سجده سهو

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



دو سجده واجب به سبب‌عارض شدن سهو در نماز را سجده سهو گویند. از احکام و شرایط آن در باب صلات سخن گفته‌اند.


تسمیه سجده سهو به مرغمتان

[ویرایش]

به دو سجده سهو از آن جهت که موجب به خاک مالاندن دماغ شیطان مى‌شود، در روایات
و به تبع آن، کلمات فقها «مُرغمتان» اطلاق شده است.

حکم تکلیفی

[ویرایش]

با عروض یکى از اسباب سجود سهو در نماز، دو سجده سهو واجب مى‌گردد.

اسباب وجوب

[ویرایش]

اسباب وجوب دو سجده سهو که از آن به موجبات تعبیر مى‌شود عبارتند از:

← سخن گفتن سهوی در اثنای نماز


سخن گفتن در اثنای نماز از روى فراموشی بنابر قول مشهور. بلکه بر وجوب دو سجده سهو در پى تکلم سهوی ادعای اجماع شده است.

← سلام دادن سهوی بی مورد


سلام دادن بى مورد از روى فراموشى بنابر قول مشهور.
برخى بر وجوب دو سجده سهو در این صورت نیز ادعاى اجماع کرده‌اند.
عدم وجوب سجده سهو در این فرض به ظاهر کلام برخى قدما نسبت داد شده است.

← شک بین چهار و پنج


شک بین چهار و پنج به قول مشهور. بر این قول ادعاى اجماع نیز شده است.

← ترک سهوی یک سجده


ترک یک سجده از روى فراموشى و یادآور نشدن آن تا پس از رکوع به قول مشهور که علاوه بر قضای سجده فراموش شده پس از نماز، دو سجده سهو واجب مى‌شود.
بر این قول ادعاى اجماع نیز شده است.

← ترک سهوی تشهد


ترک تشهد از روى فراموشى و عدم تذکر آن مگر پس از رکوع بنابر قول مشهور. در این فرض نیز علاوه بر تدارک تشهد پس از نماز باید دو سجده سهو به جا آورد.

← شک بین سه و چهار با گمان به چهار


شک بین سه و چهار در نماز چهار رکعتى با گمان به چهار، به قول برخى قدما.

← نشستن و ایستادن در غیر محل


ایستادن در جایى که وظیفه نشستن است و عکس آن، به قول گروهى.

← هر کاهش و افزایش غیر مبطل


به قول گروهى، هر کاهش و افزایشى در نماز که بطلان آن را درپى نداشته باشد و نیز شک در کاهش و افزایش.

کم یا زیاد کردن جزء مستحب

[ویرایش]

بنابر قول به وجوب دو سجده سهو براى هر کمى یا زیادى در نماز، آیا کم یا زیاد کردن مستحبات نماز همچون قنوت نیز موجب سجده سهو مى‌شود یا نه؟ به تصریح برخى، ترک جزء مستحب از روى فراموشى موجب سجده سهو نیست؛ هرچند از برخى قدما در خصوص فراموشى قنوت، وجوب دو سجده سهو نقل شده است؛ چنان که وجوب سجده سهو براى کم یا زیاد کردن مستحبات، به ظاهر کلام برخى نسبت داده شده است. لیکن برخى، تنها در فرض افزودن جزء مستحب، سجده سهو را واجب دانسته‌اند.

محل به جا آوردن

[ویرایش]

بنابر مشهور، دو سجده سهو باید بعد از سلام نماز به جا آورده شود؛ خواه سبب آن افزایش جزئى از اجزای نماز باشد یا نقصان آن. از برخى قدما نقل شده که اگر منشأ سجده افزایش باشد، محل آن پس از سلام نماز و اگر نقصان باشد، پس از تشهد و قبل از سلام نماز است. از برخى دیگر نقل شده که محل دو سجده سهو مطلقا قبل از سلام نماز است؛ لیکن براى این قول، قائلی شناخته نشده است.
بر قول نخست ادعای اجماع نیز شده است.

کیفیت اتیان

[ویرایش]

کیفیت دو سجده سهو بنابر قول مشهور بدین گونه است که پس از نیت مستحب است تکبیر بگوید، آنگاه به سجده رفته، ذکر بگوید و پس از آن سر از سجده برداشته، بنشیند و سپس دوباره به سجده رود و ذکر بگوید و بعد از سر برداشتن از سجده، تشهد سبکى بخواند و سلام دهد.
مراد از تشهد سبک، اکتفا به دو شهادت و صلوات است. به تصریح برخى، خواندن تشهد مختصر رخصت است و در نتیجه، خواندن تشهد طولانى نیز جایز خواهد بود، نه عزیمت که خواندن تشهد مفصل جایز نباشد.
در اینکه در نیت، تعیین سبب دو سجده سهو- به عنوان مثال فراموشى سجده یا تشهد- واجب است یا نه، اختلاف مى‌باشد.
برخى، در سجده سهو، تشهد و سلام را مستحب دانسته‌اند نه واجب.
برخى نیز گفتن ذکر را در حال سجده واجب ندانسته‌اند.
بنابر قول به وجوب ذکر، در اینکه در ذکر، لفظى خاص معتبر است یا نه، اختلاف است.
قول به وجوب ذکر با لفظى خاص به اکثر،
بلکه مشهور

← الفاظ خاص


نسبت داده شده است. لفظ خاص به شکلهاى مختلف وارد شده است، از جمله:
۱. بسم اللَّه و باللَّه و صلّى اللَّه على‌ محمد و آله.
۲. بسم اللَّه و باللَّه، اللهّم صلّ على‌ محمد و آل محمد.
۳. بسم اللَّه و باللَّه، السّلام علیک ایها النبى و رحمة اللَّه و برکاته.
۴. عین لفظ سوم با اضافه «و» قبل از السّلام علیک.
برخى گفته‌اند: هر یک از چهار ذکر یاد شده کفایت مى‌کند و نمازگزار مخیر میان آنها است.
برخى، تنها لفظ دوم و سوم را ذکر کرده و شخص را میان انتخاب آن دو مخیر دانسته‌اند.
برخى نیز در هر دو سجده به لفظ دوم بسنده کرده‌اند.

فورى بودن وجوب

[ویرایش]

به گفته برخى، بر سهو کننده واجب است پس از سلام نماز و پیش از انجام دادن فعل منافی با نماز، فوری دو سجده سهو را به جا آورد؛
لیکن برخى، فورى بودن آن را واجب ندانسته و تأخیر آن را جایز دانسته‌اند.

شرایط و واجبات

[ویرایش]

آیا تمامى آنچه در سجود نماز به عنوان جزئى از اجزای نماز معتبر است، مانند طهارت، پوشاندن عورت در مرد و بدن در زن و رو به قبله قرار داشتن، در دو سجده سهو نیز معتبر است یا تنها آنچه که در خصوص سجود واجب است، از قبیل طمأنینه و آرامش بدن در حال سجده و هنگام نشستن بین دو سجده، نهادن هفت موضع از بدن بر زمین و گذاشتن پیشانى بر چیزى که سجده بر آن صحیح است، در سجده سهو نیز واجب خواهد بود و یا هیچ کدام واجب نیست و تنها به جا آوردن مسمای سجده کفایت مى‌کند؟ مسئله اختلافى است.
[۵۵] مدارک العروة، ج۱۸، ص۷۵-۷۷.

برخى، احتیاط وجوبی را در مراعات همه واجبات و شرایط معتبر در سجود نماز، در سجده سهو دانسته‌اند.
[۵۷] حکیم، محسن، منهاج الصالحین، ج۱، ص۳۳۲.


تداخل اسباب

[ویرایش]

در صورت عروض چند سبب سجده سهو در نماز، مانند آنکه هم تشهد فراموش شود و هم یک سجده، آیا واجب است براى هر کدام دو سجده سهو به جا آورد، یا تداخل صورت مى‌گیرد و به جا آوردن دو سجده سهو براى همه کفایت مى‌کند؟ مسئله اختلافى است.
برخى تفصیل داده و گفته‌اند: اگر اسباب متعدد از یک نوع باشند، مانند آنکه از روى فراموشى چند بار سخن گفته باشد، تداخل صورت مى‌گیرد و دو سجده سهو از چند سبب کفایت مى‌کند؛ لیکن اگر اسباب چند نوع باشند، مانند تکلّم و ترک تشهد از روى فراموشى، تداخل حاصل نمى‌شود و به تعداد اسباب، سجده سهو واجب مى‌گردد.

سایر احکام

[ویرایش]

سایر احکام مربوط به سجده سهو از قبیل تأخیر انداختن، شک در موجبات عروض و غیره

← تأخیر انداختن


بنابر قول به وجوب فوری سجده سهو، در صورت تأخیر، شخص مرتکب گناه شده است؛ لیکن سجود سهو ساقط نمى‌شود و باید آن را به جا آورد و نیز در صورت فراموشى، هر وقت یادش بیاید باید آن را تدارک کند.

← شرط صحت نماز


آیا دو سجده سهو شرط صحت نماز است؛ بدین معنا که ترک عمدی آن موجب بطلان نماز مى‌گردد، یا شرط صحّت نیست و با ترک عمدى آن نماز باطل نمى‌شود؟ مسئله محل اختلاف است. مشهور آن را شرط صحت نماز نمى‌دانند.

← شک در موجبات


هرگاه نماز گزار در عروض یکى از موجبات سجده سهو شک کند، بنا را بر عدم آن مى‌گذارد
لیکن چنانچه پس از عارض شدن یکى از موجبات، شک کند سجده سهو را به جا آورده یا نه، باید آن را به جا آورد،
مگر آنکه شک پس از خروج وقت نماز باشد که برخى، بنا گذاشتن بر انجام دادن سجده سهو را بعید ندانسته‌اند.

← شک در مقدار


اگر نماز گزار علم به عروض سبب سجده سهو داشته باشد؛ لیکن به مقدار- مثلا یکى یا بیشتر بودن- آن شک داشته باشد، بنا را بر کمتر مى‌گذارد و اگر در به جا آوردن فعلى از افعال سجود سهو شک کند، در صورتى که از محل آن نگذشته باشد، آن را به جا مى‌آورد و اگر گذشته باشد به آن اعتنا نمى‌کند.
برخى در صورت گذشتن از محل، احتیاط وجوبی را در به جا آوردن فعل مشکوک دانسته‌اند.

← ترتیب در صورت تعدد اسباب


بنابر قول به عدم تداخل، در صورت تعدد اسباب، به قول بسیارى، واجب نیست سجود سهو به ترتیب پیدایى اسباب آن به جا آورده شود. بنابر این، لازم نیست ابتدا سجده سهو را براى سبب آغازین و سپس براى سبب بعدى و همین طور سایر اسباب انجام دهد. آیا بین آن و اجزاى فراموش شده از تشهد، سجده و نماز احتیاط، ترتیب واجب است یا نه؟ اختلافى است. بنابر قول نخست، ابتدا باید جزء فراموش شده یا نماز احتیاط و سپس سجده به جا آورده شود.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۸، ص۲۵۰.    
۲. حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۷، ص۷۱.    
۳. بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، ج۹، ص۳۱۳-۳۱۴.    
۴. بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، ج۹، ص۳۱۷.    
۵. حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۷، ص۷۱.    
۶. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۴۳۲.    
۷. بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، ج۹، ص۳۲۰.    
۸. نجفی جواهری، محمدحسن، نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۴۳۳.    
۹. بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، ج۹، ص۱۴۵.    
۱۰. بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، ج۹، ص۱۵۰.    
۱۱. حسینی عاملی، جواد، مفتاح الکرامة فی شرح القواعد، ج۹، ص۳۵۵.    
۱۲. حلبی، ابن زهره، غنیة النزوع، ص۱۱۳.    
۱۳. بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، ج۹، ص۱۵۱-۱۵۴.    
۱۴. حسینی عاملی، جواد، مفتاح الکرامة فی شرح القواعد، ج۹، ص۳۵۵.    
۱۵. صدوق، محمد بن علی، المقنع، ص۱۰۲.    
۱۶. الحدائق بحرانی، یوسف، الناضرة، ج۹، ص۳۲۰-۳۲۲.    
۱۷. بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، ج۹، ص۳۲۲-۳۲۳.    
۱۸. بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، ج۹، ص۳۲۶-۳۲۷    
۱۹. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۴۳۴-۴۳۹.    
۲۰. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۴۴۰.    
۲۱. طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی‌، ج۳، ص۲۹۸-۲۹۹.    
۲۲. حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة، ج۲، ص۴۳۱.    
۲۳. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۴۴۱.    
۲۴. طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، ج۱، ص۴۴۸-۴۴۹.    
۲۵. بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، ج۹، ص۳۳۱-۳۳۴.    
۲۶. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۴۴۲.    
۲۷. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۴۵۱-۴۵۲.    
۲۸. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۴۴۳-۴۴۴.    
۲۹. حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة، ج۲، ص۴۳۴.    
۳۰. نراقی، احمد، مستند الشیعة، ج۷، ص۲۴۴.    
۳۱. حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج۲، ص۴۰۰-۴۰۱.    
۳۲. حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة، ج۲، ص۴۳۴.    
۳۳. موسوی عاملی، محمد بن علی، مدارک الأحکام، ج۴، ص۲۸۵.    
۳۴. طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج۱، ص۱۲۵.    
۳۵. حلی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، ج۱، ص۳۰۶.    
۳۶. حلبی، ابن زهره، غنیة النزوع، ص۱۱۴.    
۳۷. عاملی جبعی، زین الدین بن علی، الدروس الشرعیة، ج۱، ص۲۰۸.    
۳۸. عاملی جبعی، زین الدین بن علی، مسالک الأفهام، ج۱، ص۲۹۹-۳۰۰.    
۳۹. طباطبایی، علی، ریاض المسائل، ج۴، ص۲۶۹.    
۴۰. عاملی جبعی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیه، ج۱، ص۷۰۶.    
۴۱. عاملی، زین الدین بن علی، المقاصد العلیة فی شرح الرسالة الألفیة‌، ص۳۳۶.    
۴۲. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۴۵۵.    
۴۳. صدوق، محمد بن علی، المقنع، ص۱۱۰.    
۴۴. مفید، محمد بن محمد، المقنعة، ص۱۴۸.    
۴۵. علم الهدی، شریف مرتضی، جمل العلم و العمل، ص۶۶.    
۴۶. المراسم دیلمی، حمزة بن عبدالعزیز، العلویة فی النبوة، ص۸۸.    
۴۷. حلبی، ابن زهره، غنیة النزوع، ص۱۱۴.    
۴۸. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۴۵۵.    
۴۹. طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی‌، ج۳، ص۳۰۰-۳۰۱.    
۵۰. نراقی، احمد، مستند الشیعة، ج۷، ص۲۴۶-۲۴۷.    
۵۱. عاملی، محمد بن مکی، ذکری الشیعة فی احکام الشریعة، ج۴، ص۹۴.    
۵۲. بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، ج۹، ص۳۳۷-۳۳۸.    
۵۳. حسینی عاملی، جواد، مفتاح الکرامة فی شرح القواعد، ج۹، ص۵۵۶-۵۷۲.    
۵۴. نراقی، احمد، مستند الشیعة، ج۷، ص۲۴۶.    
۵۵. مدارک العروة، ج۱۸، ص۷۵-۷۷.
۵۶. طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی‌، ج۳، ص۳۰۲-۳۰۳.    
۵۷. حکیم، محسن، منهاج الصالحین، ج۱، ص۳۳۲.
۵۸. حسینی عاملی، جواد، مفتاح الکرامة فی شرح القواعد، ج۹، ص۳۸۴.    
۵۹. نراقی، احمد، مستند الشیعة، ج۷، ص۲۴۷-۲۴۸.    
۶۰. طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی‌، ج۳، ص۲۹۹.    
۶۱. حلی، ابن ادریس، السرائر، ج۱، ص۲۵۸.    
۶۲. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۴۵۷-۴۵۸.    
۶۳. طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی‌، ج۳، ص۳۰۰-۳۰۱.    
۶۴. طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، ج۱، ص۴۶۲.    
۶۵. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۴۵۷.    
۶۶. طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی‌، ج۳، ص۳۰۳.    
۶۷. حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، ج۳، ص۳۶۱.    
۶۸. طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی‌، ج۳، ص۳۰۴.    
۶۹. طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی‌، ج۳، ص۳۰۴-۳۰۵.    
۷۰. موسوی گلپایگانی، محمدرضا، هدایة العباد، ج۱، ص۱۹۷.    
۷۱. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۴۴۵-۴۴۶.    
۷۲. طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی‌، ج۳، ص۳۰۰.    


منبع

[ویرایش]

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج۴، ص۳۹۲-۳۹۷.    


رده‌های این صفحه : سجده سهو | فقه | نماز




جعبه ابزار