سرنوشت انسان

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بحث قضاء و قدر از مسائل دیرینه‌ای است که همواره بشر در قدیم‌الایام در تمام تمدن‌ها به صورت یک مسئله شاخص و بارز با آن روبه‌رو بوده است.


قضا و قدر

[ویرایش]

پس از ظهور اسلام در همان قرن اوّل هجری، در میان متکلمین اسلامی و حکماء بحث و گفت‌وگو در این مسئله رواج داشته است که از آن زمان تا به حال، عقاید و آراء متفاوت و متضادی در این زمینه ارائه شده است، که این خود سبب صف‌بندی‌ها و کشمکش‌ها و پیدایش فرقه‌های مختلف در جهان اسلام گردید تا آنجا که برخی از منتقدین اسلام بزرگ‌ترین علّت انحطاط مسلمین را اعتقاد به قضاء و قدر و مسئله سرنوشت قبلی دانسته‌اند.
آرای همین مسئله موجب پیدایش دو طرز تفکر و رواج آن در نیمه دوم قرن اول شد:
یک گروه قائل به اختیار و آزادی انسان شدند و به مفوّضه معروف گردیدند.در برابر این گروه، جمعی دیگر از متکلمین (اشاعره و اهل حدیث) معتقد به جبر شدند و اختیار و آزادی در اعمال و تعیین سرنوشت را از انسان سلب کردند.البته نظر حکماء اسلامی و علمای امامیه در این باب که دیدگاه حق و صحیح و کاملی است و برگرفته از منابع دینی و معارف اهل‌بیت ـ ‌ (علیهم‌السّلام) ـ است، عبارت است از «امر بین الامرین» یعنی نه جبر به تنهایی و نه اختیار به تنهایی بلکه هر دوی این‌ها و هر کدام به جهت خاص خودش و به معنای خودش یعنی این‌که انسان در حدی مجبور و در حدی مختار است.به این معنا که انسان، فاعل بالاستقلال نیست بلکه قدرت و حیات از طرف خداوند افاضه شده است، به نحوی که اگر این فیض الهی از انسان در یک لحظه قطع شود، حیات و قدرت انسان از بین می‌رود، امّا انسان، بالتبع فاعل مختار است.

شبهه جبر

[ویرایش]

برای این‌که بحث بهتر تبیین و تحلیل شود خوب است که ما با دو واژه قضاء و قدر آشنایی اجمالی پیدا کنیم، تا معنای صحیح قضاء و قدر را از معنای عامیانه آن تشخیص بدهیم.

← معنای عوامانه قضاء و قدر


معنای رایج و متداول این دو واژه که نه تنها در‌اندیشه و ذهن مردم عادی، بلکه در‌اندیشه برخی از خواص نیز دیده می‌شود، این است که قضاء و قدر به عنوان یک عامل نامرئی و مرموز و قدرتی مافوق بر جمیع وقایع عالم گسترده شده است.به نحوی که جریان کارهای آفرینش همواره طبق یک برنامه و طرح قبلی و از پیش تعیین شده و غیرقابل تخلف صورت گرفته است لذا انسان هم مقهور و مجبور به دنیا آمده و هم از بدو تولد تا لحظه مرگ نیرویی خاص او را به همان جهتی که می‌خواهد، هدایت می‌کند و انسان خواه ناخواه همان مسیر را طی می‌کند و هیچ‌گونه حق انتخاب، برخلاف آن را ندارد.و به قول شاعر:
گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه به آب زمزم و کوثر سفید نتوان کرد
از این‌اندیشه عامیانه و تفسیر نادرست از قضاء و قدر در میان مردمی که عقاید دینی ضعیف دارند به مشیّت و خواست خداوندی تعبیر آورده شده است.

← معنای صحیح قدر


تقدیر به معنای‌اندازه گرفتن یا ایجاد‌اندازه کردن است.گاهی قضاء و قدر به صورت مترادفین به معنای «سرنوشت» به کار می‌رود.و با توجّه به مفهوم این دو، مرحله قدر مقدم بر قضاء است.مرحله قدر، مرحله‌اندازه‌گیری و فراهم کردن اسباب و زمینه‌کاری است و مرحله قضاء مرحله پایان کار و یکسره شده کار است.
[۱] طباطبایی، محمد حسین، نهایه الحکمه، ترجمه: علی شیروانی، ج۳، ص۲۸۲-۲۸۳.

با توجّه به این معنا منظور از تقدیر الهی این است که خداوند متعال برای هر پدیده‌ای‌اندازه و حدود کمی و کیفی و زمانی و مکانی خاصی قرار داده است که تحت تاثیر علل و عوامل تدریجی، تحقیق می‌یابد. در قرآن تقدیر، در بعضی از آیات تقدیر عام است و شامل جمیع مخلوقات خداست و «خلق کل شیء، فقدّر تقدیرا» و همه چیز را آفریده و به‌اندازه‌اش مقرر داشته است و در جایی دیگر: «انّا کلّ شیءٍ خلقناهُ بِقدرٍ» ما همه چیز را به‌اندازه آفریدیم.
امّا در بسیاری از آیات حتی تقدیرات خاص را هم بیان فرموده است: «انزلنا من السماء ماءً بقدرٍ» نزول آب از آسمان با قدر و‌اندازه خاص است.و یا خیلی جزئی‌تر و شخصی‌تر «قدّرنا انما لمن الغابرین» یعنی مقرر کردیم که همسر لوط از هلاک شدگان باشد.

معنای تقدیر

[ویرایش]

و ده‌ها آیاتی دیگر که از آن‌ها فهمیده می‌شود که همه چیز مشمول تقدیر الهی است لکن تقدیر الهی تنها شامل امور غیر اختیاری و اشیاء خارجی نمی‌شود بلکه شامل افعال اختیاری انسان هم می‌شود برای روشن‌تر شدن بحث دانستن این مطالب ضروری است که: تقدیر دو معنا می‌تواند داشته باشد:
۱.ایجاد‌اندازه و چیزی را به‌اندازه ایجاد کردن، یا‌اندازه برای چیزی قرار دادن؛ ۲.سنجش‌اندازه این دو معنا متناسب با دو نوع تقدیر است: ۱.تقدیر علمی؛ ۲.تقدیر عینی.

← تقدیر علمی


منظور از این تقدیر این است که خدا می‌داند که هر چیزی در هر زمان و مکان به چه صورت تحقق می‌یابد.به عبارتی علم داشتن خدا به فراهم شدن مقدمات و اسباب و شرایط پیدایش پدیده‌ها و نیز علم به وقوع حتمی آن‌ها را قضاء و قدر علمی گویند.این معنا از قضاء و قدر علمی منافاتی با اختیار انسان ندارد، چرا که خداوند از همان ابتدا هم مقدر کرده و هم علم دارد که انسان با اختیار و اراده خود فلان فعل و عمل را چه خوب و یا بد را در فلان ساعت و مکان انجام می‌دهد یعنی چون خداوند می‌داند که هر انسانی چه می‌کند به همان صورت که انتخاب می‌کند در علم الهی آمده است و چون آن فعل به اختیار انجام می‌گیرد در علم الهی هم به صورت اختیار آمده است.

← تقدیر عینی


به این معنا که برای هر شیء در خارج،‌اندازه‌ای ایجاد شود و حدود معین شود، این‌جا دیگر علم مطرح نیست منظور مشخص کردن حدود و‌اندازه‌های وجود هر شیئی و این‌که در چه شرایطی و خصوصیاتی و در چه مجرایی باید تحقق یابد.مثلاً سخن گفتن باید از طریق دهان و به وسیله زبان و لب‌ها صورت گیرد نه از طریق چشم.این قسم از تقدیر الهی هم منافاتی با اختیار آدمی ندارد زیرا همه موجودات عالم دارای حدود و قیود و مشخصه‌هایی هستند و هیچ پدیده نامحدود نداریم و همینطور افعال اختیاری و غیراختیاری همگی دارای حدود و شرایطی است و همین سخن گفتن انسان که نیاز به جهاز خاص خودش را دارد و باید شش و حنجره و زبان و لب و دندان و...همگی سالم باشند گرچه این حرف زدن فعل اختیاری است امّا به این معنا نیست که هیچ قید و شرطی نداشته باشد.زیرا اگر خدا یکی از این‌ها را از ما بگیرد قدرت بر همین بحث اختیاری هم نداشتیم.و همین طور است سایر اعمال و افعال اختیاری بشر که تحت تقدیر الهی هستند و حتی همین قدرت اختیار و انتخاب و آزادی و تصمیم‌گیری از قبل پیش خداوند معین و مقدر شده است و افعال و اعمال انسان‌ها را از طریق اختیار خود انسان مقدر کرده است.

معنای صحیح قضاء

[ویرایش]

قضاء به معنای یکسره کردن و به انجام رساندن و فیصله دادن است به این معنا که از آن‌جا که هر فعلی محتاج یک سری اسباب و مقدمات و علتی خاص است لذا هرگاه تمام اسباب و مقدمات و علل (اعم از علل ناقصه و علل تامه) یک شیء فراهم شد حتماً‌آن شیء محقق می‌شود و آن فعل از فلان فاعل حتماً صادر و ایجاد می‌شود.و این همان معنای قضاء تکوینی الهی است این معنای از قضاء الهی هم با افعال و اعمال اختیاری آدمی هیچ منافاتی ندارد؛ زیرا ضرورت و یکسره شدن کار بدین معنا نیست که اختیار و اراده فاعل هیچ نقشی و دخلی نداشته باشد بلکه به این معنا است که آنچه مقدمات برای تحقق این فعل لازم است و از آن جمله اراده و اختیار انسان در این صدور فعل نقش دارند و همگی از جانب خداوند متعال هستند.توضیح این‌که اراده و قدرت انسان در انجام هر فعلی با فاعل الهی قابل جمع هستند چرا که این دو فاعل در طول هم هستند نه در عرض هم.به این معنا که انسان بی‌نیاز از خدا نیست و وابسته به اوست لذا چنانچه در اصل وجودش انسان استقلال ندارد، در افعالش هم هیچ استقلالی ندارد.امّا با این وجود این به معنای سلب اختیار از انسان نیست.چرا که جبر این است که جایی که من می‌توانم اختیار کنم کسی جلوی مرا بگیرد و اگر نخواهم کسی به زور آن را بر من تحمیل کند.ولی ما بالوجدان می‌دانیم که هر کاری که خود اراده کردیم انجام می‌دهیم وقتی بخواهیم حرف می‌زنیم و یا دستمان را تکان می‌دهیم و هر موقع خواستیم و احساس گرسنگی کردیم و یا تشنگی غذا و آب می‌خوریم و هیچ کس ما را در انجام دادن یا ترک کردن آن‌ها اجبار نمی‌کند و این امر بر هر عاقلی واضح و بدیهی است چون آن را بالفطره و بالوجدان درک می‌کند و هیچ کس نمی‌تواند منکر این اختیار آدمی شود مگر انکار زبانی.همین انسانی که به زبان منکر اختیار خود و دیگران است اگر در جایی مورد ضرب و شتم فردی دیگر واقع شد، خیلی ناراحت می‌شود و فرد خاطی را مورد سرزنش قرار می‌دهد و حتی به دادگاه و قاضی مراجعه کرده و از آن فرد شکایت می‌کند، در حالی که اگر طبق عقیده خودش عمل می‌کرد که انسان اختیاری در کارهایش ندارد و مجبور است) نمی‌بایست از فرد خاطی شکایت کند و از او انتقام بگیرد.

← ادله عقلی


علاوه بر این دلیل وجدانی، ادله عقلی دیگری هم وجود دارد که دلیل وجدانی ما را تقویت می‌کند از باب نمونه به این موارد توجّه کنید: برای اختصار و زیبایی کلام به این ابیات مولانا در مثنوی معنوی اکتفا می‌کنیم:
این که فردا، این کُنم یا آن کُنم این دلیل اختیار است‌ای صَنَم
در تردد مانده‌ایم‌اندر دو کار این تردد کی بود بی‌اختیار
جمله قرآن امر و نهی است و وعید امر کردن سنگ مَرمَر را که دید؟
پس این ثواب‌ها و وعده‌های الهی به انسان‌های خوب و صالح و عقاب‌ها و وعیدها به گنه‌کاران نشانه اختیار انسان است چرا که اگر مجبو به افعال خود چه خوب و یا بد بودند نه آن خوب ارزش ثواب داشت و نه آن خطاها جای سرزنش و عقاب داشت.
جمله عالم مقر در اختیار امر و نهی این بیار و آن بیار
اوستادان و کودکان را می‌زنند آن ادب سنگ سیه را کی کنند؟

← احساس لذت در افعال خودمان


وقتی انسان نسبت به برخی افعال و اعمال خویش احساس خوشبختی و لذت می‌کند و یا از انسان بزرگواری که اعمال شایسته انجام می‌دهد خوشش می‌آید و او را تکریم و احترام می‌کند همگی دلالت بر اختیار انسان در افعالش دارد چرا که در جبر و اکراه لذت و خشنودی معنا ندارد.

← پشیمانی از کارهای بد


زاری ما شد دلیل اضطرار خجلت ما شد دلیل اختیار
گرنبودی اختیار، این شرم چیست این دریغ و خجلت و آزرم چیست؟
جبرکردی، کی پشیمان بودی ظلم بودی کی نگهبان بودی؟

← ارسال و بعثت انبیا


همه این لطف و نعمت‌های الهی از ارسال رسل و انزال کتب و تکالیف برای رشد و هدایت و تربیت انسان‌ها بوده است و این نشان از اختیار و اراده انسان در اعمال و رفتار خویش دارد والا اگر انسان در اعمال و رفتارش مجبوربود و یا از قبل نزد خدا بدون دخالت و اختیار خودش سرنوشتش معلوم و معین بود این همه امور لغو و بی‌فایده بود و هیچ کدام معنا نداشت و اصلاً فرقی بین انسان صالح و سعادتمند و متدین و غیر آن از خاطی و کافر و مشرک نبایست باشد.
نتیجه آن‌که: درست است که همه مخلوقات و افعال و کارهایشان و سرنوشتشان به تقدیر الهی و قضاء الهی است لکن این هیچ منافاتی با اراده و اختیار و آزادی آدمی در کارها و اعمالش و تعیین سرنوشتش ندارد چرا که همین قدرت انتخاب و تصمیم‌گیری و اختیار به تقدیر و قضاء الهی است.و این خود انسان است که سرنوشت و قسمت خود را با دست خودش رقم می‌زند.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. طباطبایی، محمد حسین، نهایه الحکمه، ترجمه: علی شیروانی، ج۳، ص۲۸۲-۲۸۳.
۲. مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش عقاید، ج۱، ص۱۵۱.    
۳. فرقان/سوره۲۵، آیه۲.    
۴. قمر/سوره۵۴، آیه۴۹.    
۵. مؤمنون/سوره۲۳، آیه۱۸.    
۶. حجر/سوره۱۵، آیه۶۰.    
۷. مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش فلسفه، ج۲، ص۴۰۸.    
۸. مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش عقاید، ج۱، ص۱۵۱.    


منبع

[ویرایش]
سایت اندیشه قم، برگرفته شده از مقاله «سرنوشت انسان»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۰۶/۴.    






جعبه ابزار