛ لیکن در اینکه این عمل واجب است یا مستحب اختلاف می‌باشد. اکثر قائل به استحباب آن‌اند؛ بلکه بر این قول ادعای اجماع شده است. برخی در مسئله تفصیل داده و گفته‌اند: چنانچه در عمره سر خود را تراشیده باشد، واجب است در حج بر سر خود تیغ بکشد و در صورت کچل بودن، تیغ کشیدن مستحب است. بنابر قول به وجوب، در اینکه کشیدن تیغ بر سر از تقصیر کفایت می‌کند یا نه، اختلاف است.
[۴۸] براهین الحج ج۴، ص۱۶.
البته در صورتی که حاجی جهت تقصیر، ناخن یا مویی در سر و صورت خود نداشته باشد یا تنها تراشیدن سر بر او واجب باشد، کشیدن تیغ بر او واجب خواهد بود.
[۴۹] سداد العباد ص۳۶۵.
[۵۲] شرح تبصرة المتعلمین، ج۴، ص۲۵۱ ـ ۲۵۲.


کراهت گرداندن سر کافر کشته شده در شهرها

[ویرایش]

خارج کردن سر کافرِ کشته شده از میدان جنگ و گرداندن و به نمایش گذاشتن آن در شهرها مکروه است.

احکام سر در کفالت

[ویرایش]

اگر کفیل هنگام کفالت، به جای آنکه بگوید: فلانی را کفالت کردم، بگوید: سر فلانی را کفالت کردم، صحیح است؛ هرچند برخی، در صحّت آن، در فرض عدم وجود شاهدی بر مقصود گوینده، اشکال کرده‌اند.

کراهت مالیدن خون عقیقه بر سر کودک

[ویرایش]

مالیدن خون عقیقه بر سر کودک کراهت دارد.

حکم جدا کردن سر ذبیحه قبل از جان دادن

[ویرایش]

جدا کردن سر ذبیحه قبل از جان دادن، به قولی حرام و به قولی دیگر مکروه است. بنابر قول به حرمت، در حرام شدن گوشت ذبیحه اختلاف است.

حکم ذو الرأسین در باب ارث

[ویرایش]

کسی که دارای دو سر است (ذو الرأسین)، برای تشخیص یک یا دو نفر بودن وی، ملاکهایی ذکر شده است که ارث بر مبنای آن محاسبه می‌شود.

جایز نبودن تازیانه زدن بر سر

[ویرایش]

در کیفر تازیانه، هنگام اجرای حد، به مواضع خطرناک بدن، همچون سر، تازیانه زده نمی‌ شود.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. جواهر الکلام، ج۲، ص۵۵.    
۲. جواهر الکلام، ج۲، ص۱۷۰.    
۳. جواهر الکلام، ج۲، ص۱۷۸.    
۴. جواهر الکلام، ج۳، ص۸۵.    
۵. جواهر الکلام، ج۳، ص۸۰.    
۶. جواهر الکلام، ج۵، ص۲۴.    
۷. العروة الوثقی، ج۲، ص۱۴۹.    
۸. کشف الغطاء، ج۲، ص۴۱۲.
۹. جواهر الکلام، ج۴، ص۱۵۰ ۱۵۱.    
۱۰. شرائع الإسلام، ج۱، ص۳۱.    
۱۱. العروة الوثقی، ج۲، ص۵۸.    
۱۲. جواهرالکلام، ج۴، ص۲۰۷.    
۱۳. جواهرالکلام، ج۴، ص۲۱۶.    
۱۴. جواهرالکلام، ج۱۲، ص۵۶.    
۱۵. جواهرالکلام، ج۴، ص۲۸۴.    
۱۶. جواهرالکلام، ج۴، ص۲۸۳.    
۱۷. جواهرالکلام، ج۴، ص۳۰۳.    
۱۸. جواهرالکلام، ج۴، ص۳۱۶.    
۱۹. جواهرالکلام، ج۴، ص۳۱۸.    
۲۰. المبسوط، ج۱، ص۱۸۳.    
۲۱. تذکرة الفقهاء، ج۲، ص۱۱۶.    
۲۲. الحدائق الناضرة، ج۷، ص۲۱۹.    
۲۳. الحدائق الناضرة، ج۷، ص۱۶۱ ۱۶۲.    
۲۴. جواهر الکلام، ۱۹، ص۴۰۰.    
۲۵. جواهر الکلام، ج۸، ص۲۲۲.    
۲۶. جواهر الکلام، ج۹، ص۲۶۶.    
۲۷. جواهر الکلام، ج۱۰، ص۷۹ ۸۰.    
۲۸. جواهر الکلام، ج۱۰، ص۱۶۵.    
۲۹. جواهر الکلام، ج۱۶، ص۲۲۷ ۲۲۸.    
۳۰. وسائل الشیعة، ج۵، ص۵۵.    
۳۱. ذکری الشیعة، ج۴، ص۱۳۹.    
۳۲. کشف الغطاء، ج۴، ص۴۳۹.
۳۳. العروة الوثقی، ج۳، ص۳۹۸.    
۳۴. جواهر الکلام، ج۱۸، ص۳۸۲.    
۳۵. جواهر الکلام، ج۲۰، ص۴۱۸.    
۳۶. المعتمد فی شرح المناسک، ج۴، ص۲۲۰ ـ ۲۲۱.
۳۷. مناسک حج (مراجع)، ص۱۸۹ ـ ۱۹۰.
۳۸. وسائل الشیعة، ج۱۳، ص۳۰۶.    
۳۹. سداد العباد، ص۳۱۶.
۴۰. مستند الشیعة، ج۱۲، ص۱۶۰.    
۴۱. مدارک الأحکام، ج۸، ص۹۸.    
۴۲. ریاض المسائل، ج۶، ص۵۰۳ ۵۰۴.    
۴۳. مستند الشیعة، ج۱۲، ص۳۷۹.    
۴۴. الخلاف، ج۲، ص۳۳۱.    
۴۵. مسالک الأفهام، ج۲، ص۳۲۳.    
۴۶. مسالک الأفهام، ج۲، ص۳۲۳.    
۴۷. ذخیرة المعاد، ج۳، ص۶۸۲.    
۴۸. براهین الحج ج۴، ص۱۶.
۴۹. سداد العباد ص۳۶۵.
۵۰. ریاض المسائل ج۶، ص۵۰۳.    
۵۱. مستند الشیعة، ج۱۲، ص۳۷۹.    
۵۲. شرح تبصرة المتعلمین، ج۴، ص۲۵۱ ـ ۲۵۲.
۵۳. جواهر الکلام، ج۲۱، ص۷۸.    
۵۴. جواهر الکلام، ج۲۱، ص۱۳۲.    
۵۵. جواهر الکلام، ج۲۶، ص۲۰۷.    
۵۶. مسالک الأفهام، ج۴، ص۲۵۴.    
۵۷. المبسوط، ج۱، ص۳۹۵.    
۵۸. جواهر الکلام، ج۳۶، ص۱۲۰ ۱۲۳.    
۵۹. جواهر الکلام، ج۴۱، ص۳۶۱.    


منبع

[ویرایش]
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج۴، ص۴۲۰-۴۲۴.    






جعبه ابزار