ذخیره خوارزمشاهی‌ (کتاب)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



«ذخیره خوارزمشاهی»، تالیف سید اسماعیل جرجانی، به زبان فارسی و در موضوع طب است. مؤلف، کتاب را به تشویق امیر دانشوری چون قطب الدین محمد خوارزمشاه به رشته تحریر درآورده است.


ساختار کتاب

[ویرایش]

مؤلف برای به وجود آوردن نظمی در نگارش کتاب ذخیره، آن را در نه کتاب تنظیم کرده و بعدا دو کتاب دیگر بدان افزوده است که جمعا یازده کتاب می‌شود.
۱. کتاب اول، دارای ۶ گفتار است که به ترتیب مشتمل‌اند بر ۳ باب، ۸ باب (باب هشتم آن دارای ۶ فصل)، ۶ باب، ۵ جزو (که خود به ترتیب مشتمل‌اند بر ۱۲، ۱۳، ۶، ۴ و ۷ باب)، ۱۷ باب و ۵ باب.
۲. کتاب دوم، شامل ۹ گفتار است که به ترتیب مشتمل‌اند بر ۱۲ باب، ۱۲ باب، ۲۳ باب، ۵ باب، ۲۹ باب، ۱۱ باب، ۵ باب، ۶ باب و ۳ جزو (که خود به ترتیب مشتمل‌اند بر ۲۳، ۲۱ و ۳ باب).
۳. کتاب سوم، حاوی ۲ بخش است و هرکدام دارای ۷ گفتارند. گفتارهای بخش اول به ترتیب مشتمل‌اند بر ۱۴ باب، ۷ باب، ۲ جزو (که خود مشتمل‌اند بر ۲۴ و ۱۳ باب)، ۱۸ باب، ۵ باب، ۶ باب و ۴ باب. گفتارهای بخش دوم به ترتیب مشتمل‌اند بر ۵ جزو (که خود به ترتیب مشتمل‌اند بر ۷، ۱۱، ۱۸، ۳۵ و ۱۰ باب)، ۴ باب، ۶ باب، ۴ باب، ۸ باب، ۵ باب و ۷ باب.
۴. کتاب چهارم، متضمن ۴ گفتار است که به ترتیب مشتمل‌اند بر ۳ باب، ۵ باب، ۱۰ باب و ۷ باب.
۵. کتاب پنجم، ۶ گفتار را در بر گرفته است که به ترتیب مشتمل‌اند بر ۴ باب، ۲۷ باب، ۳ جزو (که خود به ترتیب مشتمل‌اند بر ۵، ۱۰ و ۱۲ باب)، ۴ باب، ۱۳ باب و ۵ باب.
۶. کتاب ششم، مشتمل بر ۲۱ گفتار است که به ترتیب مشتمل‌اند بر ۵ جزو (که خود به ترتیب دارای ۷، ۷، ۴، ۸ و ۲۱ باب می‌باشند)، ۷ جزو (که خود به ترتیب مشتمل‌ند بر ۷، ۲۹، ۳، ۱۳، ۱۰، ۵ و ۱۱ باب)، ۹ باب، ۱۰ باب، ۳ جزو (که هریک مشتمل‌اند بر ۱۰ باب)، ۲ جزو (که خود به ترتیب مشتمل‌اند بر ۵ و ۴ باب)، ۱۵ باب، ۶ باب، ۱۰ باب، ۶ جزو (که خود به ترتیب مشتملند بر ۳، ۷، ۵، ۶ ۶ و ۶ باب)، ۳ جزو (که خود به ترتیب مشتملند بر ۱۱، ۶ و ۶ باب)، ۴ باب، ۲ جزو (که خود به ترتیب مشتمل‌اند بر ۹ و ۶ باب)، ۳ جزو (که خود به ترتیب مشتمل‌اند بر ۵ باب، ۴ باب که باب اول آن ۴ فصل و باب دوم ۵ فصل دارد، ۴ باب که باب نخست آن ۳ فصل دارد)، ۷ باب، ۳ باب، ۱۰ باب، ۴ جزو (که خود به ترتیب مشتمل‌اند بر ۱۵، ۸، ۷ و ۵ باب)، ۳ جزو (که خود به ترتیب مشتمل‌اند بر ۱۰، ۴ و ۲۵ باب)، ۳ جزو (که خود به ترتیب مشتمل‌اند بر ۳، ۱۵ و ۱۰ باب)، ۱۰ باب.
۷. کتاب هفتم، جامع ۷ گفتار است که خود به ترتیب مشتمل‌اند بر ۳ جزو (به ترتیب دارای ۹، ۴ و ۵ باب)، ۸ باب، ۱۲ باب، بدون باب و جزو، ۹ باب، ۱۲ باب و ۲ جزو (به ترتیب دارای ۱۲ و ۱۰ باب).
۸. کتاب هشتم، ۳ گفتار را در خود جای داده است که به ترتیب مشتمل‌اند بر ۱۶، ۱۱ و ۱۰ باب.
۹. کتاب نهم، مشتمل بر ۵ گفتار است که به ترتیب دارای ۱۰، ۷، ۴، ۱۲ و ۱۱ باب می‌باشند. در آخر گفتار پنجم، ۳ فصل نیز وجود دارد.
۱۰. کتاب دهم، دارای ۱ گفتار است.
۱۱. کتاب یازدهم، حاوی ۲ گفتار است که به ترتیب مشتمل بر ۳۸ و ۲۲ باب می‌باشند.

گزارش محتوا

[ویرایش]

کتاب نخستین، درباره حد علم طب و منفعت آن و شناختن گوهر تن مردم و چه چیزی و چگونگی او و شناختن مایه‌ها و خلط‌ها و مزاج‌ها و احوال عادت‌ها و تشریح اندام‌ها و یاد کردن قوت‌های اندام‌ها است.
کتاب دوم، درباره حال‌های تن مردم از تندرستی و بیماری و اعراض بیماری‌ها و اسباب آن و شناختن احوال نبض و احوال هرچه از مسام و مجاری تن بیرون آید چون عرق، نفث، بول و غایط است و این همه از جمله اعراض تن باشد.
کتاب سوم، درباره تدبیر نگاه داشتن تندرستی، تدبیر هوا و مسکن و شناختن احوال آنها، تدبیر طعام و شراب، تدبیر خواب و بیداری، تدبیر حرکت و سکون و شناختن احوال کسوت‌ها، عطرها و اسفرم‌ها و به کار داشتن روغن‌ها و تدبیر قی کردن و داروی مسهل خوردن، تدبیر خون گرفتن، حجامت و زالو انداختن و حقنه، شیاف، تدبیر امراض نفسانی، چون شادی و اندوه و اندیشه‌های گوناگون و غیره و همچنین تدبیر حال‌هایی که اندر تن مردم پدید آید و تدبیر پروردن اطفال و تدبیر پیران و مسافران است.
کتاب چهارم، درباره شناخت بیماری‌ها و پیشرفت و بحران و پیش بینی آینده بیماری است.
کتاب پنجم، درباره تب‌ها و علت و نشانه‌ها و انواع و اقسام آن و روش درمان آنهاست.
کتاب ششم، درباره انواع درمان‌ها و بیماری‌های هر عضوی از اعضای بدن از فرق سر تا ناخن پای است.
کتاب هفتم، درباره آماس‌ها و ریش‌ها و تدبیر شکافتن و داغ کردن و علاج تباه شدن اندام و تدبیر شکستگی و آزردگی و زخم هاست.
کتاب هشتم، درباره تدابیر پاکیزگی و آراستگی ظاهر بشره مردم است که آن را زینت گویند.
کتاب نهم، درباره زهرها و آنچه زیان کار باشد، اعم از خارج بدن و داخل بدن و بیان پادزهرهاست.
کتاب دهم، درباره منافع اعضای حیوانات است.
کتاب یازدهم، درباره قرابادین است.

ویژگی‌های کتاب

[ویرایش]

ذخیره خوارزمشاهی بدون شک، حاوی مطالبی از تالیفات علی بن ربن طبری، رازی، اهوازی، اخوینی، ابن سینا و دیگر پزشکانی است که تا اواسط قرن پنجم هجری تالیف گردیده و جرجانی از آنها استفاده فراوانی برده و تمام تلاش او بر این بوده که به شیوه‌ای نگارش یابد که درخور فهم فارسی زبانان آن روز، اعم از خاص و عام باشد و نیازهای طبی و بهداشتی همگان را برآورده کند. خوشبختانه با کوشش فراوان و دانش بسیار، توفیق، رفیق راه او بود و اثری از خود به جای گذاشت که ازنقطه نظر ادبی در نثر دری، کم نظیر و ازنظر طبی، در حقیقت، یک دوره کامل دائرةالمعارف طبی است که حاوی همه موضوعات در رشته‌های پزشکی، از کلیات طب، تشریح، فیزیولوژی، علل بیماری و انواع درمان‌ها گرفته تا مسائل بهداشتی، از قبیل تعریف تندرستی، بیماری، بهداشت بدن، دستور غذایی و آشامیدنی و اموری که باید شخص در فصول مختلف سال انجام دهد یا اعمال طبی، از قبیل خون گرفتن و امثال آن، بهداشت کودکان و پیران و مسافران، پروراندن کودک، علامات بیماری‌ها و درمان آنها، اعمال جراحی و بهداشت، پوست و به کار بردن وسایل زینت، شناساندن زهرها و سم‌ها و درمان گزیدگی‌های حیوانی و مسمومیت‌ها بر اثر مواد و گیاهان و داروشناسی و داروسازی می‌باشد.

وضعیت کتاب

[ویرایش]

کتاب، به کوشش سعیدی سیرجانی به چاپ رسیده است (در واقع چاپ عکسی از روی نسخه‌ای خطی است). وی مقدمه‌ای ارزنده بر کتاب نگاشته و در آن، مفصلا از قطب الدین محمد خوارزمشاه، سید اسماعیل جرجانی و کتاب ذخیره سخن گفته است.

منبع

[ویرایش]

نرم افزار جامع طب، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.



جعبه ابزار