ذکرذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ذکر، یعنی یادآوری چیزی که در مضاف‌الیه او می‌آید که غالبا در اصطلاح دینی بکار رفته و بر سه قسم بوده که عبارت از ذکر لسانی و قلبی و عملی می‌باشد.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

«ذکر»، یعنی یاد کردن، خواه با زبان باشد، یا با قلب یا با هر دو، بعد از نسیان باشد، یا بعد از ادامه ذکر. [۱] به عبارت دیگر، ذکر حالت روحی خاصی است که انسان در آن حال، دانسته خویش را مورد توجه قرار می‌دهد و گاهی به یادآوری چیزی با زبان و گاهی به حضور چیزی در قلب گفته می‌شود.

معنای لغوی و اصطلاحی ذکر

[ویرایش]

ذکر در لغت به معناى اين است كه انسان چيزى را در خاطر خويش نگاه دارد و پيوسته به ياد آوَرَد. اين كلمه به معناى حفظ كردن نيز آمده است.
معناى اصطلاحى ذكر، ياد كردن زبانى و قلبى خداوند به تکبیر، تسبیح، تحمید، تهلیل و حوقله است. ذكر از اصطلاحات اسلامى است كه بيش‌تر در مباحث اخلاقى مطرح است و پژوهش‌گران علوم دینی در دو عرصه اخلاق و عرفان بيش‌تر بدان پرداخته‌اند. ذكر اخلاقى، بر تهذیب نفس مبتنى است و ذكر عرفانى بر قرب خدا [۲] [۳]

فضايل و فوايد ذكر

[ویرایش]

از راه‌هاى پرورش ايمان، ذكر است. ذكرهاى زبانى، وجود و حضور خداوند را به انسان تلقين مى‌كند و ضمير او را دگرگون مى‌سازد و سرانجام به ذكر قلبى مى‌انجامد. از ديگر فوايد ذكر زبانى اين است كه زبان آدمى به خیر خوى مى‌كند و به طاعت الهی مشغول مى‌گردد. [۴] [۵]
مهم‌ترين فايده ذكر، تقرّب به خدا است كه غايت همه عبادات است. [۶].
ذكر خدا، وسوسه‌هاى شيطانى را از ميان مى‌برد؛ [۷] ثواب و اجر اخروى مى‌آورد به‌ويژه براى بندگانى كه به امور دنيوى نيز مشغول‌اند. [۸]، مايه وقار و هیبت و شوكت است، احساس پوچى و بيهودگى را مى‌زدايد، در زندگى مادّى انسان نيز داراى اثر است. [۹] و راه تربيت اخلاقى را هموار مى‌سازد و اين بدان سبب است كه غفلت و فراموشى خدا از مهم‌ترين علل گناه‌كارى و بزه‌كارى است.

فضیلت ذکر خدا

[ویرایش]

ذکر خدای سبحان از بهترین و پاکیزه‌ترین اعمال نزد خدا، برترین لذّت نزد دوست‌داران خدا، خوی و خصلت خوب مؤمنان و صالحان و نشان همنشینی با محبوب واقعی بوده و مایه شرافت و رستگاری انسان می‌باشد و در آیات قرآنی و روایات اسلامی مورد سفارش واقع شده است. قرآن کریم می‌فرماید:
«یا اَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِیراً...؛ [۱۰] ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را بسیار یاد کنید....»
پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: «اِعْلَمُوا اَنَّ خَیْرَ اَعْمالِکُمْ عِنْدَ مَلیکِکُمْ وَ اَزْکاها وَ اَرْفَعَها فی دَرَجاتِکُمْ وَ خَیرَما طَلَعَتْ عَلَیهِ الشَّمعسُ، ذِکْرُاللهِ سُبْحانَهُ وَ تَعالی فَاِنّهُ اَخْبَرَ عَنْ نَفْسِهِ فَقال اَنا جَلیسُ مِنْ ذَکَرَنی؛ [۱۱] بدانید که بهترین اعمال شما نزد خداوند و پاکیزه‌ترین آن‌ها و آنچه از همه بیشتر درجات شما را بالا می‌برد و بهترین چیزی که آفتاب بر آن تابیده، ذکر خدای سبحان است؛ زیرا خدای تعالی از خودش خبر داده، فرمود: من همنشین کسی هستم که مرا یاد کند.»
علی (علیه‌السّلام) می‌فرماید: «ذِکْرُ اللهِ سَجِیَّةُ کُلِّ مُحْسِنٍ وَ شیمَةُ کُلِّ مُؤْمِنٍ؛ [۱۲] یاد خدا خصلت هر نیکوکار و خوی هر مؤمنی است.»
امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: «ما مِنْ شَیءٍ اِلا وَ لَهُ حَدٌّ یَنْتَهی اِلَیهِ اِلا الذِّکْرَ فَلَیسَ لَهُ حَدٌّ یَنْتَهی اِلَیه...؛ [۱۳] هر چیزی را حدّی است که به آن منتهی می‌شود، مگر ذکر که حدّی ندارد که به آن پایان یابد...».

حقیقت ذکر

[ویرایش]

از آیات قرآنی و سخنان اولیای گرامی اسلام، استفاده می‌شود که ذکر عبارت است از یاد خدا در همه احوال و پیشامدها و توجه به حضور در محضر الهی و او را حاضر و ناظر بر اعمال و رفتار خویش دانستن و این‌که هیچ امری بر او پوشیده نمی‌ماند. از این‌رو، هنگام رو‌به‌رو شدن با تکالیف واجب به یاد خدا بوده، آن‌ها را انجام دهد و هنگام روبه‌رو شدن با محرمات و معاصی از خدا غافل نباشد، و از انجام آن پرهیز نماید، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید:
«اتَّقُوا اللَّهَ اِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ؛ [۱۴] از خدا بترسید که خدا به کارهایی که می‌کنید، آگاه است.»
«یَعْلَمُ خائِنَةَ الْاَعْیُنِ وَ ما تُخْفِی الصُّدُورُ؛ [۱۵] خیانت‌های چشمان و آنچه سینه‌ها پنهان ساخته می‌داند.»
«وَ هُوَ مَعَکُمْ اَیْنَما کُنْتُمْ؛ [۱۶] خدا با شماست، هرجا که باشید.»
«وَ نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ؛ [۱۷] ما از رگ ورید به او نزدیک‌تر هستیم.»
در روایتی امام صادق از جمله سخت‌ترین تکالیف خداوند بر بندگانش را «ذِکْرُ اللهِ عَلی کُلِّ مَوطِنٍ» به یاد خدا بودن در هرجا شمرده، می‌فرماید:
«منظور از ذکر خدا، گفتنِ «سُبْحانَ اللهِ وَ الْحَمْدُلِلّهِ وَ لا اِلهَ اِلا اللهُ وَ اللهُ اَکْبَر» نیست ـ‌گرچه این‌ها هم ذکر است‌ـ بلکه مقصود آن است که اگر انسان با حرام خدا روبه‌رو شد، یاد خدا او را از آن باز دارد.» [۱۸]
امام صادق (علیه‌السّلام) از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نقل کرده که فرمود:
«هر کسی که اوامر خدا را اطاعت نمود و از گناهان پرهیز کرد، همانا او ذاکر خداست، گرچه نماز و روزه (مستحبی) و قرائت قرآن او، ‌اندک باشد و هر کس که معصیت و نافرمانی خدا نماید، خدا را فراموش کرده، گرچه نماز و روزه و تلاوت قرآن او بیش از حد معمول بوده باشد.» [۱۹]
از این احادیث، بخوبی روشن می‌شود که منظور از ذکر، تنها ذکر زبانی نیست، گرچه ذکر زبانی هم ذکر بوده در مکتب اسلام دارای اهمیّت است، لکن مقصود حقیقی از ذکر خدا، رسیدن به درجه‌ای از ایمان و اعتقاد است، که انسان بر اثر آن، پیوسته خود را زیر نظر خدا دانسته، و در نهان و آشکار، او را شاهد و ناظر اعمالش بداند و از زشتی‌ها دوری گزیده و وظایف خود را برابر او انجام دهد. به عبارت دیگر، حقیقت ذکر، توجه قلبی به خداوند متعال است که در اعمال انسان پرتو افکند.

انواع ذکر

[ویرایش]

ذکر خدا انواعی دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

اقسام ذكر

[ویرایش]

ذكر را به اعتبارات گوناگون داراى اقسامى متعدّد دانسته‌اند؛ همانند ذكر قلبى و زبانى، ذكر نام‌هاى خدا و صفات الهى، مدح و ثناى بارى تعالى و توحید و تنزيه او و ياد نعمت‌هاى دنيوى و اخروى و رحمانيّت و رحيميّت خداوند. ذكر قلبى را ذکر خفی نيز گويند؛ [۲۰] [۲۱] [۲۲]

← ذکر زبانی


ذکر زبانی به جا آوردن حمد و ثنای الهی، نجوا کردن (آهسته حرف زدن)، درد دل کردن، درخواست کمک از درگاه خدای سبحان و پناه بردن از شر شیاطین انس و جن به آن بارگاه مقدس است.
ذکر زبانی گرچه از تمام مراتب ذکر، نازل‌تر است ولی در عین حال مفید فایده است. زیرا که زبان در این ذکر به وظیفه خود قیام کرده و به علاوه ممکن است، این تذکّر پس از مداومت و قیام به شرایط آن، اسباب باز شدن زبان قلب نیز بشود. [۲۳]
در روایات اهل بیت (علیهم‌السّلام) این‌گونه ذکر، زیاد به چشم می‌خورد و حتی مورد سفارش قرار گرفته است. چنانچه خود آن بزرگواران نیز در این زمینه الگوی پیروان خود هستند.
امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: «... پدرم «کثیرالذّکر» بود. من او را هنگام غذا خوردن و راه رفتن در حال ذکر گفتن خدا می‌یافتم، حتی صحبت کردن با دیگران، او را از یاد خدا باز نمی‌داشت. زبانش با گفتن «لااله‌الاالله» به کامش چسبیده بود. او ما را جمع می‌کرد. کسانی را که قرآن خواندن می‌دانستند به قرائت قرآن و کسانی را که قرآن خواندن نمی‌دانستند، به ذکر خدا فرمان می‌داد تا خورشید طلوع کند». [۲۴]
تسبیحات حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)، گفتن تسبیحات اربعه، «یا الله» و «یا ربّ»، «لاحَوْلَ‌وَلاقُوَّةَ‌اِلابِاللهِ‌الْعَلیّ‌الْعَظیم» و استغفار و مانند آن، از جمله ذکرهای زبانی می‌باشند که هر کدام ثواب مخصوصی داشته و اثر ارزنده‌ای در انسان ایجاد می‌کند.
باید توجه داشت که ذکر زبانی لقلقه زبان نشود و همراه با غفلت دل نباشد، بلکه ذکر زبانی نشان ذکر قلبی و ابراز مکنون دل باشد یا دست‌کم مقدمه ذکر قلبی گردد.

← ذکر قلبی


ذکر قلبی همان توجه قلبی به خدای سبحان است که دل را صفا و صیقل داده، جلوه‌گاه محبوب می‌کند و روح را تصفیه کرده، انسان را از قید اسارت نفس می‌رهاند. اگر قلب به تذکّر محبوب و یاد حق تبارک‌وتعالی عادت کرد و با آن عجین شد، انسان را دگرگون می‌کند، بطوری که حرکات و سکنات چشم، زبان، دست، پا و سایر اعضا، با ذکر حق انجام می‌گیرد و برخلاف وظایف، امری انجام نمی‌دهند. کامل‌ترین و بهترین مراتب ذکر نیز همین است که در همه مراتب انسانی، جاری شده و حکمش ظاهر و باطن و نهان و آشکار را در برگیرد و اگر ذکر زبانی نیز از نظر مکتب اسلام مطلوب است و به آن سفارش شده، سرّش در آن است که زبان قلب گشوده شود و بحدی برسد که زبان، چشم، گوش و سایر اعضای بدن از قلب پیروی کنند تا بدین‌وسیله دل برای ورود صاحب منزل، پاک و پاکیزه گردد.
علی (علیه‌السّلام) فرمود: «اِنَّ اللهَ سُبْحانَهُ جَعَلَ الذِّکْرَ جَلاءً لِلْقُلُوبِ...؛ [۲۵] همانا خداوند سبحان، ذکر را جلا و صفای دل‌ها قرار داده است....»
امام خمینی (قدس‌سرّه) می‌نویسد: «پس‌ ای عزیز! در راه ذکر و یاد محبوب، تحمّل مشاقّ هرچه بکنی، کم کرده‌ای. دل را عادت بده به یاد محبوب، بلکه به خواست خدا، صورت قلب، صورت ذکر حقّ شود و کلمه طیّبه لااله‌الاالله صورت اخیره و کمال اقصای نفس گردد که از این زادی بهتر برای سلوک الی‌الله و مُصلحی نیکوتر برای معایب نفس و راهبری خوب‌تر در معارف الهیه یافت نشود.
پس اگر طالب کمالات... و مهاجر الی‌الله هستی، قلب را عادت بده به تذکّر محبوب...» [۲۶]

← ذکر عملی


ذکر عملی آن است که انسان در عمل، خدا را ناظر و شاهد اعمال و رفتار خود دانسته، هرجا که صحبت واجب باشد، آنجا حاضر بوده و هرجا که صبحت از محارم الهی، گناه و نافرمانی خدا باشد، غایب باشد و در حال گناه و نافرمانی دیده نشود. این نوع ذکر در آیات قرآن، به تعابیر گوناگون، در مورد اعمال انسانی به کار رفته است

آثار ذکر

[ویرایش]

ذکر خدا و یادآوری صفات و نعمت‌های الهی، نیاز حیاتی برای انسان بودن و انسان زیستن است. یاد خدا نگهبان هویت انسان و پاسدار ارزش‌های معنوی است. ذکر خدا ریشه صلاح قلب و موجب آبادی و حیات آن و روشن‌بینی، اطمینان و آرامش دل است. اینک به برخی از آثار ارزنده ذکر خدا می‌پردازیم:

اوصاف ذکر از منظر قرآن

[ویرایش]

قرآن كريم، ذكر را غايت نماز دانسته است. [۲۷]
و فرموده است كه شرط آنكه خداوند، بندگانش را ياد كند، اين است كه آنان او را ياد كنند. [۲۸]
همچنين، ذكر را از صفات خردمندان شمرده [۲۹] و مايه آرامش دل‌ها [۳۰] و روی‌گردانى از آن را موجب سختى و تنگى معيشت دانسته است. [۳۱]
در وصف بندگان نيك خدا فرموده است: «آنان مردانى‌اند كه دادوستد و خریدوفروش از ياد خدا بازشان نمى‌دارد.» [۳۲] قرآن فرمان مى‌دهد كه مسلمانان همواره به ياد خدا و نعمت‌هاى الهى باشند. [۳۳]
و از انسان‌ها خواسته است كه در مصيبت‌ها و گرفتارى‌ها، دل خويش را به ياد پروردگار نيرو بخشند؛ [۳۴]
و يكى از ويژگى‌هاى منافقان را آن دانسته است كه از ياد خدا غافل‌اند و اگر او را ياد كنند، از روى خودنمايى است؛ [۳۵]
قرآن از پیامبران الهی خواسته است تا خدا را ياد كنند و نعمت‌هايش را به فراموشی نسپارند و اين را مايه قرب آنان به پروردگار دانسته است؛ [۳۶]
همچنين اقوامى همانند بنی‌اسرائیل را چون خدا را فراموش كرده‌اند، به سختى نكوهيده است؛ [۳۷]

← آرامش و اطمینان دل


روح انسان ربّانی است، قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبِّی؛ [۳۸] نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی؛ [۳۹] تا با خدا پیوند نداشته باشد، قرار و آرام نمی‌گیرد، پیوند روح و دل انسان با خدا به وسیله یاد خدا پدید می‌آید و برقرار می‌ماند. علّت اصلی اضطراب‌ها و آشفتگی‌های روانی، خستگی‌ها و افسردگی‌های روحی انسان دوره صنعتی، غفلت از یاد خداست. برای آرامش دل باید به یاد خدا روی آورد: «اَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ [۴۰] آگاه باشید که با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرند.»

← توجه خدا به انسان


در صورتی که انسان به یاد خدا باشد، خدا نیز به یاد اوست و توجه خدا که مدیر و مدبّر همه امور است به انسان همه مشکلات جسمی و روحی او را برطرف می‌سازد، خداوند می‌فرماید: «فَاذْکُرُونِی اَذْکُرْکُمْ؛ [۴۱] به یاد من باشید تا به یاد شما باشم.»

← رستگاری


قرآن کریم می‌فرماید: «... وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ؛ [۴۲] زیاد به یاد خدا باشید، امید است رستگار شوید.»

حقيقت ذكر

[ویرایش]

ذكر را وسيله ارتباط با خدا دانسته‌اند و نشانه آن، نسيان غير است. [۴۳]
از پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل است كه «هر كس خداى را اطاعت كند، ذاكر است هر چند نماز، فراوان نگزارد و قرآن، بسيار نخواند.» [۴۴]
امام علی (علیه‌السلام) در روايتى، ذكر را دو گونه شمرده است:
يكى ذكر خدا هنگام مواجهه با سختى و دشوارى و دوم، هنگام وسوسه گناه و از ميان اين دو، نخستين‌گونه برتر است. [۴۵]
از روایات بر مى‌آيد كه مهم‌ترين نشانه ذكر راستين اين است كه آدمى خدا را فرمان بَرَد و از گناهان دورى كند. [۴۶]

موانع ذکر

[ویرایش]

در آیات قرآن و روایات اسلامی موانعی چند، که انسان را از یاد خدا باز می‌دارد به چشم می‌خورد. در اینجا به ذکر برخی از آن‌ها بسنده می‌کنیم:

← دل مشغولی


الهاء به معنای مشغول ساختن دل و ذهن و غفلت از خداست. قرآن کریم می‌فرماید:
«اَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ؛ [۴۷] تکاثر شما را به غفلت از یاد خدا دچار ساخته است.»

← اموال و اولاد


گاهی اموال و اولاد انسان را از یاد خدا باز می‌دارند. قرآن کریم به مؤمنان چنین هشدار می‌دهد:
«یا اَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ اَمْوالُکُمْ وَ لا اَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ؛ [۴۸] ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اموال و اولادتان شما را از ذکر خدا غافل نکند.»

← آرزوهای طولانی


گاهی آرزوهای دراز انسان را به خود مشغول می‌سازد و در نتیجه از یاد خدا بازش می‌دارد. خدای تعالی درباره کافران به رسولش خطاب کرده، می‌فرماید:
«ذَرْهُمْ یَاْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْاَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ»؛ [۴۹] آن‌ها را رها کن تا بخورند و بهره ببرند و آرزوهایشان آنان را مشغول سازد. سپس در آینده خواهند فهمید.»

← دوستان گمراه


اسلام توصیه کرده که پیروانش با هرکس طرح دوستی نریزند؛ زیرا این امر انسان را از راه حق و یاد خدا باز می‌دارد. از این‌رو، قرآن کریم می‌فرماید: «فَاَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّی عَنْ ذِکْرِنا وَ لَمْ یُرِدْ اِلاَّ الْحَیاةَ الدُّنْیا؛ [۵۰] از کسی که از یاد ما روی گردانیده و جز زندگی دنیا خواسته‌ای ندارد، روی گردان.»
از حضرت عیسی (علیه‌السّلام) نقل شده که فرمود: «با کسی همنشینی کنید که دیدنش شما را به یاد خدا می‌اندازد.» [۵۱]

← پیروی از هوای نفس


حضرت علی (علیه‌السّلام) فرمود: «لَیْسَ فِی الْمَعاصِی اَشَدُّ مِنْ اِتِّباعِ الشَّهْوَة، فَلا تُطیعُوها فَتَشْغَلَکُمْ عَنْ ذِکْرِ الله؛ [۵۲] در گناهان، چیزی سخت‌تر از پیروی شهوت نیست، پس از آن پیروی نکنید که شما را از یاد خدا باز می‌دارد.»

← چشم‌چرانی


علی (علیه‌السّلام) فرمود: «لَیْسَ فِی الْجَوارِحِ اَقَلُّ شُکْراً مِن العَیْنِ، فَلا تُععطوُها سُؤْلَها فَتَشْغَلضکُمْ عَنْ ذِکْرِ الله؛ [۵۳] در بین اعضا کم‌سپاس‌تر از چشم (عضوی) نیست، پس خواسته‌هایش را به آن ندهید که شما را از یاد خدا باز می‌دارد.»
مقصود این است که اگر چشم انسان به هر چه بیفتد دل را به سوی آن متوجه می‌سازد و هرچه در پی دیده‌های چشم و خواسته‌های دل بروی سپاس و تقدیری نمی‌بینی، باز هم برخواسته‌ها افزوده می‌گردد و این کار انسان را از یاد خدا باز می‌دارد. بابا طاهر می‌گوید: زدست دیده و دل هر دو فریاد هر آنچه دیده بیند دل کند یاد.

نکوهش ترک ذکر خدا

[ویرایش]

همه مصیبت‌ها و گرفتاری‌ها بر اثر نفس امّاره شیطانی و غفلت از یاد خدا و عذاب اوست. غفلت از خدا و ترک ذکر، کدورت دل را زیاد کرده، نفس و شیطان را بر انسان، مسلّط می‌کند و مفاسد را روز افزون کرده، انسان را به ورطه هلاکت می‌اندازد. از این‌رو، قرآن مجید، روی‌گردانی از ذکر خدا و غفلت از آن بارگاه شریف را سخت مورد نکوهش قرار داده، می‌فرماید: «فَوَیْلٌ لِلْقاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللَّهِ؛ [۵۴] وای بر سخت‌دلانی که یاد خدا در دل‌هایشان راه ندارد.»
همچنین می‌فرماید: «وَ مَنْ یُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذاباً صَعَداً؛ [۵۵] هر کس از یاد پروردگارش روی‌ گرداند، (خدا) او را به عذابی دشوار دچار سازد.»
کسی که از یاد خدا خودداری کند، باطنش کور گشته، آیات و جلوه‌های الهی را نمی‌بیند، زندگی او‌ بی‌فروغ بوده و در بن‌بست‌های زندگی پناه‌گاهی ندارد. آن کوری باطنی و فراموشی آیات و مظاهر جمال و جلال الهی، در روز قیامت نیز تجسّم پیدا می‌کند. چنانچه قرآن کریم می‌فرماید: «مَنْ اَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَاِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکاً وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ اَعْمی؛ [۵۶] هر کس از یادِ من، روی بگرداند، زندگی‌اش تنگ شود و در روز قیامت نابینا محشورش سازیم.»
قرآن نعمت‌های الهی را به بندگانش گوشزد کرده، آن‌ها را از ترک ذکر و غفلت از آن نهی می‌کند و می‌فرماید: «قُلْ مَنْ یَکْلَؤُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ؛ [۵۷] بگو: کیست آن که شما را شب و روز از قهر خدای رحمان حفظ می‌کند؟ با این همه از یاد کردن پروردگارشان روی می‌گردانند.»
همچنین در جای دیگر می‌فرماید: «وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَاَنْساهُمْ اَنْفُسَهُمْ؛ [۵۸] از آن کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند و خدا نیز چنان کرد تا خود را فراموش کنند.»
حال که خداوند الطاف خود را از ما دریغ نکرده و هرچیز که لازم بوده به ما ارزانی داشته، آیا وقت آن نرسیده که دل به او داده و در برابرش فروتن باشیم، به او پناه بریم تا از بن‌بست‌ها و گرفتاری‌ها، اضطراب‌ها، دلهره‌ها، پوچی‌ها،‌ بی‌هدفی‌ها،‌ بی‌بندوباری‌ها و افسارگسیختگی‌ها نجات یابیم.
«اَ لَمْ یَاْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا اَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ...؛ [۵۹] آیا مؤمنان را وقت آن نرسیده است که دل‌هایشان در برابر یاد خدا فروهیده شود.»

پانویس

[ویرایش]
 
۱. قریشی، علی‌اکبر، قاموس قرآن، ج۳، ص۱۵، به نقل از مفردات قرآن، اسلامیه.    
۲. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات، ص ۱۷۹، ذیل واژه ذکر.    
۳. نراقی، محمدمهدی، جامع السّعادات، ج۳،ص ۳۶۵.    
۴. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار،ج۹۳، ص۱۵۱.    
۵. قمی، عباس، سفینة البحار، ج۳، ص۲۰۱.    
۶. بقره/سوره۲،،آیه ۱۵۲.    
۷. اعراف/سوره۷،آیه ۲۰۱.    
۸. نور/سوره۲۴،آیات ۳۸-۳۷.    
۹. طه/سوره۲۰،آیه ۱۲۴.    
۱۰. احزاب/سوره۳۳، آیه۴۱.    
۱۱. ابن فهد حلی، احمد، عدة الداعی، ص۲۳۸.    
۱۲. آمدی، عبدالواحد بن محمد، شرح غررالحکم، ج۱، ص۳۷۰.    
۱۳. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۲، ص۴۹۸.    
۱۴. حشر/سوره۵۹، آیه۱۸.    
۱۵. غافر/سوره۴۰، آیه۱۹.    
۱۶. حدید/سوره۵۷، آیه۴.    
۱۷. ق/سوره۵۰، آیه۱۶.    
۱۸. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، مجلسی، ج۹۳، ص۱۵۱.    
۱۹. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، مجلسی، ج۹۳، ص۱۵۶.    
۲۰. اعراف/سوره۷،آیه ۵۵.    
۲۱. سوره اعراف/سوره۷،آیه ۲۰۵.    
۲۲. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۲، ص۵۰۲.    
۲۳. خمینی، روح‌الله، اربعین حدیث، ج۱، ص۲۵۰، نشر فرهنگی رجا.
۲۴. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج۲، ص۴۹۹.    
۲۵. آمدی، عبدالواحد بن محمد، شرح غررالحکم، ج۱، ص۲۳۵.    
۲۶. خمینی، روح‌الله، اربعین حدیث، ج۱، ‌ص ۲۴۹.
۲۷. عنکبوت/سوره۲۹،آیه ۴۵.    
۲۸. بقره/سوره۲،آیه ۱۵۲.    
۲۹. رعد/سوره۱۳،آیه ۱۹.    
۳۰. رعد/سوره۱۳،آیه ۲۸.    
۳۱. طه/سوره۲۰،آیه ۱۲۴.    
۳۲. نور/سوره۲۴،آیه ۳۷.    
۳۳. سوره بقره/سوره۲،آیه ۱۹۱.    
۳۴. بقره/سوره۲،آیه ۱۵۶.    
۳۵. نساء/سوره۴،آیه ۱۴۳.    
۳۶. مائده/سوره۵،آیه ۱۱۰.    
۳۷. بقره/سوره۲،آیه ۴۰.    
۳۸. اسراء/سوره۱۷، آیه۸۵.    
۳۹. حجر/سوره۱۵، آیه۲۹.    
۴۰. رعد/سوره۱۳، آیه۲۸.    
۴۱. بقره/سوره۲، آیه۱۵۲.    
۴۲. جمعه/سوره۶۲، آیه۱۰.    
۴۳. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، ج۳، ص ۳۲۱.    
۴۴. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۵، ص۱۴۷.
۴۵. قمی، عباس، سفینة البحار، ج۳، ص۲۰۰.    
۴۶. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج ۹۳، ص ۱۰۸.
۴۷. تکاثر/سوره۱۰۲، آیه۱.    
۴۸. منافقون/سوره۶۳، آیه۹.    
۴۹. حجر/سوره۱۵، آیه۳.    
۵۰. نجم/سوره۵۳، آیه۲۹.    
۵۱. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، ص۴۴، ترجمه علی اکبر غفاری، اسلامیه.    
۵۲. آمدی، عبدالواحد بن محمد، شرح غررالحکم، ج۱، ص۵۶۰.    
۵۳. آمدی، عبدالواحد بن محمد، شرح غررالحکم، آمدی، ج۱، ص۵۶۰.    
۵۴. زمر/سوره۳۹، آیه۲۲.    
۵۵. جن/سوره۷۲، آیه۱۷.    
۵۶. طه/سوره۲۰، آیه۱۲۴.    
۵۷. انبیا/سوره۲۱، آیه۴۲.    
۵۸. حشر/سوره۵۹، آیه۱۹.    
۵۹. حدید/سوره۵۷، آیه۱۶.    


منبع

[ویرایش]

سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «ذکر»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۰۱/۱۹.    
فرهنگ شیعه، ص۲۶۶.    


رده‌های این صفحه : اخلاق اسلامی | فضائل اخلاقی | ذکر




جعبه‌ابزار