زینب بنت خزیمه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



زینب دختر خزیمه یکی از همسران رسول خداست که پس از شهادت شوهرش (عبیدة بن حارث)، رسول‌ خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از او خواستگاری کرد و او نیز پذیرفت. وی را بخاطر عطوفت و مهربانی که با مساکین و فقرا داشت ام‌المساکین (مادر بیچارگان) لقب دادند. وی در سال چهام هجری وفات یافت.


مروری بر زندگانی زینب

[ویرایش]

زینب دختر خزیمه بن حارث بن عبدالله هلالیه پنجمین همسر از همسران پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به لحاظ ترتیب زمانی و از جمله پنج زن قریشی ایشان محسوب می‌شود. از زندگی و احوالات این بانوی گرامی‌ اطلاع چندانی در دست نداریم؛ چرا که گویا کوتاهی عمرش و کمی‌ اقامتش در بیت نبی ‌اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) موجب شد، که مورخان و نویسندگان کتب سیره در ترجمان زندگی‌اش سکوت کنند و حتی عده‌ای را برآن داشت که از ذکر نامش غفلت کنند. تقریباً عمده اطلاعات‌مان از ایشان در انفاق او به یتیمان و بینوایان و همچنین ازدواجش با رسول‌ خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خلاصه می‌شود.


نسب کامل ایشان

[ویرایش]

از لحاظ نسب ام‌المؤمنین زینب بنت خزیمه، بین نسب‌شناسان اختلافی در نسب پدری ایشان نیست؛ چرا که تقریباً همه مورخین و علمای علم نسب بر این نکته اتفاق دارند، که نسب کامل ایشان زینب بنت خزیمة بن حارث بن عبدالله بن عمرو بن عبدمناف بن هلال بن عامر بن صعصعه عامری می‌باشد.
اما از جهت نسب مادری بسیاری از مصادر ذکری از نسبش نکرده‌اند. ابن‌عبدالبر از قول ابی‌الحسن جرجانی نسّابه او را خواهر میمونه بنت حارث همسر مکرمه رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) معرفی کرده سپس می‌افزاید «این مطلب را از کسی غیر از ایشان ندیدم.» ابن حبیب بغدادی نیز برادران و خواهران مادری ایشان را چنین برمی‌شمارد: ام‌الفضل لبابه کبری بنت حارث همسر عباس عموی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) مادر ابن‌عباس و لبابه صغری همسر ولید بن مغیره، مادر خالد بن ولید و عزة بنت حارث. سپس به ذکر نام خواهران مادری زینب بنت خزیمه پرداخته چنین برمی‌شمارد: میمونه بنت حارث، اسماء بنت عمیس همسر جعفر بن ابیطالب و سلامه (سلمی) بنت عمیس همسر حمزه بن عبدالمطلب.
[۷] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، تحقیق اسعد داغر، قم، دار الهجرة، چاپ سوم، ۱۴۰۹، ص۳۰۰.



زینب بنت خزیمه ام‌المساکین

[ویرایش]

زینب بنت خزیمه را بخاطر عطوفت و مهربانی با مساکین و فقرا ام‌المساکین (مادر بیچارگان) لقبش دادند او به روزگار جاهلی نیز به همین لقب شهره بوده است. بین مورخان در اینکه زینب قبل از ازدواج با حضرت (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) همسر کدامین صحابی رسول‌ خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بود اختلاف است؛ اما بنا به قول مشهور او همسر طفیل بن حارث بن مطلب بن عبدمناف بود اما از طفیل طلاق گرفت و به عقد برادر طفیل، عبیدة بن حارث درآمد. عبیده در غزوه بدر زخمی‌شد و در سن شصت و چهار سالگی در صفراء جان داد. البته اقوال دیگری نیز در این زمینه وجود دارد که آوردن آنها در اینجا خالی از وجه نیست؛ در برخی از منابع آمده که ام‌المؤمنین زینب در ابتدا به همسری جهم بن عمرو بن حارث پسر عموی عبیده بن حارث درآمد اما گویا کار به جدایی کشیده و آن بانو با عبیده ازدواج کرده است. در برخی از منابع هم زینب همسر عبدالله بن جحش معرفی شده است عبدالله در غزوه احد به شهادت رسید.


ازدواج با پیامبر

[ویرایش]

پس از شهادت شوهرش، رسول‌ خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از او خواستگاری کرد او اختیار کار خویش را به خود حضرت سپرد؛ پس پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) گواهانی را فرا خواندند و او را با مهریه دوازده و نیم اوقیه و به نقلی چهارصد درهم نقره به همسری خود در ‌آورد. گفته شده قبیصة بن عمرو هلالی او را به عقد رسول‌ خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در آورد.
[۳۱] طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۴، ص۱۸۵۳.

به نقلی دیگر، حضرت ابواسید بن علی بن مالک انصاری را به سوی زنی از بنی ‌عامر بن صعصعه فرستاد تا زینب را برایش خواستگاری کند حضرت قبلاً زینب را ندیده بود پس ابواسید زینب را به عقد حضرت درآورد.
این ازدواج بیست روز پس از ازدواج رسول‌ خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) با حفصه بنت عمر بن خطاب در ماه رمضان سال سوم هجری در سی و یکمین ماه هجرت صورت گرفت؛ اما ابن ‌عبد البر‌ اندلسی بر این باور است که ازدواج رسول‌ خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) با زینب بنت خزیمه در تاریخی غیر از این صورت گرفته است او وقوع این ازدواج را هفت سال بعد از وفات خدیجه (سلام‌الله‌علیهم) می‌داند.


وفات

[ویرایش]

درباره وفاتش نیز همچون حوادث دوران حیاتش بین مورخین اختلاف است. عده‌ای وفات ایشان را هشت ماه پس از ازدواج ایشان با رسول‌ خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و در ربیع‌الثانی سال چهارم هجری دانسته‌اند، برخی دیگر هم براین باورند؛ که ایشان دو یا سه ماه بیشتر نزد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نماند. ام‌المؤمنین زینب بنت خزیمه در جوانی در سن سی سالگی در مدینه وفات کرد. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خود بر پیکر او نماز گزارد و او در بقیع به خاک سپرد. گذشته از اینکه او و خدیجه (سلام‌الله‌علیهم) تنها زنان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بودند که در زمان حیات پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از دنیا رفتند مورخان او را نخستین کس از همسران رسول‌ خدا می‌دانند که در مدینه درگذشته است. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از او فرزندی نداشت.
مطلب آخر این‌که زینب بنت خزیمه را می‌توان جزء معدود همسران رسول‌خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برشمرد که روایتی از او در کتب راویان و محدثین نقل نشده است.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن سعد، محمد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۰، ج۸، ص۹۱.    
۲. ابن عبد البر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجبل، چاپ اول، ۱۹۹۲، ج۴، ص۱۸۵۳.    
۳. ابن حزم‌اندلسی، علی بن احمد، جمهرة انساب العرب، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸، ص۲۷۴.    
۴. ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویه، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت، دار المعرفه، بی‌تا، ج۴، ص۱۰۶۱.    
۵. ابن عبد البر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجبل، چاپ اول، ۱۹۹۲، ج۴، ص۱۸۵۳.    
۶. ابن حبیب بغدادی، محمد، المحبر، تحقیق ایلزه لیختن شتیتر، بیروت، دار الافاق الجدیده، بیتا، ص۸۳.    
۷. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، تحقیق اسعد داغر، قم، دار الهجرة، چاپ سوم، ۱۴۰۹، ص۳۰۰.
۸. نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایة الارب فی فنون الادب، قاهره، دارالکتب و الوثائق القومیه، چاپ اول، ۱۴۲۳، ج۱۸، ص۱۷۸.    
۹. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۹۹۶، ج۱، ص۴۲۹.    
۱۰. ذهبی، محمدبن احمد، تاریخ اسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۹۹۳ ج۲، ص۱۴۱.    
۱۱. ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویه، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت، دار المعرفه، بی‌تا، ج۴، ص۱۰۶۱.    
۱۲. ابن سعد، محمد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۰، ج۸، ص۹۱.    
۱۳. ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء و مصطفی عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۲، ج۳، ص۱۶۱.    
۱۴. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۹۹۶، ج۱، ص۴۲۹.    
۱۵. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۱۱، ص۵۹۵.    
۱۶. ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء و مصطفی عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۲، ج۳، ص۱۶۱.    
۱۷. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۹۹۶، ج۱، ص۴۲۹.    
۱۸. ابن سعد، محمد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۰، ج۸، ص۹۱.    
۱۹. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۹۹۶، ج۱، ص۴۲۹.    
۲۰. ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویه، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت، دار المعرفه، بی‌تا، ج۴، ص۱۰۶۱.    
۲۱. بیهقی، ابوبکر، سنن الکبری، دارالفکر، ج۷، ص۱۱۱.    
۲۲. ابن حجر، الاصابه فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۵، ج۸، ص۱۵۷.    
۲۳. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۱۱، ص۵۹۵.    
۲۴. ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ دمشق، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۱۵، ج۳، ص۲۰۶.    
۲۵. ابن سعد، محمد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۰، ج۸، ص۹۱.    
۲۶. ابن سعد، محمد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۰، ج۸، ص۹۱.    
۲۷. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۱۱، ص۵۹۶.    
۲۸. ابن سعد، محمد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۰، ج۸، ص۹۱.    
۲۹. ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویه، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت، دار المعرفه، بی‌تا، ج۴، ص۱۰۶۱.    
۳۰. ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویه، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت، دار المعرفه، بی‌تا، ج۴، ص۱۰۶۱.    
۳۱. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۴، ص۱۸۵۳.
۳۲. ابن عبد البر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجبل، چاپ اول، ۱۹۹۲، ج۴، ص۱۵۹۹.    
۳۳. ابن اثیر، علی بن محم، اسد الغابه، ج۶، ص۱۱.    
۳۴. دینوری، ابن قتیبه، المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، چاپ دوم، ۱۹۹۳، ص۱۵۸.    
۳۵. بیهقی، ابوبکر، دلائل النبوه، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۰۵، ج۳، ص۱۵۹.    
۳۶. ابن سعد، محمد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۰، ج۸، ص۹۱.    
۳۷. ذهبی، محمدبن احمد، تاریخ اسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۹۹۳ ج۲، ص۱۴۱.    
۳۸. ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ دمشق، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۱۵، ج۳، ص۲۰۶    
۳۹. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۱۱، ص۵۹۶.    
۴۰. ابن عبد البر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجبل، چاپ اول، ۱۹۹۲، ج۴، ص۴۶.    
۴۱. نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایة الارب فی فنون الادب، قاهره، دارالکتب و الوثائق القومیه، چاپ اول، ۱۴۲۳، ج۱۸، ص۱۷۸    
۴۲. الآخر طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۱۱، ص۵۹۶.    
۴۳. ابن سعد، محمد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۰، ج۸، ص۹۱.    
۴۴. ابن حجر، فتح الباری، دارالمعرفه، بیروت، چاپ دوم، ج۱، ص۲۵۶.    
۴۵. فَعَاشَتْ خلیفه بن خیاط، تاریخ خلیفه، تحقیق فواز، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۵، ص۲۷.    
۴۶. ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء و مصطفی عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۲، ج۳، ص۲۱۰.    
۴۷. ابن سعد، محمد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۰، ج۸، ص۹۲.    
۴۸. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۱۱، ص۵۹۶.    
۴۹. ابن سعد، محمد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۹۹۰، ج۸، ص۹۱.    
۵۰. بیهقی، ابوبکر، دلائل النبوه، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۰۵، ج۳، ص۱۵۹    


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «زینب بنت خزیمه»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۴/۲۴.    






جعبه ابزار