خط در زبان‌های ترکی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



در زبانهای ترکی ملل گوناگون برای تحریر و ضبط زبان خود، یا به وضع خط پرداخته‌اند یا با وام گیری از همسایگان، برای خود خطی فراهم کرده اند.


خط ابتدائی ترکی

[ویرایش]

برای زبان ترکی ابتدا خط قومی خاصی (ترکی باستان، اورخون) به کار میرفت، اما در دوره های بعد ترکان با فرهنگهای گوناگون اقوام همسایه آشنا شدند و با آن‌ها مناسباتی برقرار کردند و از زبان ها و خط هایشان استفاده کردند.
[۱] Sadettin Buluc, "Osmanlilar devrinde alfabe tart ismalari", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri basim, Ankara: Turk Tarih Kurumu Yayinlari, ۱۹۸۱، ج۱، ص۴۶.
ترکان از قرن دوم، در ادوار و مکانهای مختلف تحت تأثیر ادیان و فرهنگ‌هایی که پذیرفته‌اند یا در جوار آن‌ها قرار گرفته اند، زبان خود را با خط های متفاوتی کتابت کرده اندد.
[۲] ترک، ج۲، ص۶۲ـ۶۳؛ د. ا. ترک، ج ۱۲، بخش ۲، ص ۴۷۶
[۳] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۴ـ۴۹.
هر یک از این خطوط دوره رواج متمایزی داشته است؛ برخی عمر کوتاه داشته اند، بعضی به حیات خود ادامه داده ولی به صورت محلی باقی‌مانده اند، بعضی نیز از محیط خود فراتر رفته و از لحاظ مدنی و فرهنگی گسترش یافته اند.
[۴] د. ترک، ج ۲، ص ۶۳.


انواع خط

[ویرایش]

خط هایی که ترکان در طول تاریخ داشته اند و نظامهای نوشتاری که برای زبان ترکی به کار برده اند، عبارت اند از :

← خط گوکترک اورخون، ترکی باستان


ظهور ترکان در صحنه تاریخ سیاسی، به سده های پیش از میلاد، هونبرمی گردد. گرچه شواهدی بر وجود خط در روزگار وجود( قوم )دارد، اما درباره کیفیت خط آنان، اطلاع موثقی در دست نیست؛ فقط می‌توان گفت که خط گوکترک ، در روزگار گوک ترکها (ترکان باستان) رایج بوده است. مهمترین آثار بازمانده از نخستین الفبای ترکی ، کتیبه های بیلگه قاغان/ خاقان، کولتگین و تونیوقوق، معروف به کتیبه های اورخون، از زبان ترکی باستاناند.
[۵] صIX، Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷.
[۶] صV، Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷.
رمزگشایی، خواندن و ارزیابی این کتیبه‌ها در اواخر قرن سیزدهم امکانپذیر شد؛ ویلهلم تامسن، زبانشناس دانمارکی، برای نخستین بار در ۱۳۱۱ آنهارا خواند
[۷] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۴.
.
براساس شواهد کنونی، نخستین خط ترکی که در غرب به خط رونی شناخته شده همین خط ترکی باستان است و نخستین حروف الفبای به کار رفته نزد ترکان باستان به شمار میرود
[۸] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۴.
. سبب نامگذاری این خط به رونیِ در غرب، شباهتی است که به خط رونیِ به کار رفته در کتیبههای اسکاندیناوی (نوْرس کهن) دارد.
[۹] Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۵۸.
رونی در زبان اسکاندیناوی صفتی بر ساخته از واژه رون، به معنای اسرارآمیز است..
[۱۰] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۵.


←← ریشه الفبا ترکی


درباره ریشه حروف الفبای ترکی باستان نزدیک به پانزده نظریه وجود دارد.
[۱۱] Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، ص۱۶۸ـ ۱۶۹.
دانشمندان ترک این نظریات را قبول ندارند و بر این باورند که الفبای اورخون خط قومی ترکها بوده است که صدها سال در تَمغا (مُهر) های خود به کار میبرده اند.
[۱۲] دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکی، ج ۷، ص ۱۳۴.
. احمدجعفر اوغلو هفت نظریه مهم‌تر از نظریات یاد شده را، از طریق مقابله حروف با یکدیگر بررسی کرده است.
[۱۳] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۲۰ـ۱۲۱.
او کوشیده است تا اثبات کند که خط ترکی باستان را خود ترکان ابداع کردهاند.
[۱۴] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۲۲ـ۱۳۵.
[۱۵] Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، ص۱۷۰.
[۱۶] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ۱۳۶۰/ ۱۹۸۱، ص ۳۹ـ۴۳.
نیز این نظریه را تأیید کرده است.
الفبای ترکی باستان، به سبب اهمیت کتیبه های بیلگه قاغان، کولتگین و تونیوقوق، الفبای اورخون نیز خوانده میشود. به نظر تامسن، خط به کار رفته در کتیبه کولتگین (مورخ ۱۱۳) و کتیبه بیلگه قاغان (مورخ ۱۱۶)، شامل ۳۸ حرف است.
[۱۷] Talat Tekin, Orhon yazitlari, Ankara ۱۹۸۸، ج۱، ص۲۲.
از این حروف چهار حرف نماینده جفتْ مصوتهای a و e، ıوi، o و u، o و u هستند. ۳۴ حرف باقی‌مانده معرف صامتها هستند
[۱۸] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۴.
[۱۹] د. ا. ترک، ج ۱۲، بخش ۲، ص ۴۷۷
؛
[۲۰] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۴.
. حروف خط ترکی باستان مجموعه نشانههایی به صورت خطوط عمودی و مورب است.
[۲۱] Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، ص۱۶۶.
[۲۲] Talat Tekin, Orhon yazitlari, Ankara ۱۹۸۸، ج۱، ص۲۲.
در این خط حروف به هم متصل نمیشوند و از راست به چپ نوشته میشوند.
[۲۳] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۴.
[۲۴] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۲.
[۲۵] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۵۹.
این خط، علاوه بر کتیبهها در کتابت آثار خطی نیز به کار برده میشد. آثاری که به نوشتههای ترکستان شرقی شهرت دارند، دلیلی بر این مدعا هستند. این خط در میان اویغورها، اخلاف ترکان باستان، نیز مشاهده شده است
[۲۶] Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، ص۱۴۲ـ ۱۴۳.
X-IX کتیبه شینه اوسو
[۲۷] با پارهای تغییرات از آسیا تا نواحی مرکزی اروپا گسترش یافته است، یوهانس فریدریش، ج۸، ص۴۷۶... الفبای ترکی باستان، تاریخ خطهای جهان و سیر تحولات آن‌ها از آغاز تا امروز، ترجمه فیروز رفاهی، تهران ۱۳۶۸ش.
[۲۸] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۱۹.
و در میان خطوطی که ترکان تا پذیرفتن فرهنگ و تمدن اسلامی به کار میبردند از حیث ایفای نقش آواها و معانی واژههای ترکی، مناسبتر بوده و اهمیت ویژهای داشته است.
[۲۹] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۲.


← خطاویغوری


حکومت ترکان باستان در ۱۲۶ سقوط کرد و حکومت ترکان اویغور جانشین آن شد. دوره اویغورها (۱۲۶ـ ۲۲۵)، از لحاظ فعالیتها و توسعه فرهنگی، درخشانترین دوره در میان حکومتهای ترک پیش از اسلام است.
[۳۰] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۹.
[۳۱] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۲.
ترکان اویغور الفبای ترکی باستان را کنار نهادند و الفبای ویژهای برای خود وضع کردند.
[۳۲] Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۷۶.
الفبای اویغوری، در اصل برگرفته از الفبای سُغدی بود. اویغورها این الفبا را با تغییراتی مناسب زبان ترکی ساخته بودند.
[۳۳] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۰.
[۳۴] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۲.
[۳۵] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۷۶.

خط اویغوری دارای هجده حرف است.
[۳۶] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۰.
[۳۷] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۲.
در الفبای اویغوری به ازای جفت واجهایa و e، ı وi، o وu، o و u، b وp، k وg، s و ş تنها یک نشانه وجود دارد.
[۳۸] د. ا. ترک، ج ۱۲، بخش ۲، ص ۴۷۷.
. با وجود این، الفبای اویغوری از اواخر قرن دوم تا اوایل قرن دوازدهم از ترکستانشرقی تا کاخ سلطنتی عثمانی پذیرفته شده بود.
[۳۹] Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صX.
الفبای اویغوری، بعد از الفبای ترکی باستان، خطی است که در طولانیترین زمان و وسیعترین حوزه جغرافیایی برای نوشتن زبان ترکی به کار میرفته است.
[۴۰] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۵.
[۴۱] دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکی، ج ۸، ص ۴۷۵.
.
براساس شواهد، قدیمترین متون نوشته شده با خط اویغوری، به اواخر قرن سوم تعلق دارد. با وجود این، الفبای اویغوری حتی قرنها پس از آن‌که اویغورها موجودیت سیاسی خود را از دست داده بودند، کاربرد داشت. این الفبا پس از اسلام آوردن ترکان و پذیرفتن الفبای برگرفته از عربی ، در حکومتهای ترکستان و کریمه نیز رایج بود.
[۴۲] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۷۸ـ ۱۸۰.
[۴۳] Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۱۳۵.
از رواج این الفبا در حکومت تیموریان و شاخه هایآن، اطلاعاتی در دست است. معتبرترین نسخه های قوتادغوبیلیگ( سعادتنامه )عَتَبة الحقایق، که از مهمترین آثار کهن ترکی به شمار میروند، به این خط نوشته شدهاند.
[۴۴] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
[۴۵] دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکی، ج ۸، ص ۴۷۵
[۴۶] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۷۹.
نامه ابوسعید گورکان به اوزون حسن، سلطان آققوینلو در ۸۷۳ نیز با الفبای اویغوری نوشته شده است. در دربار عثمانی نیز منشیانی با خط اویغوری آشنا بودند و نامه های ارسالی به امیران ترک آسیای میانه را به این خط می نوشتند؛ برای نمونه، ظفرنامهای که سلطان محمد فاتح در ۵ ربیع الاول ۸۷۸، پس از جنگ اوتْلوق بِلی، برای اوزون حسن فرستاد به خط اویغوری است. الفبای اویغوری را مغولان و مانْجوها سالهای طولانی، در قلمرو جغرافیایی پهناوری به کار میبردند.
[۴۷] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۳۹ـ ۴۳.
[۴۸] Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صX.
[۴۹] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۸۱ـ ۱۸۶.
به این ترتیب، الفبای اویغوری، پس از مدتها رواج در آسیای میانه و همچنین در دربار عثمانی، سرانجام در قرن دوازدهم کاملا فراموش شد
[۵۰] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۳.
د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۵... خط اویغوری ابتدا از راست به چپ نوشته میشد،
[۵۱] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۰.
اما پس از قرن هشتم تحت تأثیر خط چینی، از بالا به پایین نوشته شد.
[۵۲] دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکی، ج ۸، ص ۴۷۶.


← خط سغدی


یکی از خطوطی است که ترکان اویغور به کار میبرده اند.
[۵۳] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۴.
[۵۴] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۲.
[۵۵] Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۷۵.
این الفبا را ترکان نخستینبار در کتیبه قره بَلاساغون به کار بردهاند.
[۵۶] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۵.
[۵۷] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۴.
ابتدا تصور میشد این کتیبه به خط اویغوری است، اما مولر خط آن را سغدی شناسایی کرد.
[۵۸] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۴.
این خط دارای ۲۲ حرف است.
[۵۹] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۵.
[۶۰] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۹.
حروف الفبای سغدی تاحدودی مشابه الفبای اویغوری است. ابنندیم، نخستین کسی است که درباره الفبای سغدی مطالبی آورده است
[۶۱] ابنندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۰، (تهران).
[۶۲] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۴.
[۶۳] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۶.
سغدی، زبان؛ نیز رجوع کنید به بخش ۳.

← خط مانوی


یکی دیگر از خطوطی که ترکان اویغور از آن بهره جستهاند خط مانوی است
[۶۴] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۲.
[۶۵] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۴.
[۶۶] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۰.
.
[۶۷] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۲.
این خط را، آن دسته از ترکان که به آیین مانوی گرویده بودند، در روزگار قاغانبوگو (۱۴۲ـ۱۶۳) به کار گرفتند و تا قرن سوم از آن استفاده کردند.
[۶۸] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶.
[۶۹] Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۷۵.
خط مانوی برگرفته از خط استرانجلوی سریانی بود که مرحله گذار الفبای غیرمتصل آرامی به الفبای متصل سریانی محسوب میشود..
[۷۰] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶.
[۷۱] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۸۷.
خط مانوی کمتر از خط اورخون و بیش‌تر از خط اویغوری با کتابت ترکی سازگاری دارد.
[۷۲] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
[۷۳] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۸۸.
در خط مانوی نیز مانند خط اویغوری برای جفت واکههای a و e، ı وi، o و u، u وo
[۷۴] د. ا. ترک، ج ۱۲، بخش ۲، ص ۴۷۷.
. و جفت همخوانهایb و p، kوg، sو ş نشانههای واحدی وجود دارد.
در این خط نیز، مانند خط اویغوری وقتی واکههایu , o در آغاز کلمهای قرار گیرند، با نشانه مانوی همخوانهای حروف «الف» و «واو» نیز) یعنی به صورت «او» (نمایش داده میشود. واکه های تصویر ö و ü در آغاز کلمه به صورت «الف» + «واو» + «یود» (نام حرف «ی» در الفبای مانوی رجوع کنید به ۶) و در هجای اول کلمات نیز با «واو + یود» نوشته میشوند تا از u , oبازشناخته شوند. واکههای ı و i اول واژهها نیز با «e (عِ) + یود» نشان داده میشوند
[۷۵] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶،
[۷۶] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۸۷.
اما در میان واژه ها با «یود» نوشته میشوند. خط سُغدی نیز مانند خط اویغوری از راست به چپ نوشته میشود. متنهای ترکی که با الفبای مانوی نوشته شدهاند به لهجه «آرغو» ی ترکی هستند. بعضی از متنهای ترکی به خط مانوی در ۱۳۱۵ش/ ۱۹۳۶ به خط کنونی ترکیه بازگردانده شدهاند
[۷۷] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶..
.

← خط براهمی


یکی دیگر از خطوطی که ترکی با آن نوشته شده، خط براهمی هند است (رجوع کنید به بخش ۴) که در دوره اِمارت (خانیِ) قوچا اویغور به کار برده شد.
[۷۸] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۲.
[۷۹] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۴.
[۸۰] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳.
[۸۱] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۲.
خط براهمی-که در نوشتن سنسکریت در سرزمین هند به کار میرفت ــ همراه با آیین بودایی به آسیای میانه راه یافت. ترکان بودایی مذهب، این خط را با اعمال تغییراتی برای نوشتن ترکی به کار بردند. خط براهمی که از چپ به راست نوشته می شود، خطی هجایی است.
[۸۲] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
. این خط در قرنهای چهارم و پنجم، فقط در تورفان و حوالی آن کاربرد داشته است.
[۸۳] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
و چون برای یاد گرفتن و یاد دادن آسان نبوده، در میان ترکان قدیم رواج نداشته است.
[۸۴] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳.
گرچه متنهای ترکی نوشته شده به این خط بسیار معدودند، اما برای زبانشناسان اهمیت فوقالعادهای دارند.
[۸۵] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۲.


← خط نسطوری ـ سریانی


معدودی از ترکان ایغور، از الفبای سریانی برای نوشتن ترکی بهره جستهاند.
[۸۶] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۲.
[۸۷] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۴.
[۸۸] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۲.
ترکهایی که در ناحیه سِمِریه چیه (یدی سو) در ترکستان زندگی میکردند و ترکان اونگوت ساکن مغولستان که همگی به آیین مسیح گرویده بودند، از این خط استفاده میکردند. پارهای از سنگ قبرهای آنان که از قرنهای ششم و هفتم بر جامانده به ترکی و با خط نسطوری ـ سریانی است.
[۸۹] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
خط سریانی از راست به چپ نوشته میشود و دارای ۲۲ همخوان است.
[۹۰] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
نیز رجوع کنید به بخش ۲.

← خط چینی


الفبای چینی را در واقع ترکان برای نوشتن ترکی به کار نبردهاند،
[۹۱] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۲.
اما بیگانگان برای ضبط صحیح واژههای ترکی از زبانهای دیگر استفاده کردهاند که یکی از قدیمترین آن‌ها خط چینی است.
[۹۲] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳.
به کار بردن این خط به سبب آن بوده است که چینی ها نخستین قوم متمدن بودند که ترکها در زندگی استقرار یافته خود با آن‌ها مناسباتی داشتند. تاریخنگاران چینی، به سبب ارتباطی که با ترکها داشتند، اسامی اشخاص، اماکن یا عناوینی را که به ترکی بود، به خط خود ضبط میکردند و امروز کلمات بسیاری از اینگونه در دست است
[۹۳] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۲.
[۹۴] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶ـ ۴۷
.. در مکاتبات میان حکومت چین و حکومت هونها از خط چینی استفاده شده است.
[۹۵] Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۷۴.


← خط پچنگ


این خط در واقع نوعی از خط اورخون ینی سئی است و از راست به چپ نوشته میشود. در ناحیه نادی سنت میکولوش مجارستان ظرفهایی از قرنهای سوم و چهارم به دست آمده که از قدیم به دفینه آتیلا شهرت داشته است. بر روی این ظروف، نوشتههایی به خط پچنگ حک شده است.
[۹۶] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۷
.

← خط تبّتی


این خط را در فاصله قرنهای اول تا چهارم، برخی اقوام ترک به کار بردهاند.
[۹۷] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳.
[۹۸] Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۲.
در این خط که براساس خط براهمی است، هر و نشانه بیانگر یک هجاست. این خط دارای ۳۵ هجا( یبسیط )۱۰۵ هجای مرکّب است. از چپ به راست نوشته میشود و صرفآ در متون مذهبی بودایی به کار رفته است.
[۹۹] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶.
.

← خط پاسّه پا


یکی از خطهای مورد استفاده ترکان بوده که از خط تبتی منشعب شده است.
[۱۰۰] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳.
این خط به نام وضع کنندهاش لاما (روحانی) پاسّه ـ پای تبتی، به این نام خوانده شده است. وی به دعوت قوبیلای قاآن به دربار او رفت و این خط را ـکه دارای حروفی چهارگوش است ــ برای زبان مغولی ابداع کرد. این خط جانشین خط اویغوری شد که تا آن موقع برای نوشتن مغولی به کار برده میشد. خط پاسّه ـ پا دارای ۴۴ علامت هجایی است و از بالا به پایین و از چپ به راست نوشته میشود. این خط در فاصله سالهای ۶۷۱ تا۷۱۰ در دستگاه دیوانی مغول به کار میرفت و متون بسیار اندکی با این الفبا برجا مانده است.
[۱۰۱] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶.
[۱۰۲] یوهانس فریدریش، تاریخ خطهای جهان و سیر تحولات آن‌ها از آغاز تا امروز، ج۱، ص۱۶۵، ترجمه فیروز رفاهی، تهران ۱۳۶۸ش.
[۱۰۳] یوهانس فریدریش، تاریخ خطهای جهان و سیر تحولات آن‌ها از آغاز تا امروز، ج۱، ص۱۸۱، ترجمه فیروز رفاهی، تهران ۱۳۶۸ش.


← خط عربی


پس از اسلام آوردن ترکان، یعنی از قرن چهارم، در صحنه پهناوری از قلمرو حکومتهای ترک مسلمان خط عربی رواج یافت.
[۱۰۴] Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳.
زمانی که ترکها با خط عربی آشنا شدند، خطشان اویغوری بود.
[۱۰۵] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۴ـ ۲۶۸.
در مرحله گذار از خط اویغوری به عربی مدتی هر دو خط در قلمرو ترکان به کار میرفت و گاهی در یک نوشته سطری به اویغوری نوشته میشد و همان سطر با خط عربی در زیر آن تحریر میشد.
[۱۰۶] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۸.
خط عربی دارای ۲۸ حرف بود، اما در طول هزار سالی که آن را به عنوان خط اسلامی به کار گرفتند،
[۱۰۷] Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۱۳۵.
[۱۰۸] Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صx.
از تعداد حروف آن به ۳۱ رسید.
[۱۰۹] Sadettin Buluc, "Osmanlilar devrinde alfabe tart ismalari", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri basim, Ankara: Turk Tarih Kurumu Yayinlari, ۱۹۸۱، ج۱، ص۴۷.
این خط راست به چپ نوشته میشد و در سراسر سرزمینهای ترک زبان گسترده بود و به انواع گویشهای ترکی، با این الفبا، آثار و کتیبههای بسیاری به وجود آمد. خط کتابی رایج در دوره عثمانی عمومآ خط کتابی نَسْخ و خط تحریری رِقْعه بود.
[۱۱۰] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۸.
امروزه، بسیاری از مردمان ترک( و ترکزبان ) عراق و ایران و ترکمنها ترکی را با الفبای عربی مینویسند
[۱۱۱] Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صx.
[۱۱۲] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶.
آثار ماندگار و باارزش تاریخی بسیاری با این خط و به زبان ترکی، تألیف شدهاست. در ترکیه و دیگر نواحی جهان اسلام ، در کتابخانههای عمومی و کتابخانههای خصوصی، میلیونها نسخه از آثار ترکی مکتوب به خط عربی موجود است. نخستین کسانی که ترکی را به این خط نوشتند ایلکخانیان (قراخانیان) بودند که اسلام آورده بودند و از اواسط قرن چهارم، تحریر ترکی به این خط را آغاز کردند. محمود کاشغری در فاصله سالهای ۴۶۵ـ۴۶۷ کتاب دیوان لغاتالترک را ــکه واژه نامه ای ترکی ــ عربی طبق قواعد زبان عربی است ــ به گویش ترکی قراخانی تألیف کرد. از نخستین کتابهایی که در آناطولی (آسیای صغیر) به گویش اغوزی نوشته شده، کتابی است به نام بهجةالحدائق فی موعظةالخلایق که در ۷۰۳ استنساخ شده و امروزه در بخش کتابهای خطی و چاپی قدیمی کتابخانه بورسه، به شماره ثبت ۵، نگهداری میشود. در این اثر، کلمات ترکی به قاعده عربی نوشته شدهاند.
[۱۱۳] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
.
علاوه بر ترکی شرقی و گویش اغوزی آناطولی، یکی از گویشهای دیگری که به الفبای عربی نوشته شده است، گویش ترکی) ناحیه (وُلگا ـ بلغار است. ترکان بلغار که از اواخر قرن اول تا اواسط قرن هشتم در ناحیه( ساحل رود )ولگا حکومت میکردند، اسلام آورده بودند و با خط عربی می نوشتند
[۱۱۴] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
.. علاوه بر این، در نواحی چوواش، تاتار و باشقیر روسیه تا نیمه دوم قرن هشتم، از الفبای عربی استفاده میکردند
[۱۱۵] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
غیر از ترکان صاری اویغور، آلتایی، تووا، خاکاس، یاکوت، چوواش، گاگاوز/ گاگوز/ غاغاوز و قرائیم که در محدوده اتحاد جماهیر شوروی سابق و دور از جهان اسلام مانده بودند، تمام ترکان از قرن چهارم تا دهه ۱۳۰۰ش خط ترکی برگرفته از عربی را به کار میبردند.
[۱۱۶] Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صx.
خط ترکی برگرفته از عربی، امروزه در ترکستان شرقی (چین) خط رسمی ترکهای اویغور و قزاق است.
[۱۱۷] Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صx.


← خط ارمنی


در قرنهای دهم و یازدهم، ارمنیان کریمه، اوکراین و لهستان، به گویش قپچاقی که آن را به الفبای ارمنی مینوشتند، آثاری پدید آوردند.
[۱۱۸] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۳.
علاوه بر آن ارمنیان دوره عثمانی و جمهوری ترکیه نیز در نوشتن ترکی، خط ارمنی را به کار می بردند.
[۱۱۹] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۷ـ۴۸


← خط عبری


از میان اقوام ترک، کلیمیان قرائیم، زبان خود( ترکی)را به الفبای عبری می نوشتند. ترکان قرائیم مقیم لیتوانی و لهستان، و آن‌هایی که تا جنگ جهانی دوم (۱۹۳۹ـ۱۹۴۵) در کریمه می زیستند، آثار دینی خود را با حروف عبری نوشته اند.
[۱۲۰] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۸
.

← خط یونانی


در قرن ششم میلادی، برای تبلیغ مسیحیت در میان اقوام ترک حوالی خزر، عهد جدید، که به ترکی برگردانیده شده بود، به الفبای یونانی نوشته شد.
[۱۲۱] Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۷۴.
یکیاز قدیمترین نمونه های متون ترکی نوشته شده به الفبای یونانی متعلق به قرن دهم است. در قرنهای دوازدهم و سیزدهم، یونانیان( مسیحیان ارتدوکس ترک زبان )از این الفبا استفاده کردهاند.
[۱۲۲] د. ا. د. ترک، ص ۴۸.
[۱۲۳] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۴.
[۱۲۴] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۳.
نخستین اثر چاپی با این الفبا، کتاب مذهبی گلزار امام مسیحی است که در ۱۱۳۱ در استانبول چاپ شدهاست. علاوه بر آن، تا اواخر قرن سیزدهم نیز نشریاتی مانند گازِتای آناطولی با این الفبا چاپ میشد.
[۱۲۵] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۷ـ۴۸
. در ۱۳۱۴ش/۱۹۳۵، متأخرترین کتاب به ترکی قرهمانی در قبرس با) این الفبا به چاپ رسیده است.
[۱۲۶] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۳.


← خط لاتین


این خط نخستینبار در اوایل قرن هشتم، به کوشش مبلّغان مذهبی مسیحی و بازرگانان در تحریر نسخه خطی ترکی کودکْس کومانیکوس، که اثری تاریخی در تاریخ زبان ترکی است، به کار برده شد.
[۱۲۷] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۳.
ترکی به کار رفته در متون این نسخه، گویش قپچاقی وابسته به زبان ترکی رایج در آسیای میانه در قرن هشتم است.
[۱۲۸] Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۳۵۹.
کودکس کومانیکوس، در کتابخانه سن مارک ونیز نگهداری میشود و اروپاییان بارها درباره آن تحقیق کرده اند.
[۱۲۹] Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۳۵۹-۳۶۰.
بیگانگانی که این اثر را پدید آوردهاند، برای نخستینبار، ترکی را به حروف لاتین گوتیک و یونانی نوشته اند.
[۱۳۰] Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۳.
خط امروزی ترکی که در ۱۳۰۷ش/ ۱۹۲۸ به دستور آتاتورک به عنوان خط رسمی ترکیه کنونی تعیین شد، براساس حروف لاتین وضع شده و متشکل از ۲۹ حرف است که ۸ حرف بیانگر واکهها و ۲۱ حرف بیانگر همخوانهای ترکی است. در این الفبا حرفی وجود ندارد که نوشته شود و خوانده نشود
[۱۳۱] Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۸۹.
[۱۳۲] Faruk K Timurtas, Tarih icinde Turk edebiyati, Ankara ۲۰۰۵، ج۱، ص۹۵.
برای حروف الفبای ترکی و ویژگیهای آن رجوع کنید به
[۱۳۳] Faruk K Timurtas, Tarih icinde Turk edebiyati, Ankara ۲۰۰۵، ج۱، ص۹۸.
[۱۳۴] علوم کاربردی زبان و نگارش ترکی، ص ۷۷.
.
خط لاتین ترکی با خط سایر زبانهایی که با خط لاتین نوشته می شوند تفاوتهایی دارد. برای مثال واجهای q، w، xدر الفبای ترکی وجود ندارد، یا حرفهای ترکی ö، ü و çدر برخی از زبانهای غربی وجود ندارند.
[۱۳۵] Faruk K Timurtas, Tarih icinde Turk edebiyati, Ankara ۲۰۰۵، ج۱، ص۹۵.
[۱۳۶] علوم کاربردی زبان و نگارش ترکی، ص ۷۷.


← خط سیریلی


این خط بیش‌تر نزد ترکان ساکن روسیه و آسیای میانه کاربرد دارد.
[۱۳۷] Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صX.
در گویشها و زبانهای غیر از ترکی ترکیه و عثمانی، پس از خط عربی، خط سیریلی بیشترین کاربرد را داشته است..
[۱۳۸] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۹.
. نخستین زبان ترکی که به خط سیریلی نوشته شده زبان چوواشی است. در اوایل قرن دوازدهم، مبلّغان روسی که برای تبلیغ آیین مسیح به سراغ قوم چوواش مقیم ناحیه وُلگا ـ کاما (یعنی اخلاف ترکهای سابق بلغار) رفته بودند، برای نخستین بار زبان چوواشی را به خط سیریلی نوشتند. در نخستین دستور زبان چوواشی، که فرهنگستان (آکادمی) علوم روسیه در ۱۱۸۳/۱۷۶۹ منتشر کرده، خط سیریلی چوواشی از ۳۵ حرف تشکیل یافته است. دومین زبان از خانواده ترکی که با الفبای سیریلی نوشته شده، ترکی یاکوت (ساها/ سها) است. نخستین الفبای این زبان در ۱۲۳۴/۱۸۱۹ وضع شده است.

←← تاریخ آغاز تحریر سایر زبانهای ترکی


تاریخ آغاز تحریر سایر زبانهای ترکی با خط سیریلی به این قرار است: ترکی قرهچای ـ بالکار ۱۳۱۵ش/ ۱۹۳۶؛ ترکی قمق۱۳۱۷ش/ ۱۹۳۸؛ ترکی نوغای ۱۳۱۷ش/ ۱۹۳۸؛ ترکی تاتاری کریمه ۱۳۱۷ش /۱۹۳۸؛ ترکی تاتاری ۱۳۱۸ش/ ۱۹۳۹؛ ترکی آذری (آذربایجانی) ۱۳۱۸ش/ ۱۹۳۹؛ ترکی باشقیر ۱۳۱۹ش/۱۹۴۰؛ ترکی قرقیزی ۱۳۱۹ش/۱۹۴۰؛ ترکمنی ۱۳۱۹ش /۱۹۴۰؛ ترکی ازبکی ۱۳۱۹ش/۱۹۴۰؛ ترکی قرهقالپاق ۱۳۱۹ش/ ۱۹۴۰؛ ترکی تووا ۱۳۲۲ش/ ۱۹۴۳؛ ترکی اویغوری ۱۳۲۶ش/ ۱۹۴۷؛ ترکی خاکاس ۱۳۲۸ش/ ۱۹۴۹؛ ترکی قزاقی ۱۳۲۸ش/ ۱۹۴۹؛ ترکی گاگاوز ۱۳۳۶ش/ ۱۹۵۷.
[۱۳۹] د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۹.
[۱۴۰] Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صXl-X.

ترکها در طول تاریخ پنج خط یا الفبای مهم داشته اند که عبارتاند از: ۱) الفبای گوک ترک (اورخون: ترکی باستان) که نخستین الفبای ترکها و الفبای ملی آن‌ها بودهاست. ۲) الفبای ترکی اویغوری.
[۱۴۱] Mehmet Saray, Gaspirali Ismail Bey'den Ataturk'e Turk dunyasinda dil ve kultur birligi, Istanbul ۱۹۹۳، ج۱، ص۸۰.
۳) الفبای عربی که از قرن چهارم تا روزگار ما به کار میرفته است. ۴) خطوط برگرفته از سیریلی، که در اتحاد جماهیر شوروی سابق و روسیه امروز، در میان ترکان مقیم روسیه، قفقاز و آسیای میانه رواج دارند. ۵) خط ترکیه امروزی، که برگرفته از الفبای لاتین است و از ۱۳۰۷ش/ ۱۹۲۸ الفبای ترکیه شده است. از این خط، ترکهای قبرس، تراکیه غربی (در یونان) و بعضی از ترکان بالکان، قفقاز و آسیای میانه نیز استفاده میکنند. امروزه ترکان، سه الفبای لاتین، عربی و سیریلی را به کار میبرند.
[۱۴۲] Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صX.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابنندیم، الفهرست، (تهران).
(۲) یوهانس فریدریش، تاریخ خطهای جهان و سیر تحولات آن‌ها از آغاز تا امروز، ترجمه فیروز رفاهی، تهران ۱۳۶۸ش.
(۳) Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷.
(۴) Sadettin Buluc, "Osmanlilar devrinde alfabe tart ismalari", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri basim, Ankara: Turk Tarih Kurumu Yayinlari, ۱۹۸۱.
(۵) Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱.
(۶) Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷.
(۷) idem، Orneklerle bugunkuTurk alfabeleri Ankara ۱۹۹۳.
(۸) idem, Turk dili tarihi, Ankara ۲۰۰۴.
(۹) Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲.
(۱۰) IA, sv "Turkler II: dil" (by Nuri Yuce).
(۱۱) Mehmet Saray, Gaspirali Ismail Bey'den Ataturk'e Turk dunyasinda dil ve kultur birligi, Istanbul ۱۹۹۳.
(۱۲) Bilal NSimsir, Turk yazi devrimi, Ankara ۱۹۹۲.
(۱۳) Talat Tekin, Orhon yazitlari, Ankara ۱۹۸۸.
(۱۴) Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid.
(۱۵) Faruk K Timurtas, Tarih icinde Turk edebiyati, Ankara ۲۰۰۵.
(۱۶) Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd).
(۱۷) TA, sv "Alfabe: alfabe ve sosyoloji".
(۱۸) Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul: Dergah Yayinlari, ۱۹۷۶-۱۹۹۸, svv "orhun ve yenisey kitabeleri", (by Tuncer Gulensoy) , "Uygurlar" (by Mustafa Kutlu and MehmetEmin Agar).
(۱۹) TDVIA, sv "Elifba: Turkce'nin yazildigi alfabeler" (by Mustafa S Kacalin).
(۲۰) Uygulamali Turk dili vekompozisyon bilgileri, by Yakup Karasoy and et al, ed Yakup Karasoy, Ankara: Akcag, ۲۰۰۷؛

پانویس

[ویرایش]
 
۱. Sadettin Buluc, "Osmanlilar devrinde alfabe tart ismalari", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri basim, Ankara: Turk Tarih Kurumu Yayinlari, ۱۹۸۱، ج۱، ص۴۶.
۲. ترک، ج۲، ص۶۲ـ۶۳؛ د. ا. ترک، ج ۱۲، بخش ۲، ص ۴۷۶
۳. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۴ـ۴۹.
۴. د. ترک، ج ۲، ص ۶۳.
۵. صIX، Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷.
۶. صV، Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷.
۷. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۴.
۸. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۴.
۹. Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۵۸.
۱۰. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۵.
۱۱. Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، ص۱۶۸ـ ۱۶۹.
۱۲. دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکی، ج ۷، ص ۱۳۴.
۱۳. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۲۰ـ۱۲۱.
۱۴. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۲۲ـ۱۳۵.
۱۵. Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، ص۱۷۰.
۱۶. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ۱۳۶۰/ ۱۹۸۱، ص ۳۹ـ۴۳.
۱۷. Talat Tekin, Orhon yazitlari, Ankara ۱۹۸۸، ج۱، ص۲۲.
۱۸. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۴.
۱۹. د. ا. ترک، ج ۱۲، بخش ۲، ص ۴۷۷
۲۰. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۴.
۲۱. Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، ص۱۶۶.
۲۲. Talat Tekin, Orhon yazitlari, Ankara ۱۹۸۸، ج۱، ص۲۲.
۲۳. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۴.
۲۴. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۲.
۲۵. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۵۹.
۲۶. Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، ص۱۴۲ـ ۱۴۳.
۲۷. با پارهای تغییرات از آسیا تا نواحی مرکزی اروپا گسترش یافته است، یوهانس فریدریش، ج۸، ص۴۷۶... الفبای ترکی باستان، تاریخ خطهای جهان و سیر تحولات آن‌ها از آغاز تا امروز، ترجمه فیروز رفاهی، تهران ۱۳۶۸ش.
۲۸. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۱۹.
۲۹. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۲.
۳۰. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۹.
۳۱. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۲.
۳۲. Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۷۶.
۳۳. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۰.
۳۴. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۲.
۳۵. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۷۶.
۳۶. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۰.
۳۷. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۲.
۳۸. د. ا. ترک، ج ۱۲، بخش ۲، ص ۴۷۷.
۳۹. Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صX.
۴۰. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۵.
۴۱. دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکی، ج ۸، ص ۴۷۵.
۴۲. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۷۸ـ ۱۸۰.
۴۳. Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۱۳۵.
۴۴. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
۴۵. دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکی، ج ۸، ص ۴۷۵
۴۶. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۷۹.
۴۷. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۳۹ـ ۴۳.
۴۸. Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صX.
۴۹. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۸۱ـ ۱۸۶.
۵۰. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۳.
۵۱. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۰.
۵۲. دایرةالمعارف زبان و ادبیات ترکی، ج ۸، ص ۴۷۶.
۵۳. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۴.
۵۴. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۲.
۵۵. Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۷۵.
۵۶. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۵.
۵۷. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۴.
۵۸. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۴.
۵۹. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳۵.
۶۰. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۹.
۶۱. ابنندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۰، (تهران).
۶۲. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۴.
۶۳. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۶.
۶۴. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۲.
۶۵. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۴.
۶۶. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۰.
۶۷. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۲.
۶۸. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶.
۶۹. Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۷۵.
۷۰. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶.
۷۱. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۸۷.
۷۲. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
۷۳. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۸۸.
۷۴. د. ا. ترک، ج ۱۲، بخش ۲، ص ۴۷۷.
۷۵. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶،
۷۶. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۸۷.
۷۷. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶..
۷۸. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۲.
۷۹. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۴.
۸۰. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳.
۸۱. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۲.
۸۲. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
۸۳. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
۸۴. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳.
۸۵. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۲.
۸۶. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۲.
۸۷. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۴.
۸۸. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۲.
۸۹. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
۹۰. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
۹۱. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۲.
۹۲. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳.
۹۳. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۲.
۹۴. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶ـ ۴۷
۹۵. Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۷۴.
۹۶. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۷
۹۷. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳.
۹۸. Ahmet Caferoglu، Turk dili tarihi, Istanbul ۲۰۰۱، ج۱، ص۱۶۲.
۹۹. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶.
۱۰۰. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳.
۱۰۱. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶.
۱۰۲. یوهانس فریدریش، تاریخ خطهای جهان و سیر تحولات آن‌ها از آغاز تا امروز، ج۱، ص۱۶۵، ترجمه فیروز رفاهی، تهران ۱۳۶۸ش.
۱۰۳. یوهانس فریدریش، تاریخ خطهای جهان و سیر تحولات آن‌ها از آغاز تا امروز، ج۱، ص۱۸۱، ترجمه فیروز رفاهی، تهران ۱۳۶۸ش.
۱۰۴. Recep Toparli, Turan Karakas, and Hanifi Vural, Turk dili, sivas: Seyran Yayinlari, (nd)، ج۱، ص۳.
۱۰۵. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۴ـ ۲۶۸.
۱۰۶. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۸.
۱۰۷. Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۱۳۵.
۱۰۸. Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صx.
۱۰۹. Sadettin Buluc, "Osmanlilar devrinde alfabe tart ismalari", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri basim, Ankara: Turk Tarih Kurumu Yayinlari, ۱۹۸۱، ج۱، ص۴۷.
۱۱۰. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۸.
۱۱۱. Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صx.
۱۱۲. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶.
۱۱۳. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
۱۱۴. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
۱۱۵. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۶
۱۱۶. Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صx.
۱۱۷. Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صx.
۱۱۸. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۳.
۱۱۹. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۷ـ۴۸
۱۲۰. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۸
۱۲۱. Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۷۴.
۱۲۲. د. ا. د. ترک، ص ۴۸.
۱۲۳. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۶۴.
۱۲۴. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۳.
۱۲۵. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۷ـ۴۸
۱۲۶. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۳.
۱۲۷. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۳.
۱۲۸. Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۳۵۹.
۱۲۹. Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ۱۹۸۷، ج۱، ص۳۵۹-۳۶۰.
۱۳۰. Semih Tezcan, "Turklerde yazi kulturunun baslangici ve gelisimi", in Harf devrimi'nin ۵۰ yili sempozyumu'ndan ayri baslm, ibid، ج۱، ص۴۳.
۱۳۱. Muharrem Ergin, "Turklerde yazi ve alfabeler", in Turkdunyasi el kitabi, vol ۲, Ankara: Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu, ۱۹۹۲، ج۱، ص۲۸۹.
۱۳۲. Faruk K Timurtas, Tarih icinde Turk edebiyati, Ankara ۲۰۰۵، ج۱، ص۹۵.
۱۳۳. Faruk K Timurtas, Tarih icinde Turk edebiyati, Ankara ۲۰۰۵، ج۱، ص۹۸.
۱۳۴. علوم کاربردی زبان و نگارش ترکی، ص ۷۷.
۱۳۵. Faruk K Timurtas, Tarih icinde Turk edebiyati, Ankara ۲۰۰۵، ج۱، ص۹۵.
۱۳۶. علوم کاربردی زبان و نگارش ترکی، ص ۷۷.
۱۳۷. Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صX.
۱۳۸. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۹.
۱۳۹. د. ا. د. ترک، ج ۱۱، ص ۴۹.
۱۴۰. Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صXl-X.
۱۴۱. Mehmet Saray, Gaspirali Ismail Bey'den Ataturk'e Turk dunyasinda dil ve kultur birligi, Istanbul ۱۹۹۳، ج۱، ص۸۰.
۱۴۲. Ahmet Bican Ercilasun، Bugunku Turk alfabeleri , (Ankara) ۱۹۷۷، ج۱، صX.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «خط در زبان‌های ترکی»، شماره۷۱۰۴.    

رده‌های این صفحه : مقالات دانشنامه جهان اسلام




جعبه ابزار