روح‌المعانی فی تفسیر القرآن‌العظیم و السبع‌المثانی (کتاب)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



روح المعانی تالیف سيد محمود آلوسى است.


انگیزه نگارش

[ویرایش]

آلوسی در مقدمه تفسیر می‌نویسد که: از دوران کودکی دنبال کشف اسرار مکتوم قرآن بوده است و از خداوند آن را طلب کرده است، کودکی و بازیهای آن را و نوجوانی و شهوات آن را به کنار نهاده، به این فکر مشغول بود، دوران جوانی در این امر مطالعه نمود تا خداوند این توفیق را به او عطا نمود و قبل از ۲۰ سالگی به دفع اشکالات و شبهاتی پرداخت که بر ظاهر قرآن وارد کرده بودند و حاصل آن «دقائق التفسیر» شد. این فکر ادامه داشت تا در رجب سال ۱۲۵۲ هجری، در رؤیا دید که خداوند به او امر نموده که آسمان و زمین را طی نماید، او نیز طی کرد و در حالیکه دستی بر آسمان و دستی بر آب داشت، بیدار شد. در پی تعبیر خواب به این نتیجه رسید که مراد تالیف تفسیر است. پس از آن در ۱۶ شعبان همان سال در سن ۴۳ سالگی در عهد سلطان محمود خان نوشتن را آغاز و در چهارم ربیع الثانی سال ۱۲۶۷ هجری به اتمام رساند پس از مشورت نام آن را «روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی»، نهاد.

معرفی تفسیر و روش

[ویرایش]

روح المعانی گسترده‌ترین تفسیر و جامع‌ترین آن در نوع خود، میان اهل سنت می‌باشد. جامع آراء گذشتگان از روایت و درایت بوده، اقوال آنان را با کمال امانت و عنایت، بیان داشته، خلاصه‌ای از تفاسیر پیش از خود محسوب می‌گردد، از تفسیر ابن عطیه گرفته تا تفسیر ابو حیان، کشاف، ابو السعود، بیضاوی، فخر رازی و دیگران را، استفاده فراوان نموده است. ضمن نقل آنها نظر به نقادی نیز داشته است. بیش از همه از تفسیر فخر رازی بهره برده و احیانا بخشهایی از منقولات رازی را نقد کرده است، بویژه در مسائل فقهیه که آلوسی حنفی مذهب بوده است.


روش تفسیری

[ویرایش]

تفسیری است عقلی و اجتهادی که روش بلاغی، بیانی و ادبی را پیش می‌گیرد.
آلوسی در تفسیر درباره مسائل اصول و فروع، نسبت به مذهب سلف تعصب ورزیده و آشکارا آن را بیان می‌دارد، به همین علت در بسیاری از موارد، ادب نویسندگی را رعایت ننموده است، به معتزله و شیعه بسیار می‌تازد از جمله ذیل آیه ۱۵ سوره بقره
[۱] روح المعاني، الألوسي، ج۱ ص۱۴۸
که به زمخشری می‌تازد.
وی شیوه بدبینی به شیعه و تهمت‌های ناروای سلف خویش را دنبال کرده، در هر مناسبت، تهمتهایی بیان نموده که در کلام گذشتگان نبوده است. مانند، سوره ساختگی «الولایة» که نویسنده زردشتی «دبستان المذاهب» بی جهت آن را به شیعه نسبت داده و در هیچیک از منابع شیعه یافت نشده است، آلوسی با کمال جسارت آن را به «ابن شهر آشوب» نسبت می‌دهد و می‌گوید:
«آن را در کتاب «مثالب» آورده است» فائده ششم از مقدمه با بررسی دو نسخه خطی از کتاب «مثالب» در کتابخانه‌های هند اثری از آن یافت نشد، بلکه در بخشی از کتاب، مساله تحریف با انکار شدید، مطرح شده بود.

← طرح مباحث فقهی


وی مسائل فقهی را هم به طور گسترده بیان می‌کند و آرای فقها و مناقشات و مجادلات آنان را یادآور می‌شود، چنانکه از تفسیر به کتاب فقه تبدیل می‌شود مانند آیه ۲۳۶ سوره بقره. در مسائل کلامی هم سخن را به درازا می‌کشاند و تعصب خود را نیز ابراز می‌دارد.
در تفسیر آیاتی که متعلق به طبیعت و آسمانها و زمین می‌باشد، با نقل کلام اهل حکمت و هیئت چنان کلام را بسط می‌دهد که از مدار تفسیر خارج می‌شود و نظر خود را به اثبات می‌رساند، مانند آیات ۳۸- ۳۹ و ۴۰ از سوره یس، و آیه ۱۲ سوره طلاق.

← نقد اسرائیلیات


اسرائیلیات و روایات دروغ و جعلی، یکی از مشکلات برخی تفاسیر پیشینیان بوده است، آلوسی در این باب ضمن نقل آنها، به نقد و بحث می‌پردازد و دروغ بودن آنها را آشکار می‌سازد مانند آیه ۱۲ سوره مائده و روایاتی که بغوی در این مورد نقل می‌کند.

← نقل قرائات


آلوسی متعرض قراءات نیز می‌گردد، اما مقید به متواتر بودن آنها نیست. همچنانکه مناسبات بین سور و آیات را نیز بیان می‌دارد. در روح المعانی، اسباب النزول آیات، مورد توجه قرار می‌گیرد. در بحثهای نحوی نیز آلوسی سخن را به دراز می‌کشاند و جای جای تفسیر آشکار است.

← برداشت های عرفانی


وی از تفسیر رمزی و عرفانی نیز چشم نمی‌پوشد و پس از تفسیر ظاهری آیات، در حد توان به آن می‌پردازد، در این مورد از تفاسیر نیشابوری، قشیری، ابن عربی و مانند آن، بهره می‌گیرد و گاهی نیز در وادی خیال و وهم سرگردان می‌ماند.
خلاصه اینکه، روح المعانی، دایرة المعارف تفسیری طولانی و مفصل است که تقریبا از حجم و حدود تفسیری خارج شده است. می‌توان گفت: تفسیر آلوسی، گسترده‌ترین تفسیری است که پس از فخر رازی به شیوه کهن ظهور یافته است، بلکه نسخه دوم تفسیر رازی است ولی با اندکی تغییر.

ساختار کتاب

[ویرایش]

روش کلی وی در ورود به تفسیر بدینگونه است که: ابتدا به نام سوره، مکی، مدنی بودن و اقوال موجود در این قسمت، می‌پردازد، سپس به ذکر فضل سوره و خواص آن همت می‌گمارد، بعد از آن تفسیر سوره را آیه به آیه و کلمه به کلمه، بیان می‌دارد، که در آن به لغت، ادبیات، قرائت، مناسبت بین آیات و سور و اسباب نزول، می‌پردازد و در مباحث لغوی و ادبی به اشعار عرب استشهاد فراوان دارد.


تالیفاتی درباره آلوسی و روح المعانی

[ویرایش]


درباره آلوسی و تفسیر وی مقالات فراوانی نگاشته شده و در کتب متعددی در کنار بررسی تفاسیر مختلف به آن پرداخته‌اند. اما بطور مستقل دو اثر تماما درباره وی و تفسیر اوست:
۱- الآلوسی مفسرا. محسن عبد الحمید. بغداد، چاپ اول در سال ۱۳۸۸ ه ۱۹۶۸ م به عنوان رساله فوق لیسانس دانشکده ادبیات دانشگاه قاهره، چاپخانه معارف.
۲- ذکری ابو الثناء الآلوسی. عباس الغراوی، بغداد، شرکت تجارت، ۱۳۷۷ ه. ۱۹۵۸ میلادی


نسخه شناسی

[ویرایش]


تفسیر روح المعانی بارها به چاپ رسیده است برخی چاپها در سالهای ۱۳۰۱ و ۱۳۱۰ قمری معادل ۱۸۸۳ و ۱۸۹۳ بوده است.
این نسخه در ۱۶ جلد شامل یک جلد فهارس و ۱۵ جلد در بردارنده ۳۰ جزء قرآن در قطع وزیری با تحقیق علی عبد الباری عطیه به عنوان چاپ اول به سال ۱۴۱۵ هجری و ۱۹۹۴ م از طرف دار الکتب العلمیه بیروت به بازار عرضه شده است. فهرستی از مطالب هر جلد بر اساس آیات نیز در آخر آن راهنمای محققین خواهد بود. این نسخه فاقد پاورقی می‌باشد.


منابع مقاله

[ویرایش]


۱- دایرة المعارف بزرگ اسلامی زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی ج۲ ص۱۸۰
۲- تفسیر و مفسران آیت‌الله معرفت ج۲ ص۳۰۱
۳- المفسرون حیاتهم و منهجهم سید محمد علی ایازی ص۴۸۰
۴- التفسیر و المفسرون دکتر محمد حسین ذهبی ج۱ ص۳۵۲
۵- الامام الآلوسی محمد علی قطب انتشارات دار الفکر العربی
۶- دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی به کوشش بهاء الدین خرمشاهی ج۱ ص۷۰۳

پانویس

[ویرایش]
 
۱. روح المعاني، الألوسي، ج۱ ص۱۴۸
۲. روح المعانی، الألوسی، ج۱، ص.۲۵    


منبع

[ویرایش]

نرم افزار جامع التفاسیر، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور).






جعبه‌ابزار