سایه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تاریکی نسبى ايجاد شده بر اثر جلوگيرى از تابش مستقيم نور در يک سطح يا در فضا را در سايه گویند. از آن در بابهاى صلات، اعتکاف، حج و به مناسبت در بابهاى تجارت، صلح، عاریه، اجاره و احیاء موات سخن گفته‏اند.


احکام سایه

[ویرایش]


سايه و نماز

[ویرایش]

از راههاى شناخت زمان زوال (وقت نمازظهر) شروع سايه شاخص به سمت افزايش پس از کاهش و يا از بين رفتن آن است.
[۲] التنقيح (الصلاة) ج۱، ص۲۳۱.

به قول مشهور، وقت فضیلت نماز ظهر از اول زوال تا رسيدن سایه شاخص به اندازه آن است و وقت فضيلت نماز عصر از زمان رسيدن سايه شاخص به اندازه آن تا زمان رسيدن سايه به اندازه دو برابر شاخص است.
[۴] التنقيح (الصلاة) ج۱، ص۲۰۷.

همچنين بنابر قول مشهور، وقت نماز جمعه از زوال تا رسيدن سايه شاخص به اندازه آن است.
[۵] روض الجنان ج۲، ص۷۵۵.

بنابر اشهر، بلکه مشهور، وقت نافله ظهر از زوال تا رسيدن سايه شاخص به اندازه دو قدم (دو هفتم شاخص) و نافله عصر از زوال تا رسيدن سايه شاخص به اندازه چهار قدم (چهار هفتم شاخص) است.

سايه و اعتکاف

[ویرایش]

اعتکاف کننده در مدت اعتکاف نبايد از مسجد خارج شود، مگر در موارد ضرورت. در صورت خروج از روى ضرورت، نبايد زير سايه بان بايستد يا بنشيند. در جواز راه رفتن زير سایه بان اختلاف است.
[۱۱] مستمسک العروة ج۸، ص۵۷۷-۵۷۸.
[۱۲] مصباح الهدى‏ ج۹، ص۱۹۱-۱۹۲.


سايه و حج

[ویرایش]


← حرمت قرار گرفتن محرم در سایه


بنابر قول مشهور، بر مرد محرم زير سايه بان قرار گرفتن، مانند ماشین سقف دار و چتر در حال حرکت به سوى يکى از منازل، همچون مکه، عرفات، مشعر و منی‏، حرام و موجب کفاره است، مگر آنکه از روى ضرورت و عذر باشد. بر اين قول ادعای اجماع شده است؛
ليکن در اينکه اين حکم اختصاص به سواره دارد يا شامل پياده نيز مى‏شود، و نيز در اينکه اختصاص به سايه بان متحرک- همچون دو مثال ياد شده- دارد يا شامل سايه بان ثابت، همچون درخت و تونل نيز مى‏گردد و نيز در اينکه حرمت اختصاص به سايه بان بالاى سر دارد يا شامل سايه بان سمت چپ يا راست نيز مى‏شود، اختلاف است.
[۱۵] المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۳۳-۲۳۹.

استتار از نور خورشيد با دستها بر محرم جايز است؛
[۱۸] المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۳۹.

بدون شک قرار گرفتن زير سايه بان ثابت در منزل، همچون مکه بر مرد محرم جایز است؛ ليکن در حال حرکت در منزل- مانند رفتن به مسجد الحرام- آيا زير سايه بان متحرک قرار گرفتن، همچون چتر جايز است يا حرام، اختلاف مى‏باشد.
[۲۱] المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۴۲-۲۴۴.

همچنين است اگر محرم در بين راه پيش از آنکه به منزل برسد، توقف کند.
[۲۳] المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۴۲.
[۲۴] التهذيب فى مناسک العمرة والحج ج۲، ص۳۳۱.
[۲۵] کلمة التقوى‏ ج۳، ص۳۳۳.


←← جواز قرار گرفتن زن و کودک و معذور زیر سایه


چنان که زير سايه بان حرکت کردن براى زن و کودک محرم و نيز مرد معذور، همچون بیمار اشکال ندارد؛ هرچند در فرض آخر، بر او واجب است کفاره بدهد.

←← حرمت قرار گرفتن زیر سایه در فرض وجود خورشید


آيا حرمت قرار گرفتن زير سايه بان در فرض وجود خورشید در آسمان است يا مطلقا حرام مى‏باشد؛ خورشيد در آسمان باشد يا نباشد؟ مسئله اختلافى است. بنابر قول نخست، رفتن زير سايه بان در شب و نيز در روز هنگامى که خورشيد پشت ابر قرار دارد، جایز مى‏باشد؛ بر خلاف قول دوم که حرام خواهد بود.
[۳۰] کتاب الحج (شاهرودى) ج۳، ص۲۵۳-۲۵۴.
[۳۱] تفصيل الشريعة (الحج) ج۳، ص۲۹۲-۲۹۹.

البته اين بحث در کلمات قدما و بسيارى از متأخران مطرح نشده، بلکه بيشتر در کلمات معاصران آمده است.

←← رفتن زیر سایه برای فرار از باران و غیره


رفتن محرم زير سايه بان براى فرار از باران، باد و يا سرما و مانند آنها از عوارضى که موجب آزار انسان مى‏شود حرام است؛ هرچند بنابر قولى استفاده از سايه بان در شب معمولى و معتدل يا در هواى ابرى در صورت عدم وجود باران و ديگر عوارض جايز است.
[۳۳] المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۴۰-۲۴۲.
[۳۴] مهذب الأحکام ج۱۳، ص۲۰۴.


← کفاره رفتن زیر سایه


کفّاره زير سايه بان رفتن به قول مشهور يک گوسفند است.
[۳۶] المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۴۶.

برخى قدما کفّاره آن را يک مد طعام- همچون گندم- براى هر روز دانسته‏اند.
برخى ديگر، کفّاره آن را براى کسى که بدون عذر مرتکب اين عمل شده، براى هر روز يک گوسفند و براى معذور، در تمامى مدّت يک گوسفند دانسته‏اند.
از بعضى قدماى ديگر نيز نقل شده که کفّاره آن سه روز روزه گرفتن يا شش فقیر، هر يک را به اندازه دو مدّ اطعام کردن و يا يک گوسفند است.

←← تکرار کفاره در تکرار رفتن زیر سایه


آيا کفّاره با چند بار زير سايه بان رفتن تکرار مى‏شود؟ بسيارى بر عدم تکرار تصريح کرده‏اند.
[۴۲] ذخيرة المعاد، ص۶۲۳.
[۴۴] المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۴۶-۲۴۸.

برخى در صورت تعدد سبب زير سايه بان رفتن- مانند آنکه يک بار به جهت سرما زير سايه بان رفته باشد و بار ديگر به جهت گرما- قائل به تعدد کفّاره شده‏اند.
[۴۶] مهذب الأحکام ج۱۳، ص۳۶۰-۳۶۱.


ساير احکام

[ویرایش]


استحباب راه رفتن در سایه

[ویرایش]

راه رفتن در سايه مستحب است.

استفاده از سایه درخت دیگری

[ویرایش]

انسان مى‏تواند در مکان مباح بدون تکيه بر دیوار يا درخت ديگرى از سايه آن استفاده کند؛ هرچند مالک از آن نهی کرده باشد.

ورود عاریه داده و عاریه گیرنده به زمین

[ویرایش]

کسى که زمينى را جهت درخت کارى به ديگرى عاریه داده، مى‏تواند بدون اجازه عاریه گیرنده داخل زمين شده، از سايه درختان استفاده کند؛ اما عاريه گيرنده تنها براى درخت کارى و امور مربوط به آن همچون آبيارى درختان مجاز است در آن زمين رفت و آمد کند. در جواز دخول وى جهت گردش و استراحت در زير سايه درختان، اختلاف است.

اجاره درخت برای استفاده از سایه

[ویرایش]

به تصريح برخى، سایه درخت از منافع آن به شمار مى‏رود؛ از اين رو، اجاره دادن درخت براى استفاده از سايه آن صحيح است.

نصب سایه بان در معابر عمومی

[ویرایش]

نصب سايه بان در معابر عمومی جهت استفاده از سايه آن در صورت مزاحمت نداشتن براى رهگذران، جايز است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. جواهر الکلام ج۷، ص۹۷.    
۲. التنقيح (الصلاة) ج۱، ص۲۳۱.
۳. العروة الوثقی‌ ج۲، ص۲۵۰-۲۵۱.    
۴. التنقيح (الصلاة) ج۱، ص۲۰۷.
۵. روض الجنان ج۲، ص۷۵۵.
۶. جواهر الکلام ج۱۱، ص۱۳۴-۱۳۷.    
۷. الروضة البهیة ج۱، ص۴۸۷-۴۸۸.    
۸. جواهر الکلام ج۷، ص۱۷۰-۱۷۱.    
۹. تذکرة الفقهاء ج۶، ص۲۹۵.    
۱۰. جواهر الکلام ج۱۷، ص۱۸۵.    
۱۱. مستمسک العروة ج۸، ص۵۷۷-۵۷۸.
۱۲. مصباح الهدى‏ ج۹، ص۱۹۱-۱۹۲.
۱۳. جواهر الکلام ج۱۸، ص۳۹۴.    
۱۴. جواهر الکلام ج۱۸، ص۳۹۴-۴۰۵.    
۱۵. المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۳۳-۲۳۹.
۱۶. مدارک الأحکام ج۷، ص۳۵۴.    
۱۷. جواهر الکلام ج۱۸، ص۴۰۱.    
۱۸. المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۳۹.
۱۹. کشف اللثام ج۵، ص۴۰۳.    
۲۰. جواهر الکلام ج۱۸، ص۴۰۶.    
۲۱. المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۴۲-۲۴۴.
۲۲. کشف اللثام ج۵، ص۴۰۳.    
۲۳. المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۴۲.
۲۴. التهذيب فى مناسک العمرة والحج ج۲، ص۳۳۱.
۲۵. کلمة التقوى‏ ج۳، ص۳۳۳.
۲۶. تحریر الأحکام ج۲، ص۳۳.    
۲۷. جواهر الکلام ج۱۸، ص۴۰۵-۴۰۶.    
۲۸. مستند الشیعة ج۱۲، ص۳۲-۳۳.    
۲۹. کتاب الحج (گلپایگانی) ج۲، ص۲۲۰-۲۲۳.    
۳۰. کتاب الحج (شاهرودى) ج۳، ص۲۵۳-۲۵۴.
۳۱. تفصيل الشريعة (الحج) ج۳، ص۲۹۲-۲۹۹.
۳۲. تحریر الوسیلة ج۱، ص۴۲۷.    
۳۳. المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۴۰-۲۴۲.
۳۴. مهذب الأحکام ج۱۳، ص۲۰۴.
۳۵. الحدائق الناضرة ج۱۵، ص۴۷۹.    
۳۶. المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۴۶.
۳۷. المقنع، ص۲۳۴.    
۳۸. الکافی فی الفقه، ص۲۰۴.    
۳۹. مختلف الشیعة ج۴، ص۱۶۸.    
۴۰. مسالک الأفهام ج۲، ص۴۸۶.    
۴۱. مدارک الأحکام ج۸، ص۴۴۳-۴۴۴.    
۴۲. ذخيرة المعاد، ص۶۲۳.
۴۳. الحدائق الناضرة ج۱۵، ص۴۸۲-۴۸۳.    
۴۴. المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۲۴۶-۲۴۸.
۴۵. جواهر الکلام ج۲۰، ص۴۱۷.    
۴۶. مهذب الأحکام ج۱۳، ص۳۶۰-۳۶۱.
۴۷. جواهر الکلام ج۲۲، ص۴۶۶.    
۴۸. الدروس الشرعیة ج۳، ص۳۴۴.    
۴۹. جواهر الکلام ج۸، ص۲۸۴.    
۵۰. جواهر الکلام ج۲۶، ص۲۶۵-۲۶۶.    
۵۱. المبسوط ج۳، ص۵۵.    
۵۲. مسالک الأفهام ج۵، ص۱۴۹.    
۵۳. جواهر الکلام ج۲۷، ص۱۷۹-۱۸۱.    
۵۴. جواهرالکلام ج۲۷، ص۳۰۳.    
۵۵. جواهرالکلام ج۳۸، ص۸۱.    


منبع

[ویرایش]
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۴، ص۳۵۸-۳۶۱.    


رده‌های این صفحه : حج | فقه | نماز




جعبه‌ابزار