خلقت جهان در قرآن

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



در این نوشتار به دو بحث درباره خلقت جهان پرداخته می‌شود، اول: منشا پیدایش جهان هستی، دوم: آفرینش آسمان و زمین در شش روز.


منشا پیدایش جهان هستی

[ویرایش]

گرچه قرآن کریم به صراحت بحث خلقت و جهان هستی و کیفیت و جزئیات آن را مطرح نکرده؛ ولی خداوند متعال درباره منشا آفرینش و مخلوقات عالم هستی می‌فرماید: «او کسی است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز (شش دوران) آفرید و عرش (قدرت) او بر آب قرار داشت (به خاطر این آفرید) تا شما را آزمایش کند تا کدام یک عملتان بهتر است و اگر بگویی شما بعد از مرگ برانگیخته می‌شوید، مسلما کافران می‌گویند این سحر آشکاری است.»

← عرش


کلمه «عرش» به معنای سقف یا شیء سقف‌دار است و به تخت‌های بلند مانند تخت‌های سلاطین نیز گفته می‌شود؛ ولی این کلمه در آیه مذکور به معنای قدرت به کار رفته است؛ چنانکه واژه تخت نیز در فارسی به معنای قدرت به کار می‌رود. کلمه «عرش» گاهی نیز به معنای مجموعه جهان هستی است، زیرا تخت قدرت خداوند تمام جهان را فرا می‌گیرد. راغب اصفهانی می‌گوید: کلمه «استوی» وقتی با «الی» متعددی شود به معنای استیلاء و تسلط است.
کلمه «ماء» به معنای آب است و گاهی نیز به هر شیء مایع «ماء» گفته می‌شود.
بنابراین، از معانی واژه «عرش» و «ماء» چنین بر می‌آید که در آغاز آفرینش، جهان هستی به صورت مواد مذابی بوده (یا گازهای فوق‌العاده فشرده که شکل مواد مذاب و مایع را داشت) سپس در این توده آب‌گونه حرکات شدید و انفجارهای عظیمی رخ داد و قسمت‌هایی از سطح آن پی در پی بخارج پرتاب شد، این اتصال و به هم پیوستگی به انفصال و جدایی گرایید و سیارات و ستارگان یکی بعد از دیگری شکل یافتند در برخی آیات، قرآن کریم اشاره دارد که آسمان و زمین و به طور کلی تمام هستی و خلقت بدون نیاز به وجود ماده قبلی، توسط خداوند متعال و به وسیله قدرت نامتناهی و بی‌پایان او خلق شده‌اند، چنان که خداوند متعال می‌فرماید: «بدیع السماوات والارض واذا قضی امرا فانما یقول له کن فیکون؛ هستی بخش آسمان‌ها و زمین او است، و هنگامی که فرمان وجود چیزی را صادر می‌کند، می‌گوید: موجود باش و آن فورا موجود می‌شود.»
خداوند متعال همچنین می‌فرماید: «اولم یر الذین کفروا ان السماوات والارض کانتا رتقا ففتقناهما وجعلنا من الماء کل شیء حی...؛ آیا کافران ندیدند که آسمان‌ها و زمین به هم پیوسته بودند و ما آنها را از یکدیگر بازکردیم؟ و هر چیز زنده‌ای را از آب قرار دادیم...»

← زمین در آغاز خلقت


از آیه مذکور برمی آید که به هم‌پیوستگی آسمان و زمین اشاره به آغاز خلقت است که بر اساس نظرهای دانشمندان، مجموعه این جهان به صورت توده واحد عظیمی از بخار سوزان بود که بر اثر انفجارهای درونی و حرکت، به تدریج تجزیه شد و کواکب و ستارگان از جمله منظومه شمسی و کره زمین به وجود آمد و باز هم جهان در حال گسترش است. شخصی از آیه مذکور از محضر امام صادق (علیه‌السّلام) سؤال کرد که منظور از رتق و فتق آسمان و زمین چیست؟ امام (علیه‌السّلام) در پاسخ فرمود: «... عرش خداوند متعال بر آب بود و آب بر هوا قرار داشت و هوا نیز حدی ندارد و در آن هنگام خلقتی به غیر از این دو (آب و هوا) نبود و آب نیز در آن موقع چشمه گوارای فرات بود، پس وقتی خداوند اراده کرد که زمین را خلق کند بر باد دستور داد تا آب را به هم کوبید و به صورت موجی فشرده درآمد و در محل خانه کعبه جمع گردید سپس آن را همانند کوهی فشرده قرار داد سپس زمین از زیر آن به وجود آمد... وقتی خداوند اراده کرد که آسمان را خلق کند بادها را امر کرد که دریاها را به هم فشردند تا از آن موجی همراه با فشردگی به وجود آمد و از وسط آن بخار سوزانی پدید آمد سپس از این بخار سوزان آسمان را خلق کرد و در آن کواکب و ستارگان و منظومه شمسی و ماه و... قرار داد... و به تدریج از آسمان باران بارید و گیاهان و موجودات را خلق نمود...»
[۶] الفروسی الحویزی، عبد علی بن جمعه، نورالثقلین، (بیروت، مؤسسه التاریخ العربی) الطبعه الاولی، ۱۴۲۲ هـ ق، ج۴، ص۴۵۶، ۴۶۶.


آفرینش آسمان و زمین در شش روز

[ویرایش]

بحث از آفرینش آسمان و زمین در شش روز، در هفت مورد از آیات قرآن مجید آمده است، ولی در سه مورد علاوه بر آسمانها و زمین (ما بینهما) و آنچه میان زمین و آسمان قرار دارد، نیز به آن اضافه شده است که در حقیقت توضیحی است برای جمله قبل، زیرا همه اینها در معنی آسمانها و زمین جمع است.
لفظ یوم که مرادف آن در زبان فارسی کلمه روز است؛ در هر مقام و مناسبتی، معنای مخصوصی به خود میگیرد. معمولا این لفظ در همان معنای روز که ضد شب است به کار می‌رود و در قرآن نیز این معنی زیاد به کار رفته است. ولی گاهی همین لفظ به معنای، یک دوران
[۱۴] احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقاییس اللغه، ج۶، ص۱۵۹، ناشر مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴.
و اوقات
[۱۵] فیومی، المصباح المنیر، ج۱و۲، ص۶۸۳، مؤسسه دار الهجره، چاپ دوم، ۱۴۱۴.
استعمال میشود؛ به طوری که اگر چیزی دوران‌های مختلفی داشته باشد، به هر دورانی یوم اطلاق میگردد. مثلا پیرمردی میگوید: روزی کودک بودم، روزی هم جوان بودم، امروز دیگر پیر شده‌ام؛ چون این دوران‌ها مانند حلقه‌های زنجیر یکی به دیگری مانند سه روز معمولی وصل است. از این نظر این سه دوران مختلف زندگی را به لفظ روز تعبیر میکنند.
در قرآن از عالم رستاخیز به یوم‌القیامه تعبیر شده است و این نشان میدهد که مجموعه رستاخیز که دورانی است بسیار طولانی، به عنوان روز قیامت شمرده شده است. راغب در مفردات میگوید: یوم گاهی به مقدار زمان میان طلوع و غروب آفتاب گفته میشود و گاهی به مدتی از زمان، هر مقدار که باشد. در کتب تفسیر نیز منظور از ایام را اوقات معنی کرده‌اند.
[۱۷] مشهدی قمی، میرزا محمد، کنز الدقائق، ج۳، ص۵۰۶، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۱.
در روایات و سخنان پیشوایان دینی نیز کلمه یوم به معنی دوران بسیار آمده است. چنانکه حضرت علی (علیه‌السّلام) میفرمایند: الدهر یومان یوم لک و یوم علیک روزگاری دو روز بیش نیست، روزی که به نفع تو میگردد و روزی هم به زیان توست. یعنی انسان در طول زندگی خود دو دوران مختلف دارد، روزی در اوج قدرت است و روزی گرفتار مشکلات.
و یا به قول کلیم کاشانی:
بدنامی حیات دو روزی نبود بیش آن هم کلیم با تو بگویم چسان گذشت
یک روز صرف بستن دل شد به این و آن روز دگر به کندن دل زین و آن گذشت
در اینجا مسلما منظور کلیم از روز، دوران است.

← مقصود از شش روز


روی این بیان، مقصود از شش روز که زمین و آسمان در آن آفریده شده است؛ شش دوران است که بر زمین و آسمان‌ها گذشته تا به صورت فعلی درآمده است. یعنی این وضع فعلی در زمین و اجرام آسمانی، نتیجه یک سلسله تحولات پی درپی است که در آنها پدید آمده و در نتیجه، پس از طی این مراحل، به صورت فعلی درآمده‌اند. حال ممکن است، مدت یک دوران، ده میلیون سال یا ده میلیارد سال بوده باشد.
۱ـ روزی که همه جهان به صورت توده گازی شکلی بوده که با گردش به دور خود از هم جدا گردیده و کرات را تشکیل داده است.
۲ـ این کرات تدریجا به صورت توده مذاب و نورانی و یا سرد و قابل سکونت درآمدند.
۳ـ روز دیگر منظومه شمسی تشکیل یافت و زمین از خورشید جدا شد.
۴ـ روز دیگر زمین سرد و آماده ی حیات گردید.
۵ـ سپس گیاهان و درختان، در زمین آشکار شدند.
۶ـ سرانجام حیوانات و انسان، در روی زمین ظاهر گشتند.
اما اینجا، سؤالی مطرح میشود و آن این که چرا ذات باری‌تعالی تمام آنها را در یک لحظه خلق نکرده است؛ بلکه بطور تدریجی و در دوران‌های مختلف آن را ایجاد کرده است؟
پاسخ این است که: جهانی که ما در آن زندگی میکنیم، جهان ماده است و تکامل تدریجی، از آثار لاینفک موجود مادی به شمار می‌رود و امور مادی بالطبع در طی زمان از صورتی به صورتی درآمده و مراحلی را طی میکند، و در نتیجه یک پدیده کامل میشود. زمین و آسمان‌ها نیز از این قانون مستثنی نیستند. شما هر کدام از پدیده‌های مادی را که در نظر بگیرید، ملاحظه خواهید کرد که تمام آنها تدریجا از نردبان تکامل بالا میروند: گیاهان و درختان، پس از گذشت زمان، مثلا به صورت یک بوته گل یا یک درخت برومند، در میآیند. معادن و منابع زیر زمینی، با مرور زمان پس از فعل و انفعالات زیاد، متحول به یک ماده معدنی میشوند. حیوان و انسان تا دوران جنینی را در مدت مخصوصی به پایان نرساند، نمیتوانند در جهان وسیع‌تری زندگی کنند و این قانون در همه‌جا و همه چیز جهان ماده حکومت میکند. به قول مولوی:
[۲۱] مثنوی معنوی به نقل از تفسیر مواهب علیه (کمال الدین حسین واعظ کاشفی) ج۱، ص۴۴۹، نشر کتابفروشی اقبال، چاپ اول، ۱۳۱۷.


با تانی گشت موجود از خدا

تا به شش روز این زمین و چرخها

ورنه قادر بود کز کن فیکون

صد زمین و چرخ آوردی برون

این تانی از پی تعلیم تو است

صبر کن در کار دیر آی و درست

عناوین مرتبط

[ویرایش]

خلقت جهان؛ تعاون در خلقت (قرآن)؛ اجل جهان آفرینش (قرآن).

پانویس

[ویرایش]
 
۱. هود/سوره۱۱، آیه۷.    
۲. اصفهانی، راغب، المفردات فی غریب القران، قاهره، دارالکاتب العربی، چ ۱۳۹۲ ه ق، ص۴۳۹.    
۳. بقره/سوره۲، آیه۱۱۷.    
۴. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چ بیست و سوم ۱۳۶۷ج۹، ص۲۶.    
۵. انبیاء/سوره۲۱، آیه۳۰.    
۶. الفروسی الحویزی، عبد علی بن جمعه، نورالثقلین، (بیروت، مؤسسه التاریخ العربی) الطبعه الاولی، ۱۴۲۲ هـ ق، ج۴، ص۴۵۶، ۴۶۶.
۷. اعراف/سوره۷، آیه۵۴.    
۸. یونس/سوره۱۰، آیه۳.    
۹. هود/سوره۱۱، آیه۷.    
۱۰. فرقان/سوره۲۵، آیه۵۹.    
۱۱. سجده/سوره۳۲، آیه۴.    
۱۲. ق/سوره۵۰، آیه۳۸.    
۱۳. حدید/سوره۵۷، آیه۴.    
۱۴. احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقاییس اللغه، ج۶، ص۱۵۹، ناشر مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴.
۱۵. فیومی، المصباح المنیر، ج۱و۲، ص۶۸۳، مؤسسه دار الهجره، چاپ دوم، ۱۴۱۴.
۱۶. راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ص۵۵۳، ناشر کتاب فروشی مرتضوی، چاپ دوم، ۱۳۶۲.    
۱۷. مشهدی قمی، میرزا محمد، کنز الدقائق، ج۳، ص۵۰۶، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۱.
۱۸. امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، نامه ۷۳، ص۷۶۱، نسخه المعجم المفهرس.    
۱۹. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۶، ص۲۰۲، ناشر دارالکتب الاسلامیه، چاپ نهم، ۱۳۱۷.    
۲۰. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۶، ص۲۰۲، ناشر دارالکتب الاسلامیه، چاپ نهم، ۱۳۱۷.    
۲۱. مثنوی معنوی به نقل از تفسیر مواهب علیه (کمال الدین حسین واعظ کاشفی) ج۱، ص۴۴۹، نشر کتابفروشی اقبال، چاپ اول، ۱۳۱۷.


منبع

[ویرایش]

سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «خلقت جهان در قرآن» تاریخ بازیابی ۱۳۹۴/۱۲/۰۸    



جعبه ابزار