خطابه (منطق)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



خطابه، یکی از اقسام صناعات خمس در منطق می‌باشد. در تعریف خطابه آنرا صناعتی دانسته‌اند که به وسیله آن می‌توان مردم را نسبت به چیزی ‌که انتظار تصدیق آن می‌رود در حد امکان قانع ساخت. خطابه شامل سه بخش مقدمه یا صدر، اقتصاص و خاتمه است.


مقدمه

[ویرایش]

زندگی اجتماعی ضرورت‌های خاص خود را دارد، کسی ‌که سر‌و‌کارش با اجتماع باشد نمی‌تواند به این مقتضیات گردن ننهد و آن‌ها را پاس ندارد. از جمله این الزامات یکی سخن گفتن بر اساس میزان درک و شعور مخاطبان است. طبیعی است در متن جامعه افراد در یک سطح نیستند، برخی اهل علم و فضل‌اند و عده‌ای از دانش بهره‌ اندکی دارند، از سوی دیگر پیچیدگی زندگی اجتماعی و تخصصی شدن رشته‌های علمی موجب شده است که افراد متخصص در یک رشته نسبت به رشته‌های دیگر اطلاعات‌ اندکی داشته باشند. از یک فیزیک‌دان نمی‌توان انتظار داشت که به رغم تمام دقت‌ نظرهایش در عرصه تعلیم و تربیت حرفی برای گفتن داشته باشد یا از نظریات موجود در آن مطلع باشد. بدین جهت در مواجهه با چنین حالتی برای همراه ساختن زمانه و هموار ساختن زمینه نمی‌توان به برهان و جدل تمسک کرد، بلکه باید به صناعت دیگری متوسل شد که بتواند افزون بر الزام دیگران به پذیرش یک مطلب، به لحاظ درونی نیز اقناع‌شان سازد. صناعتی‌که متکفل این امر خطیر است، نزد منطق‌دانان به خطابه نامبردار است. در مسائل اخلاقی، سیاسی، اجتماعی، ‌فرهنگی و مانند آن هدف تاثیرگذاری عمومی است نقش خطابه انکار ناپذیر است. چه بسیار تحولات فردی و اجتماعی که بر اثر خطابه‌ ایجاد شده و فرجام یافته است. کسانی‌ چون ابن سینا خطابه را از عوامل بستر‌ساز برای رشد معنوی سالک و تقرب به حق تعالی نیز دانسته‌اند.

معنای خطابه

[ویرایش]

خطابه و خطاب به معنی سخن گفتن رودررو
[۱] خلیل بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۵.
[۲] عبدالرحیم بن عبدالکریم صفی‌پوری، منتهی‌الارب فی لغةالعرب، ذیل «خطب»، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷ـ۱۲۹۸، چاپ افست ۱۳۷۷.
(یا فریفتن به زبان است)
[۳] محمداعلی‌ بن علی تهانوی، موسوعة کشّاف اصطلاحات الفنون العلوم، ذیل واژه، چاپ رفیقالعجم و علی دحروج، بیروت ۱۹۹۶.
و در اصطلاح منطق، صناعتی علمی که هدف آن اقناع مخاطب است.
[۴] کتاب ۱، ۱۳۵۵ب ۲۵ـ۲۶، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
[۵] محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۵۶، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
[۶] ابن سینا، کتاب المجموع، ج۱، ص۱۵، او، الحکمة العروضیة فی معانی کتاب ریطوریقا، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره، ۱۹۵۰.

خطابه در ابتدا، نام شیوهای تعلیمی بود که از پروتاگوراس (۴۸۱ـ۴۱۱ق م ) آغاز شد،
[۸] تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۱، ص۴۵۹ـ۴۸۲، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
اما سوفسطاییان نخستین کسانی بودند که آن را به صورت یک فن و با هدف رسیدن به مقاصد سیاسی و شخصی خویش به کار گرفتند و در قبال مزد و پاداش به دیگران نیز آموختند. این رویکرد به دلیل نیاز فراوان آن زمان به ایراد سخنان قانع‌کننده در دادگاه‌ها بود.
[۹] فردریک چارلز کاپلستون، تاریخ فلسفه، ج۱، ص۱۰۲، ترجمه جلالالدین مجتبوی، تهران ۱۳۸۵ش.
[۱۰] فردریک چارلز کاپلستون، تاریخ فلسفه، ج۱، ص۱۱۵، ترجمه جلالالدین مجتبوی، تهران ۱۳۸۵ش.
سقراط و افلاطون از اولین کسانی بودند که در برابر این جریان واکنش نشان دادند و سعی کردند از درست جلوه دادن سخن نادرست به وسیله سخنوری جلوگیری کنند و به همین منظور روش دیالکتیکی را برگزیدند (جدل).

آرای افلاطون

[ویرایش]

افلاطون در رساله‌های گرگیاس و به ویژه فایدروس، آرای خود را درباره خطابه در قالب گفتگوی دیالکتیکی سقراط با سوفسطاییان به‌طور مفصّل بیان می‌کند. وی در گرگیاس که به منظور نکوهش فن سخنوری تصنیف شده، آن را نمودی از فن، که فقط بر تمرین تجربی مبتنی است، تلقی کرده است.
[۱۱] تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۲، ص۸۶۷ـ۸۶۸، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
[۱۲] تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۲، ص۸۷۲، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
[۱۳] تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۳، ص۱۶۶۸، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
افلاطون در فایدروس (۲۶۴c، ۲۶۶ ed- )، خطابه را به موجود زندهای تشبیه می‌کند که باید آغاز، میانه و انجامی داشته باشد و همه این قسمت‌ها به هم پیوسته باشند. او در ادامه به ساختار مناسب سخن اشاره می‌کند که مشتمل است بر مقدمه، شرح مطالب، دلایل و براهین، قراین و نشانه‌ها. وی در این رساله کوشیده است این فن را که پیشتر‌ به‌طور قاطع رد کرده بود، بر پایهای دیالکتیکی و روانشناختی مبتنی سازد و بر سخنور لازم دانسته که موضوع سخنش را از عالیترین جنس تا سافل‌ترین آن به دقت بررسی کند و با یکیک سیرت‌ها و خصال و کیفیت روانی شنوندگانی که میخواهد از طریق سخن بر آنان تأثیر گذارد، آشنایی کامل داشته باشد.
[۱۴] تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۳، ص۱۶۶۸ـ۱۶۶۹، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
ارسطو خطابه را همچون شعر، یکی از رشته های فرعی فلسفه عملی و نه در زمره اجزای منطق (ارگانون )میدانست
[۱۵] فردریک چارلز کاپلستون، تاریخ فلسفه، ج۱، ص۳۱۹، ج ۱، ترجمه جلالالدین مجتبوی، تهران ۱۳۸۵ش.
(رجوع کنید به صناعات خمس). گفته شده که انگیزه اصلی ارسطو در تألیف دو کتاب اول ریطوریقا یا فن خطابه به احتمال قوی این بوده است که کمال مطلوب خطابه را که افلاطون در فایدروس عرضه کرده بود، تحقق بخشد.
[۱۶] تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۳، ص۱۶۶۹، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
در واقع، ارسطو تکمیل کننده فن خطابه بود. وی به طور جدی و منسجم به بحث خطابه پرداخت و با تألیف کتابی در فن خطابه، قواعد حاکم بر آن را تدوین کرد. قبل از ارسطو نیز کتب و رسالاتی در باب فن خطابه تالیف شده، از جمله رساله‌های که کوراکس در این زمینه نگاشته و در آن به بحث از ترتیب خطابه و استدلال‌های خطابی پرداخته بود. تیسیاس، شاگرد کوراکس، نیز کتابی درباره خطابه به همان روش استادش تألیف کرده است.
[۱۷] ابن سینا، الشفاء، المنطق، مقدمه محمد سلیم سالم،ج ۴، فن ۸، ص ۱۱ـ۱۳، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
ریطوریقا معرب لفظ Rhetorike یونانی است (Rethorik یا Rhetoric به انگلیسی ). این صناعت که به حوزه فرهنگ اسلامی پا نهاد، به ریطوریقا یا فن خطابه معروف شد.
[۱۸] سهیل محسن افنان، واژهنامه فلسفی، ج۱، ص۸۹، تهران، ۱۳۶۲ش.


خطابه در کتب دیگر

[ویرایش]

ابن ندیم به ترجمه اسحاق بن حنین و ترجمه ابراهیم بن عبداللّه از خطابه ارسطو اشاره کرده است. خطابه ارسطو از جمله کتبی است که فارابی آن را تفسیر کرده است. مسلمانان نیز در تبیین و شرح خطابه ارسطو همت گماشتند و تقریبآ بدون دخل و تصرف، مباحث آن را پذیرفتند. امروزه مباحث فن خطابه، چیزی جز تکمیل و ترجمه خطابه ارسطو نیست.
ارسطو
[۲۰] کتاب ۱، ۱۳۵۵ب ۲۵ـ۲۶، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
(و منطق‌دانان مسلمان به پیروی از او، خطابه را قوه یا ملکه‌ای نفسانی یا صناعتی دانسته‌اند که با آن بتوان در هر امر جزئی، دیگران را در حد امکان اقناع کرد. آنان غرض از خطابه را نیز اقناع مخاطب بیان کرده و هیچ صناعتی را در افاده تصدیق اقناعی مانند خطابه ندانسته‌اند، زیرا عقول عامه مردم از ادراک قیاس برهانی قاصر است یا دست‌کم استفاده از برهان برای تفهیم و اقناع آن‌ها به زمان بیشتری نیاز دارد؛ بنابراین، از سویی عموم مردم با خطابه زودتر اقناع می‌شوند و از سوی دیگر، خطیب نیز برای اقناع آنان زودتر و ساده‌تر به نتیجه میرسد.
[۲۱] محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۵۶، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
[۲۲] محمدبن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۶۶ـ ۴۶۷، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
[۲۳] ابن سینا، کتاب المجموع، او، الحکمة العروضیة فی معانی کتاب ریطوریقا، ج۱، ص۱۵، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره، ۱۹۵۰.
[۲۴] ابن سینا، الشفاء، ج۴، فن ۸، ص۲۳، المنطق، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
[۲۵] ابن‌ رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۲۰ـ۲۱، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
[۲۶] ابن‌رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۲۸ـ۲۹، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
همچنین غرض از خطابه خو گرفتن نفس به تهذیب اخلاق و تحصیل ملکه عدالت دانسته شده است.
[۲۸] هادی بن مهدی سبزواری، شرح منظومة، ج۱، ص۳۴۳، چاپ حسن‌ زاده آملی، تهران ۱۴۱۶ـ۱۴۲۲.


تفاوت جدل و خطابه

[ویرایش]

میان جدل و خطابه اشتراکاتی وجود دارد، ولی این ‌اشتراکات نباید ما را از دیدن تفاوت‌های اصلی آن‌ دو غافل سازد. دست‌کم در سه جهت میان جدل و خطابه تفاوت وجود دارد، از قضا این سه جهت همان چیزهایی است که عامل اشتراک نیز هستند، ولی خطابه شامل مطالب علمی که در آن یقین مورد نظر است نمی‌شود:
الف) تفاوت به لحاظ موضوع: هر چند از این زاویه هر دو صناعت به گستره خاصی منحصر نیستند، ولی در یقینیات نمی‌توان از خطابه بهره جست.
ب) تفاوت در غایت: گرچه غرض در جدل و خطابه هر دو غلبه بر دیگران است، لیکن با این تفاوت که در خطابه غلبه صرف مفید نیست، بلکه افزون بر آن گفته‌های گوینده باید در عمق جان مخاطب نیز نفوذ کرده و او را قانع سازد.
ج) تفاوت به لحاظ مبادی: گر چه هر دو صناعت از مشهورات بهره‌ می‌جویند، لیکن در خطابه از مشهورات ظاهری نیز می‌توان بهره جست، چیزی‌ که در جدل مفید نمی‌باشد و تنها مشهورات حقیقی کاربرد دارد.

ارکان خطابه

[ویرایش]

در خطابه سه رکن عمده وجود دارد: خطیب، خطابه و شنونده؛ شنونده سه دسته هست: مخاطب، حاکم و ناظر. مخاطب کسی است که خطاب به او متوجه است و حاکم کسی است که به سود خطیب یا ضرر او حکم می‌کند و ناظر کسی است که برای تماشا و تفریح و تفرج می‌آید و احیانا خطیب را مسخره کرده و مانع از ادامه سخنش می‌شوند یا با سوت و کف تشویقش می‌کنند.

اقسام خطابه

[ویرایش]

هدف اصلی خطیب اثبات ارزش و سودمندی یک چیز یا بی‌ارزشی و زیان آن برای اجتماع است. لیکن به دلیل آن‌که این چیز حالات مختلف پیدا می‌کند به تبع آن خطابه را نیز نام‌های مختلف نهاده‌اند.
۱. اگر بالفعل حاصل باشد، خطابه را "منافره" می‌نامند؛ اگر محاسن آن را بیان کند "مدح" و اگر معایب آنرا بر شمارد "مذمت" نامیده می‌شود.
۲. اگر بالفعل حاصل نباشد، بلکه در گذشته حاصل شده باشد، خطابه را "مشاجره" می‌نامند. اگر از نفع و سود آن سخن گفته شود، "شکر" و اگر از مضرات آن سخن گفته شود "شکایت" نامیده می‌شود.
۳. اگر بالفعل حاصل نباشد، اما قرار است در آینده وقوع یابد، خطابه را "مشاوره" می‌نامند.

بخش‌های خطابه

[ویرایش]

خطابه شامل سه بخش مقدمه یا صدر، اقتصاص و خاتمه است. صدر مقدمه‌ای است متناسب با موضوع خطابه که به طور ضمنی به غرض خطیب اشاره می‌کند و ذهن شنونده را آماده شنیدن موضوع خطابه می‌کند و بسته به نوع خطابه، با مدح ،ذم ،دعا ،شعر و مانند اینها آغاز می‌شود. اقتصاص، اشارهای جزئی به مطالب بعد از خود دارد و گاهی با صناعت و حیله همراه است
[۲۹] کتاب ۳، ۱۴۱۴الف ۳۰ـ۱۴۱۷ب ۲۰، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
[۳۰] ابن سینا، الشفاء، ج۴، فن ۸، ص۲۴۱، المنطق، ج ۴، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
عده‌ای نیز قصه گفتن در اثنای خطابه را اقتصاص می‌گویند.
[۳۲] محمدرضا مظفر، المنطق، ج۳، ص۴۱۵، قم ۱۳۷۸ش.
خاتمه خطابه هم باید نظر مساعد شنوندگان را به خطیب جلب کند، عاطفه شنوندگان را برانگیزد، محتوای خطابه را خلاصه کند، با مطالب قبل درآمیخته نباشد و به طور کلی در پایان خطابه، خطیب باید با خاتمه‌ای مناسب مطلب خطابه را جمع‌بندی کند و سخن را با آنچه پسندیده است به پایان برد.
[۳۳] کتاب ۳، ۱۴۱۹ب ۱۰ـ۱۴۲۰الف، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
[۳۴] ابن سینا، الشفاء، ج۴، فن ۸، ص۲۴۷، المنطق، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.


موضوع اصلی فن خطابه

[ویرایش]

به گفته ارسطو
[۳۶] کتاب ۱، ۱۳۵۵ب ۲۵ـ۱۳۶۵الف، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
موضوع اصلی فن خطابه وسایل اقناع است که در واقع وسایل اثبات‌اند. به عقیده او وظیفه این فن، اقناع نیست، بلکه استفاده از وسایل اقناع موجود برای هر مورد است. او وسایل اثبات را به وسایل هنرمندانه و وسایل عاری از هنر تقسیم می‌کند. سخنور وسایل هنرمندانه را به وجود می‌آورد، در حالی‌که وسایل عاری از هنر، از قبیل گواهی گواهان و اسناد معامله، را فقط به‌کار می‌برد. در زمره وسایل هنرمندانه علاوه بر وسایل مربوط به موضوع سخن، وسایلی هم هست تا به شنوندگان تلقین شود که سخنگو دارای سیرت نکوست و همچنین وسایلی که وظیفه‌شان برانگیختن عواطفی معیّن در شنوندگان است. بنابراین سخنور باید دارای این سه توانایی باشد: استنتاج، داوری درباره فضائل و سیرت‌ها، و شناختن ماهیت و کیفیت هر کدام از عواطف و طریق بیدار ساختن آنها. پس خطابه در آن واحد هم شاخه‌ای از دیالکتیک است و هم شاخه‌ای از اخلاق که می‌توان آن را سیاست نامید.
[۳۷] تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۳، ص۱۶۷۱، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.


اجزای خطابه

[ویرایش]

منطقدانان مسلمان
[۳۸] محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۷۱ـ ۴۷۴، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
[۳۹] ابن سینا، الشفاء، ج۲، فن ۸، ص۹ـ۱۱، المنطق، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
اجزای خطابه را عمود و اعوان نامیده‌اند. عمود به معنای قوام خطابه، ماده قضایای خطابی است که ذاتآ مطلوب ظنی را نتیجه می‌دهد و اعوان به معنای کمک‌کننده‌ها در ایجاد اقناع است و به اقوال و افعال خارج از آن گفته می‌شود. هریک از دو جزء در شکل‌گیری خطابه نقش عمده دارند، عمود به تنهایی نمی‌تواند غرض از خطابه را برآورده سازد و چه بسا خطیب ناچار است علاوه بر عمود از امور خارج از آن نیز کمک گیرد. اعوان دوگونه است: قولی و فعلی؛ و هریک از دو قسم آن ممکن است با اعمال حیله و صناعت همراه باشد یا نباشد. آنچه بدون اعمال حیله و صناعت است به شهادت شاهدی است که این شاهد یا قول است یا حال. منظور از شهادت قول، استشهاد به قول مقتدا، امام ، حکیم، شاعر یا کسی است که قول او مفید اقناع است. شهادت حال نیز یا حالی است که با عقل آن را ادراک می‌کنند، مانند فضیلت گوینده یا حالی که با حس آن را ادراک می‌کنند، مانند تحدی و سوگند و عهد. آنچه بدون اعمال حیله و صناعت است استدراجات خوانده می‌شود، از آن جهت که شنونده را آماده می‌کند تا قول مورد نظر را تصدیق کند. استدراج یا به حسب گوینده است یا قول یا شنونده. استدراج به حسب گوینده، در قابل تصدیق و تایید بودن متکلم و به عبارتی صالح بودن است. در استدراج به حسب شنونده، سخنور باید به گونهای سخن گوید که مخاطب گمان نبرد وی قصد به شبهه انداختن و فریب او را دارد و به علاوه، میل و عواطف مخاطبان را نیز برانگیزد. در استدراج به حسب قول نیز لحن و کلام سخنور باید موثر و مناسب با غرض او باشد.

تقسیم از جهت زمان امری

[ویرایش]

خطابه از جهت زمانِ امری که خطیب به اثبات فضیلت یا رذیلت و تشریح منافع یا مضارّ و مفاسد آن می‌پردازد، به سه قسم تقسیم می‌شود: اگر آن امر در زمان حال موجود باشد، به آن منافرت یا تثبیت می‌گویند. اگر منظور از منافرت، اثبات فضیلت و منفعت امر موجود باشد، مدح و اگر مراد، اثبات رذیلت و مضرت آن باشد، ذم است. اگر آن امر در گذشته موجود باشد، آن را مشاجره خوانند که بر دو قسم است یا خطابه در تقریر اثبات منافع آن است و درحقیقت خطابه، ستایشِ گذشته است که شکر نامیده می‌شود، یا این‌که خطابه تقریر مضار آن امر است و در این صورت ممکن است مخاطب درصدد نزاع و دفاع از آن برآید که این تقریر را شکایت گفته‌اند. به مخاطبی که درصدد دفاع برآید، معتذر و به دفاعیه او عذر می‌گویند. از مشاجرات به خصامیات هم تعبیر شده است. اگر آن امر در آینده موجود گردد و خطابه در باب نفع آن امر و تشویق به انجام آن یا در باب ضرر آن شیء و منع از انجام آن ایراد شود، مشاوره خوانده می‌شود.
[۴۲] کتاب ۱، ۱۳۵۸ب، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
[۴۳] ابن سینا، کتاب المجموع، ج۱، ص۱۹، او، الحکمة العروضیة فی معانی کتاب ریطوریقا، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره) ۱۹۵۰ (.
[۴۴] ابن سینا، الشفاء، ج۴، فن ۸، ص۵۵ـ۵۶، المنطق، ج ۴، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
[۴۵] ابن‌رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۵۲ ـ ۵۳، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.


مطلوب در فن خطابه

[ویرایش]

مطلوب در فن خطابه، حصول ظن است نه یقین، لذا منطق‌دانان مواد قضایای خطابی را متشکل از مشهورات، مقبولات و مظنونات دانسته‌اند
[۵۰] محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، التنقیح فی المنطق، ج۱، ص۴۶ـ۴۷، چاپ غلامرضا یاسیپور، تهران ۱۳۷۸ش.
[۵۱] ابن سینا، الشفاء، ج۴، فن ۸، ص۵۶، المنطق، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
[۵۲] ابن‌ رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۵۷، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
(که از آن‌ها با اصطلاحات محمودات، دلایل و علامات یاد کرده‌اند).
[۵۳] محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۸۵ـ۴۸۷، چاپ محمدتقی دانشپژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
صور تألیف قضایا در حجج خطابی نیز به صورت قیاس، تمثیل و گاه استقرا است. در صورتی‌که ساختار حجج خطابی قیاس یا تمثیل باشد، تثبیت خوانده می‌شود، اگر تثبیت قیاس باشد و در آن یکی از مقدمات ذکر نشود، آن را قیاس ضمیر می‌خوانند و اگر استنباط حد وسط نیاز به فکر داشته باشد، تکفیر خوانده می‌شود. اگر تثبیت تمثیل باشد، آن را، از باب اشتراک لفظی، اقناع می‌خوانند و اگر خطیب، با استفاده از تمثیل، به سرعت به نتیجه رسد به آن تمثیل برهان گفته می‌شود و در صورتی‌که ساختار حجت خطابی استقرا باشد، مثال خوانده می‌شود. دلیل استفاده از تمثیل در خطابه آن است که از تمثیل، تصدیق غیرجزمی اقناعی حاصل می‌شود هدف خطابه نیز تصدیق جزمی نیست.
[۵۴] کتاب ۱، ۱۳۵۶الف ـ ۱۳۵۶ب ۳۵، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
[۵۵] محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۶۸ـ۴۷۰، چاپ محمدتقی دانشپژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
[۵۶] محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۷۴ـ۴۸۴، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
[۵۷] ابن سینا، الشفاء، ج۴، فن ۸، ص۳۵، المنطق، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
[۵۸] ابن‌رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۳۴ـ۳۵، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
[۵۹] حسن‌ بن یوسف علامه حلّی، الجوهرالنضید فی شرح منطق التجرید، ج۱، ص۲۸۱ـ ۲۸۲،) قم (۱۳۶۳ش.
[۶۰] محمود شهابی، رهبر خرد، ج۱، ص۳۴۷ـ۳۴۸، قسمت منطقیات، تهران ۱۳۴۰ش.


نوع در خطابه

[ویرایش]

در صناعت خطابه به هر مقدمه‌ای که بالقوه یا بالفعل جزء تثبیت باشد و در تثبیت استفاده شود، موضوع و به قوانینی که مقدمات خطابی از آن استخراج می‌گردد، نوع گفته می‌شود. نوع در خطابه به منزله موضع در جدل است ( (برای اطلاع از شباهت‌ها و تفاوت‌های خطابه و جدل رجوع کنید به صناعات خمس)، هرچه انواع جزئی‌تر باشند مفیدترند، زیرا استنباط و استخراج مقدمات خطابی از آن‌ها آسانتر خواهد بود. منطقدانان انواع متعلق به هریک از سه قسم خطابه یعنی مشاوره ، مشاجره و منافره را ذکر کردهاند. ازاینرو، شایسته است که خطیب درخصوص اقسام سه‌گانه خطابه، انواع یا قضایای کلی مرتبط با مقصود خود را آماده داشته باشد و در موقع مناسب آن‌ها را به کار گیرد تا خطابه او هدفش را تامین و مطلوب اقناعیاش را تثبیت کند.
[۶۲] کتاب ۱، ۱۳۵۸الف ۲۶ـ۳۵، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
[۶۳] محمدبن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۸۵ـ۴۸۶، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
[۶۴] ابن سینا، کتاب المجموع، ج۱، ص۲۴، او، الحکمة العروضیة فی معانی کتاب ریطوریقا، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره) ۱۹۵۰ (.
[۶۵] ابن‌رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۷۰ـ۷۲، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
[۶۷] محمد بن محمد طوسی، کتاب اساس الاقتباس، ج۱، ص۵۵۷، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۱ش.


ارکان

[ویرایش]

خطابه از سه رکن تشکیل می‌شود: گوینده یا خطیب، قول یا خطاب و شنونده. شنونده سه دسته است: مخاطب که خطاب با اوست که یا جمهور مردم‌اند یا خصم، حاکم یا داور که به سود یا به زیان خطیب حکم می‌کند و به تصدیق یکی از دو طرف می‌پردازد، و حاضران که فقط خطابه را نظاره می‌کنند. وجود داور و حاضران در همه اصناف خطابه ضروری نیست. قول هم یا خود غرض است یا وسیله رسیدن به غرض. غرض در خطابه‌های مشاوره‌ای، اقناع در نفع یا ضرر چیزی است و در خطابه‌های منافره‌ای، مدح یا ذم چیزی و در خطابه های مشاجره‌ای، شکایت از ظلم یا عذر آوردن برای نفی ظلم. وسیله برای رسیدن به غرض هم آن است که ابتدا سخن را از آن آغاز می‌کنند و سپس به خود غرض می‌پردازند، که اگر با مدح آغاز و سپس به خطابه مشاورهای پرداخته شود، به آن تصدیر می‌گویند و اگر با غزل آغاز شود به آن تشبیب می‌گویند
[۶۸] کتاب ۱، ۱۳۵۸ب ـ۱۳۵۹الف ۳۰، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
[۶۹] ابن سینا، کتاب المجموع، ج۱، ص۲۰، او، الحکمة العروضیة فی معانی کتاب ریطوریقا، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره) ۱۹۵۰ (.
[۷۰] ، ابن سینا، الشفاء، المنطق، الفنالثامن: الخطابة، ج۴، فن۸، ص۱۰، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
[۷۳] محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۶۹ـ۴۷۰، چاپ محمدتقی دانشپژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
[۷۴] ابن‌ رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۵۱، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
(که شنونده را به سه دسته مناظر، حاکم و کسی که هدف از خطابه اقناع اوست تقسیم کرده‌اند).

توابع

[ویرایش]

خطابه دارای توابع و آرایه‌هایی است، یعنی اموری که خارج از ماهیت خطابه است و به تأثیر قول خطابی کمک می‌کند. آرایه‌ها یا توابع خطابه بر سه قسم است. اول، آنچه متعلق به لفظ است از جمله این‌که الفاظ خطابه باید دلپذیر، غیر رکیک، غیر برهانی، با ارتباطی مناسب بین اجزا، مزیّن به استعاره و تشبیه، متعادل در ایجاز و اطناب و دارای وزن غیرشعری باشد. دوم، آنچه متعلق به ترتیب خطابه است، به این معنی که خطابه باید مرتب باشد و در آغاز آن، اشاره به مقصود (تصدیر) و پس از آن تصریح به مقصود (اقتصاص) شود و سپس جمع‌بندی مطالب و نتیجه‌گیری و به طور کلی خاتمه خطابه ذکر گردد. سوم، آنچه متعلق به هیئت لفظ یا گوینده است یعنی حیله و تظاهر در قول سخنور یا نسبت به خود سخنور اعمال شود، مانند آن‌که در موقع مناسب صدا بلند، کوتاه، کند یا تند گردد یا این‌که سخنور به وارستگی و شایستگی معرفی شود.
[۷۷] محمود شهابی، رهبر خرد، ج۱، ص۳۵۱، قسمت منطقیات، تهران ۱۳۴۰ش.
[۷۸] محمدرضا مظفر، المنطق، ج۳، ص۴۱۱ـ۴۱۸، قم ۱۳۷۸ش.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) طوسی، ‌نصیر الدین، ‌اساس الاقتباس، به تصحیح مدرس رضوی، (انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۲۶) ص۵۳۱-۵۶۹.
(۲) علامه حلی، جمال الدین حسن بن یوسف، الجوهر النضید، فی‌شرح منطق التجرید، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۶۲ش، ص۲۷۷-۲۹۵.
(۳) مظفر، محمد رضا، المنطق، (نجف اشرف، مطبعه النعمان، ط۳). ص۴۱۳-۴۳۱.
(۴) ابن رشد، تلخیص الخطابة، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
(۵) ابن سینا، الشفاء، المنطق، ج ۴، الفنالثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
(۶) ابن سینا، کتاب المجموع، او، الحکمة العروضیة فی معانی کتاب ریطوریقا، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره) ۱۹۵۰ (.
(۷) ابن ندیم (تهران).
(۸) سهیل محسن افنان، واژه‌نامه فلسفی، تهران ۱۳۶۲ش.
(۹) محمداعلی بن علی تهانوی، موسوعة کشّاف اصطلاحات الفنون العلوم، چاپ رفیق العجم و علی دحروج، بیروت ۱۹۹۶.
(۱۰) خلیل بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۵.
(۱۱) هادی بن مهدی سبزواری، شرح المنظومة، چاپ حسن حسن زاده آملی، تهران ۱۴۱۶ـ۱۴۲۲.
(۱۲) محمود شهابی، رهبر خرد، قسمت منطقیات، تهران ۱۳۴۰ش.
(۱۳) محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، التنقیح فی المنطق، چاپ غلامرضا یاسیپور، تهران ۱۳۷۸ش.
(۱۴) عبدالرحیم بن عبدالکریم صفی پوری، منتهی الارب فی لغةالعرب، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷ـ۱۲۹۸، چاپ افست ۱۳۷۷.
(۱۵) حسن بن یوسف علامه حلّی، الجوهرالنضید فی شرح منطق التجرید،) قم (۱۳۶۳ش.
(۱۶) محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، چاپ محمدتقی دانشپژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
(۱۷) فردریک چارلز کاپلستون، تاریخ فلسفه، ج ۱، ترجمه جلالالدین مجتبوی، تهران ۱۳۸۵ش.
(۱۸) تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
(۱۹) محمدرضا مظفر، المنطق، قم ۱۳۷۸ش.
(۲۰) محمدبن محمد نصیرالدین طوسی، کتاب اساس الاقتباس، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۱ش.
(۲۱) Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
(۲۲) Plato, The collected dialogues of Plato, including the letters, ed Edith Hamilton and Huntington Cairns, (tr Lane Cooper et al) , Princeton, N J ۱۹۹۴؛

پانویس

[ویرایش]
 
۱. خلیل بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۵.
۲. عبدالرحیم بن عبدالکریم صفی‌پوری، منتهی‌الارب فی لغةالعرب، ذیل «خطب»، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷ـ۱۲۹۸، چاپ افست ۱۳۷۷.
۳. محمداعلی‌ بن علی تهانوی، موسوعة کشّاف اصطلاحات الفنون العلوم، ذیل واژه، چاپ رفیقالعجم و علی دحروج، بیروت ۱۹۹۶.
۴. کتاب ۱، ۱۳۵۵ب ۲۵ـ۲۶، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
۵. محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۵۶، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
۶. ابن سینا، کتاب المجموع، ج۱، ص۱۵، او، الحکمة العروضیة فی معانی کتاب ریطوریقا، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره، ۱۹۵۰.
۷. ابن رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۲۸، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷، ج۱، ص۱۰۶.    
۸. تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۱، ص۴۵۹ـ۴۸۲، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
۹. فردریک چارلز کاپلستون، تاریخ فلسفه، ج۱، ص۱۰۲، ترجمه جلالالدین مجتبوی، تهران ۱۳۸۵ش.
۱۰. فردریک چارلز کاپلستون، تاریخ فلسفه، ج۱، ص۱۱۵، ترجمه جلالالدین مجتبوی، تهران ۱۳۸۵ش.
۱۱. تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۲، ص۸۶۷ـ۸۶۸، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
۱۲. تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۲، ص۸۷۲، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
۱۳. تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۳، ص۱۶۶۸، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
۱۴. تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۳، ص۱۶۶۸ـ۱۶۶۹، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
۱۵. فردریک چارلز کاپلستون، تاریخ فلسفه، ج۱، ص۳۱۹، ج ۱، ترجمه جلالالدین مجتبوی، تهران ۱۳۸۵ش.
۱۶. تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۳، ص۱۶۶۹، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
۱۷. ابن سینا، الشفاء، المنطق، مقدمه محمد سلیم سالم،ج ۴، فن ۸، ص ۱۱ـ۱۳، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
۱۸. سهیل محسن افنان، واژهنامه فلسفی، ج۱، ص۸۹، تهران، ۱۳۶۲ش.
۱۹. ابن‌ندیم، الفهرست، (تهران)، ج۱، ص۳۱۰.    
۲۰. کتاب ۱، ۱۳۵۵ب ۲۵ـ۲۶، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
۲۱. محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۵۶، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
۲۲. محمدبن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۶۶ـ ۴۶۷، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
۲۳. ابن سینا، کتاب المجموع، او، الحکمة العروضیة فی معانی کتاب ریطوریقا، ج۱، ص۱۵، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره، ۱۹۵۰.
۲۴. ابن سینا، الشفاء، ج۴، فن ۸، ص۲۳، المنطق، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
۲۵. ابن‌ رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۲۰ـ۲۱، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۲۶. ابن‌رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۲۸ـ۲۹، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۲۷. محمد بن محمد طوسی، کتاب اساس الاقتباس، ج۱، ص۵۲۹۵۳۰، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۱ش.    
۲۸. هادی بن مهدی سبزواری، شرح منظومة، ج۱، ص۳۴۳، چاپ حسن‌ زاده آملی، تهران ۱۴۱۶ـ۱۴۲۲.
۲۹. کتاب ۳، ۱۴۱۴الف ۳۰ـ۱۴۱۷ب ۲۰، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
۳۰. ابن سینا، الشفاء، ج۴، فن ۸، ص۲۴۱، المنطق، ج ۴، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
۳۱. محمد بن محمد طوسی، کتاب اساس الاقتباس، ج۱، ص۵۸۰، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۱ش.    
۳۲. محمدرضا مظفر، المنطق، ج۳، ص۴۱۵، قم ۱۳۷۸ش.
۳۳. کتاب ۳، ۱۴۱۹ب ۱۰ـ۱۴۲۰الف، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
۳۴. ابن سینا، الشفاء، ج۴، فن ۸، ص۲۴۷، المنطق، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
۳۵. محمد بن محمد طوسی، کتاب اساس الاقتباس، ج۱، ص۵۸۰، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۱ش.    
۳۶. کتاب ۱، ۱۳۵۵ب ۲۵ـ۱۳۶۵الف، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
۳۷. تئودور گمپرتس، متفکران یونانی، ج۳، ص۱۶۷۱، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران ۱۳۷۵ش.
۳۸. محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۷۱ـ ۴۷۴، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
۳۹. ابن سینا، الشفاء، ج۲، فن ۸، ص۹ـ۱۱، المنطق، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
۴۰. محمدبن محمد طوسی، کتاب اساس الاقتباس، ج۱، ص۵۳۳۵۳۵، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۱ش.    
۴۱. حسنبن یوسف علامه حلّی، الجوهرالنضید فی شرح منطق التجرید، ج۱، ص۲۷۸۲۷۹، قم ۱۳۶۳ش.    
۴۲. کتاب ۱، ۱۳۵۸ب، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
۴۳. ابن سینا، کتاب المجموع، ج۱، ص۱۹، او، الحکمة العروضیة فی معانی کتاب ریطوریقا، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره) ۱۹۵۰ (.
۴۴. ابن سینا، الشفاء، ج۴، فن ۸، ص۵۵ـ۵۶، المنطق، ج ۴، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
۴۵. ابن‌رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۵۲ ـ ۵۳، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۴۶. محمدبن محمد طوسی، کتاب اساس الاقتباس، ج۱، ص۵۴۱، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۱ش.    
۴۷. حسن‌ بن یوسف علامه حلّی، الجوهرالنضید فی شرح منطق التجرید، ج۱، ص۲۸۴۲۸۵، قم ۱۳۶۳ش.    
۴۸. محمد بن محمد طوسی، کتاب اساس الاقتباس، ج۱، ص۵۳۲، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۱ش.    
۴۹. حسن‌ بن یوسف علامه حلّی، الجوهرالنضید فی شرح منطق التجرید، ج۱، ص۲۸۰۲۸۱، قم ۱۳۶۳ش.    
۵۰. محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، التنقیح فی المنطق، ج۱، ص۴۶ـ۴۷، چاپ غلامرضا یاسیپور، تهران ۱۳۷۸ش.
۵۱. ابن سینا، الشفاء، ج۴، فن ۸، ص۵۶، المنطق، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
۵۲. ابن‌ رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۵۷، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۵۳. محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۸۵ـ۴۸۷، چاپ محمدتقی دانشپژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
۵۴. کتاب ۱، ۱۳۵۶الف ـ ۱۳۵۶ب ۳۵، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
۵۵. محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۶۸ـ۴۷۰، چاپ محمدتقی دانشپژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
۵۶. محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۷۴ـ۴۸۴، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
۵۷. ابن سینا، الشفاء، ج۴، فن ۸، ص۳۵، المنطق، الفن‌الثامن: الخطابة، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
۵۸. ابن‌رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۳۴ـ۳۵، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۵۹. حسن‌ بن یوسف علامه حلّی، الجوهرالنضید فی شرح منطق التجرید، ج۱، ص۲۸۱ـ ۲۸۲،) قم (۱۳۶۳ش.
۶۰. محمود شهابی، رهبر خرد، ج۱، ص۳۴۷ـ۳۴۸، قسمت منطقیات، تهران ۱۳۴۰ش.
۶۱. دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، مقاله جدل، ج۱، ص۴۵۲۰.    
۶۲. کتاب ۱، ۱۳۵۸الف ۲۶ـ۳۵، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
۶۳. محمدبن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۸۵ـ۴۸۶، چاپ محمدتقی دانش‌پژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
۶۴. ابن سینا، کتاب المجموع، ج۱، ص۲۴، او، الحکمة العروضیة فی معانی کتاب ریطوریقا، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره) ۱۹۵۰ (.
۶۵. ابن‌رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۷۰ـ۷۲، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۶۶. محمد بن محمد طوسی، کتاب اساس الاقتباس، ج۱، ص۵۴۷۵۵۰، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۱ش.    
۶۷. محمد بن محمد طوسی، کتاب اساس الاقتباس، ج۱، ص۵۵۷، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۱ش.
۶۸. کتاب ۱، ۱۳۵۸ب ـ۱۳۵۹الف ۳۰، Aristoteles, The works of Aristotle, vol۱ and ۲, in Great books of the Western world, ed Mortimer J Adler, vol۷ and ۸, Chicago: Encyclopaedia Britannica, ۱۹۹۳.
۶۹. ابن سینا، کتاب المجموع، ج۱، ص۲۰، او، الحکمة العروضیة فی معانی کتاب ریطوریقا، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره) ۱۹۵۰ (.
۷۰. ، ابن سینا، الشفاء، المنطق، الفنالثامن: الخطابة، ج۴، فن۸، ص۱۰، چاپ ابراهیم مدکور و محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
۷۱. محمدبن محمد طوسی، کتاب اساس الاقتباس، ج۱، ص۵۴۲، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۱ش.    
۷۲. حسنبن یوسف علامه حلّی، الجوهرالنضید فی شرح منطق التجرید، ج۱، ص۲۷۹، قم ۱۳۶۳ش.    
۷۳. محمد بن محمد فارابی، المنطقیات للفارابی، ج۱، ص۴۶۹ـ۴۷۰، چاپ محمدتقی دانشپژوه، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۰.
۷۴. ابن‌ رشد، تلخیص الخطابة، ج۱، ص۵۱، چاپ محمد سلیم سالم، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۷۵. محمدبن محمد طوسی، کتاب اساس الاقتباس، ج۱، ص۵۷۴۵۸۲، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۱ش.    
۷۶. حسن بن یوسف حلّی، الجوهرالنضید فی شرح منطق التجرید، ج۱، ص۲۹۶ ۲۹۸، قم ۱۳۶۳ش.    
۷۷. محمود شهابی، رهبر خرد، ج۱، ص۳۵۱، قسمت منطقیات، تهران ۱۳۴۰ش.
۷۸. محمدرضا مظفر، المنطق، ج۳، ص۴۱۱ـ۴۱۸، قم ۱۳۷۸ش.


منبع

[ویرایش]

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۳، ص۴۷۱-۴۷۳.    
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «خطابه»، شماره۷۱۰۹.    
سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «خطابه»، تاریخ بازیابی ۹۶/۱۲/۶.    

رده‌های این صفحه : مقالات دانشنامه جهان اسلام




جعبه ابزار