خداش بن بشر بعیث مجاشعی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بَعیث‌ِ مُجاشِعی‌، خِداش‌ بن‌ بشر بن‌ خالد ابی‌ خالد تمیمی‌ بصری‌، خطیب‌ و شاعر عصر اموی‌ بوده است. برخی‌ نیای‌ او را عبدالحارث‌ بن‌ ابی‌ خالد دانسته‌اند.


لقب

[ویرایش]

بعیث‌ در میان‌ رقبایش‌ به‌ «ابن‌ حَمراء العِجان‌» شهرت‌ یافت‌. این‌ لقب‌ که‌ پیوسته‌ شاعر از آن‌ ناخشنود بود، به‌ گمنامی‌ تبار مادرش‌ اشاره‌ دارد؛ چه‌، بعیث‌ از کنیزی‌ ایرانی‌ به‌ نام‌ ورده‌ یا برده‌ یا فَرتَنا از اهالی‌ سجستان‌ یا اصفهان‌ زاده‌ شده‌ بود. این‌ کنیز از آن‌ِ قعقاع‌ بن‌ معبد بود که‌ به‌ پدر بعیث‌ بخشیده‌ شد.
[۴] معمر ابوعبیده‌، النقائض‌ نقائض‌ جریر و فرزدق‌، ج۱، ص۲۰۳، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ حور و ولید محمود خالص‌، ۹۹۴م‌.
[۵] معمر ابوعبیده‌، النقائض‌ نقائض‌ جریر و فرزدق‌، ج۱، ص۲۹۳-۲۹۵، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ حور و ولید محمود خالص‌، ۹۹۴م‌.
نام‌ بعیث‌ از مطلع‌ یکی‌ از قصاید او گرفته‌ شده‌ است‌.

تاریخ ولادت

[ویرایش]

تاریخ‌ ولادت‌ بعیث‌ به‌ درستی‌ معلوم‌ نیست‌. گویا در بصره‌ زاده‌ شد و در همان‌ شهر رشد یافت‌ و نسبت‌ بصری‌ وی‌ از همین‌جاست‌. بعیث‌ دوران‌ جوانی‌ را در بصره‌ و در میان‌ طایفه بنی‌ مجاشع‌ از قبیله تمیم‌ گذراند و در همان‌جا همسری‌ برگزید که‌ از او پسرانی‌ چون‌ مالک‌، یزید و بکر زاده‌ شدند. از این‌رو، کنیه شاعر را ابویزید و ابومالک‌ دانسته‌اند. مالک‌ در جوانی‌ جان‌ سپرد و پدر در سوگ‌ او مرثیه‌ای‌ سرود.
[۱۲] محمد ابن‌ حبیب‌، «اسماء المغتالین‌»، ج۱، ص۲۹۱، نوادر المخطوطات‌، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ هارون‌، قاهره‌، ۹۵۴م‌، مجموعه ششم‌.
[۱۵] علی‌ ابن‌ ماکولا، الاکمال‌، ج۱، ص۳۳۵، به‌ کوشش‌ عبدالرحمان‌ معلمی‌، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۴ق‌/۹۶۵م‌.


بعیث در منابع کهن

[ویرایش]

در منابع‌ ادبی‌ کهن‌ از شرح‌ حال‌ و وقایع‌ زندگی‌ بعیث‌ مطلبی‌ به‌ چشم‌ نمی‌خورد. ابوالفرج‌ اصفهانی‌ هم‌ تنها در لابه‌لای‌ شرح‌ حال‌ جریر
[۱۶] ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، ج۸، ص۱۵-۱۶، قاهره‌، ۴۰۷ق‌/۹۸۶م‌.
به‌ ذکر مختصری‌ از اشعار او بسنده‌ کرده‌ است‌. گویا بعیث‌ در روزگار خود خطیب‌ توانمند قبیله تمیم‌ بود و خطبه‌های‌ وی‌ سخت‌ شهرت‌ داشت‌. یک‌ بار در مجلس‌ شعرخوانی‌ که‌ ولید بن‌ عبدالملک‌ حک ۸۸- ۹۶ق‌/۷۰۷- ۷۱۵م‌ ترتیب‌ داده‌ بود، حضور یافت‌ و ضمن‌ قرائت‌ اشعار خود با استادی‌ و مهارت‌ تمام‌ مثالب‌ رقبایش‌ را برشمرد. از این‌رو، توجه‌ خلیفه‌ را به‌ خود معطوف‌ ساخت‌ و صله ارزشمندی‌ دریافت‌ کرد.

گمنامی بعیث

[ویرایش]

با آنکه‌ ابن‌ سلام‌ جمحی‌ توانمندی‌، شیوایی‌ کلام‌ و بی‌پروایی‌ شعر بعیث‌ را ستوده‌، اما وی‌ را در زمره شاعران‌ طبقه دوم‌ دوران‌ اسلامی‌ نهاده‌ است‌. شاید علت‌ آن‌ باشد که‌ بعیث‌ در عصر شاعران‌ نام‌آوری‌ چون‌ جریر و فرزدق‌ ه م‌ م‌ می‌زیست‌ و شهرت‌ آنان‌ سبب‌ گم‌نامی‌ نسبی‌ شاعر شده‌ بود. از سوی‌ دیگر با اندکی‌ ژرف‌نگری‌ در حوادث‌ تاریخی‌ آن‌ زمان‌ می‌توان‌ دریافت‌ که‌ گم‌نامی‌ بعیث‌ بیش‌ از آنکه‌ مربوط به‌ ضعف‌ استعداد شعری‌ او باشد، تا حدودی‌ از کشمکش‌های‌ سیاسی‌ حاکم‌ بر جامعه‌ نشأت‌ گرفته‌ بود.
[۲۳] Blach I re, R, Histoire de la litt E rature arabe, Paris, ۱۹۶۶، ج۳، ص۴۸۳.


نزاع شاعران

[ویرایش]

در این‌ ایام‌ اختلافات‌ قومی‌ میان‌ دو طایفه بنی‌ هذیل‌ و بنی‌ مجاشع‌ شدت‌ یافت‌؛ در نتیجه‌ شاعران‌ این‌ قبایل‌ با هم‌ به‌ نزاع‌ برخاستند و اشعار هجو آمیز بسیاری‌ درباره هم‌ سرودند.
[۲۴] EI ۲، ذیل‌ جریر.
بعیث‌ نیز به‌ ناچار پای‌ در این‌ وادی‌ نهاد و در نتیجه‌ انبوهی‌ اشعار هجوآمیز میان‌ وی‌ و جریر و فرزدق‌ رد و بدل‌ شد.
[۲۷] احمد ابن‌ فضل‌الله‌ عمری‌، مسالک‌ الابصار، ج۱۴، ص۸۱-۸۲، به‌ کوشش‌ فؤاد سزگین‌، فرانکفورت‌، ۴۰۸ق‌/۹۸۸م‌.
[۲۸] معمر ابوعبیده‌، النقائض‌ نقائض‌ جریر و فرزدق‌، ج۱، ص۲۰۰، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ حور و ولید محمود خالص‌، ۹۹۴م‌.
[۲۹] اسماعیل‌ قالی‌، الامالی‌، ج۲، ص۲۳۱، بیروت‌، دارالکتب‌ العلمیه‌.
[۳۰] حسن‌ ابن‌ رشیق‌، العمده، ج۲، ص۸۵۴، به‌ کوشش‌ محمد قرقزان‌، بیروت‌، ۴۰۸ق‌/۹۸۸م‌.
[۳۱] ابوعبید بکری‌، سمط اللالی‌، ج۱، ص۲۱۴، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز میمنی‌، قاهره‌، ۳۵۴ق‌/۹۳۶م‌.

درباره آغاز این‌ خصومت‌ها که‌ حدود ۴۰ سال‌ دوام‌ داشت‌ و پیش‌ از آن‌ نه‌ در عصر جاهلی‌ و نه‌ در عصر اسلامی‌ سابقه‌ نداشت‌. روایت‌ خاصی‌ در دست‌ نیست‌. تنها می‌دانیم‌ که‌ سرقت‌ شتر بعیث‌ توسط بنی‌ یربوع‌
[۳۵] معمر ابوعبیده‌، النقائض‌ نقائض‌ جریر و فرزدق‌، ج۱، ص۲۰۰، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ حور و ولید محمود خالص‌، ۹۹۴م‌.
آغازگر این‌ مهاجات‌ طولانی‌ بود که‌ به‌ مرور زمان‌ شدت‌ یافت‌. بعیث‌ نخست‌ با سرودن‌ اشعاری‌ گزنده‌ در هجو جریر به‌ حمایت‌ از غسان‌ بن‌ ذهیل‌ سلیطی‌ برخاست‌. این‌ اشعار خشم‌ جریر را برانگیخت‌ و او را به‌ پرده‌ دری‌ واداشت‌. آنگاه‌ که‌ بعیث‌ در برابر رقیب‌ قدرتمندش‌ فروماند، از فرزدق‌ یاری‌ خواست‌ که‌ پیش‌تر حرمت‌ وی‌ را نگه‌ نداشته‌، و اشعار هجوآمیزی‌ درباره او سروده‌ بود. فرزدق‌ نیز فرصت‌ را مغتنم‌ شمرد و در این‌ جدال‌ از هر دو رقیب‌ دیرین‌ خود انتقام‌ گرفت‌.
[۳۷] محمد ابن‌ سلام‌ جمحی‌، طبقات‌ فحول‌ الشعراء، ج۱، ص۵۳۵، قاهره‌، ۳۹۴ق‌/۹۷۴م‌.
[۳۸] ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، ج۸، ص۱۵-۱۷، قاهره‌، ۴۰۷ق‌/۹۸۶م‌.

ناکامی‌ بعیث‌ در مهاجات‌ با جریر، سبب‌ شد تا بنی‌ مجاشع‌ از او روی‌ برتابند و بدین‌سان‌ موجبات‌ آوارگی‌ شاعر فراهم‌ گشت‌.
[۴۰] Blach I re, R, Histoire de la litt E rature arabe, Paris, ۱۹۶۶، ج۳، ص۴۸۳.
زبان‌ تند و گزنده‌ نیز مایه گرفتاری‌ شاعر بود. او در اشعاری‌ بنو صَحب‌ را هجو گفت‌. ایشان‌ شکایت‌ به‌ والی‌ یمامه‌، ابراهیم‌ بن‌ عدی‌ عربی‌ بردند (در خلافت‌ ولید بن‌ عبدالملک‌)؛ او نیز فرمان‌ داد وی‌ را تازیانه‌ زدند و در بازارها گرداندند. اما شاعر در قصیده‌ای‌ ابراهیم‌ را نیز هجو گفت‌ و او را به‌ کلاغ‌ بر بالای‌ منبر تشبیه‌ کرد پس‌ از این‌ ماجرا بعیث‌ به‌ شام‌ رفت‌ و در بادیه‌، در جوار بنی‌ قعقاع‌ زیست‌ و آنان‌ را در اشعاری‌ ستود.
گویا بعیث‌ بعدها به‌ بصره‌ بازگشت‌؛ چه‌، او سرانجام‌ پس‌ از عمری‌ دراز در همین‌ شهر وفات‌ یافت‌.
[۴۵] یاسین‌ ایوبی‌، معجم‌ الشعراء فی‌ لسان‌ العرب‌، ج۱، ص۸۵، بیروت‌، ۹۸۷م‌.
از میان‌ منابع‌ کهن‌ تنها یاقوت‌ صریحاً مرگ‌ وی‌ را در ۱۳۴ق‌ و در زمان‌ خلافت‌ ولید بن‌ عبدالملک‌ دانسته‌ است‌؛ اما از آن‌جا که‌ خلافت‌ وی‌ در ۹۶ق‌ پایان‌ می‌گیرد، این‌ تاریخ‌ فاقد اعتبار می‌گردد.

محتوای شعری

[ویرایش]

بعیث‌ شاعری‌ است‌ بدوی‌ که‌ اشعارش‌ سراسر آکنده‌ از موضوعات‌، مفاهیم‌ و واژگان‌ جاهلی‌ است‌. با این‌ همه‌، عیوب‌ شعری‌ او از چشم‌ ناقدان‌ مخفی‌ نمانده‌ است‌
[۴۷] عبدالله‌ بطلیوسی‌، الاقتضاب‌، ج۳، ص۱۴۶، قاهره‌، ۹۸۲م‌.
موضوع‌ بیشتر اشعار بعیث‌ را هجو تشکیل‌ می‌دهد. او در هجویات‌ خود رعایت‌ عفاف‌ را نمی‌کرد و از پرده‌ دری‌ فروگذار نبود. از این‌رو، اشعار وی‌، به‌ ویژه‌ هجو جریر و بنی‌ کلیب‌ سخت‌ گزنده‌ بود.
[۴۸] معمر ابوعبیده‌، النقائض‌ نقائض‌ جریر و فرزدق‌، ج۱، ص۲۰۴، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ حور و ولید محمود خالص‌، ۹۹۴م‌.
[۴۹] احمد ابن‌ عبدربه‌، العقد الفرید، ج۵، ص۲۹۸، به‌ کوشش‌ احمدامین‌ و دیگران‌، بیروت‌، ۴۰۲ق‌/۹۸۳م‌.
بعیث‌ در وصف‌ نیز توانا بود و برخی‌ وصف‌های‌ او، حال‌ و هوای‌ زنده‌ای‌ دارند همچون‌ وصف‌ مرغ‌ سنگ‌خوار،
[۵۰] عمرو جاحظ، الحیوان‌، ج۵، ص۵۸۵-۵۸۷، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمدهارون‌، بیروت‌، ۳۸۸ق‌/۹۶۹م‌.
وصف‌ شب‌: (مجموعه...، ص۴۶۶؛ وصف‌ خاکستر اجاق‌:
[۵۱] عمرو جاحظ، الحیوان‌، ج۳، ص۲۴۰، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمدهارون‌، بیروت‌، ۳۸۸ق‌/۹۶۹م‌.

از بعیث‌ دیوانی‌ بر جای‌ نمانده‌ است‌ و تنها حدود ۱۰۰ بیت‌ از اشعار او را در منابع‌ ادبی‌ می‌توان‌ یافت‌
[۵۲] GAS، ج۲، ص۳۶۳-۳۶۴.
در این‌ منابع‌ قطعاتی‌ کوتاه‌ به‌ چشم‌ می‌خورد که‌ احتمالاً مطلع‌ قصایدی‌ بوده‌ است‌ که‌ از دست‌ رفته‌اند.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) حسین‌ آمدی‌، المؤتلف‌ و المختلف‌، به‌ کوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ۳۸۱ق‌/۹۶۱م‌.
(۲) محمد ابن‌ حبیب‌، «اسماء المغتالین‌»، نوادر المخطوطات‌، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ هارون‌، قاهره‌، ۹۵۴م‌، مجموعه ششم‌.
(۳) حسن‌ ابن‌ رشیق‌، العمده، به‌ کوشش‌ محمد قرقزان‌، بیروت‌، ۴۰۸ق‌/۹۸۸م‌.
(۴) محمد ابن‌ سلام‌ جمحی‌، طبقات‌ فحول‌ الشعراء، قاهره‌، ۳۹۴ق‌/۹۷۴م‌.
(۵) احمد ابن‌ عبدربه‌، العقد الفرید، به‌ کوشش‌ احمدامین‌ و دیگران‌، بیروت‌، ۴۰۲ق‌/۹۸۳م‌.
(۶) عمر ابن‌ عدیم‌، بغیة الطلب‌، به‌ کوشش‌ سهیل‌ زکار، دمشق‌، ۴۰۹ق‌/۹۸۸م‌.
(۷) علی‌ ابن‌ عساکر، تاریخ‌ مدینة دمشق‌، به‌ کوشش‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌، ۴۱۵ق‌/۹۹۵م‌.
(۸) احمد ابن‌ فضل‌الله‌ عمری‌، مسالک‌ الابصار، به‌ کوشش‌ فؤاد سزگین‌، فرانکفورت‌، ۴۰۸ق‌/۹۸۸م‌.
(۹) عبدالله‌ ابن‌ قتیبه‌، الشعر و الشعراء، لیدن‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، ۹۰۲م‌.
(۱۰) علی‌ ابن‌ ماکولا، الاکمال‌، به‌ کوشش‌ عبدالرحمان‌ معلمی‌، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۴ق‌/۹۶۵م‌.
(۱۱) ابوعبید بکری‌، سمط اللا¸لی‌، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز میمنی‌، قاهره‌، ۳۵۴ق‌/۹۳۶م‌.
(۱۲) معمر ابوعبیده‌، النقائض‌ نقائض‌ جریر و فرزدق‌، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ حور و ولید محمود خالص‌، ۹۹۴م‌.
(۱۳) ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، قاهره‌، ۴۰۷ق‌/۹۸۶م‌.
(۱۴) یاسین‌ ایوبی‌، معجم‌ الشعراء فی‌ لسان‌ العرب‌، بیروت‌، ۹۸۷م‌.
(۱۵) عبدالله‌ بطلیوسی‌، الاقتضاب‌، قاهره‌، ۹۸۲م‌.
(۱۶) عمرو جاحظ، البیان‌ و التبیین‌، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمدهارون‌، قاهره‌، ۳۶۸ق‌/۹۴۸م‌.
(۱۷) عمرو جاحظ، الحیوان‌، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمدهارون‌، بیروت‌، ۳۸۸ق‌/۹۶۹م‌.
(۱۸) خلیل‌ صفدی‌، الوافی‌ بالوفیات‌، به‌ کوشش‌ محمد حجیری‌، بیروت‌، ۴۰۴ق‌/۹۸۴م‌.
(۱۹) اسماعیل‌ قالی‌، الامالی‌، بیروت‌، دارالکتب‌ العلمیه‌.
(۲۰) مجموعة المعانی‌، به‌ کوشش‌ عبدالمعین‌ ملوحی‌، دمشق‌، ۹۸۸م‌.
(۲۱) محمد مرزبانی‌، الموشح‌، به‌ کوشش‌ محب‌الدین‌ خطیب‌، قاهره‌، ۳۸۵ق‌.
(۲۲) یاقوت‌ حموی، ادبا.
(۲۳) Blach I re, R, Histoire de la litt E rature arabe, Paris, ۱۹۶۶.
(۲۴) EI ۲.
(۲۵) GAS.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. عمر ابن‌ عدیم‌، بغیة الطلب‌، ج۷، ص۳۲۲۰، به‌ کوشش‌ سهیل‌ زکار، دمشق‌، ۴۰۹ق‌/۹۸۸م‌.    
۲. علی‌ ابن‌ عساکر، تاریخ‌ مدینة دمشق‌، ج۱۶، ص۳۲۴-۳۲۵، به‌ کوشش‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌، ۴۱۵ق‌/۹۹۵م‌.    
۳. محمد ابن‌ سلام‌ جمحی‌، طبقات‌ فحول‌ الشعراء، ج۲، ص۳۸۶، قاهره‌، ۳۹۴ق‌/۹۷۴م‌.    
۴. معمر ابوعبیده‌، النقائض‌ نقائض‌ جریر و فرزدق‌، ج۱، ص۲۰۳، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ حور و ولید محمود خالص‌، ۹۹۴م‌.
۵. معمر ابوعبیده‌، النقائض‌ نقائض‌ جریر و فرزدق‌، ج۱، ص۲۹۳-۲۹۵، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ حور و ولید محمود خالص‌، ۹۹۴م‌.
۶. عمر ابن‌ عدیم‌، بغیة الطلب‌، ج۷، ص۳۲۲۰، به‌ کوشش‌ سهیل‌ زکار، دمشق‌، ۴۰۹ق‌/۹۸۸م‌.    
۷. محمد ابن‌ سلام‌ جمحی‌، طبقات‌ فحول‌ الشعراء، ج۲، ص۵۳۳، قاهره‌، ۳۹۴ق‌/۹۷۴م‌.    
۸. عمرو جاحظ، البیان‌ و التبیین‌، ج۱، ص۲۹۷، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمدهارون‌، قاهره‌، ۳۶۸ق‌/۹۴۸م‌.    
۹. عبدالله‌ ابن‌ قتیبه‌، الشعر و الشعراء، ج۱، ص۴۸۸، لیدن‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، ۹۰۲م‌.    
۱۰. یاقوت‌ حموی، معجم الادبا، ج۳، ص۱۲۴۶.    
۱۱. خلیل‌ صفدی‌، الوافی‌ بالوفیات‌، ج۱۳، ص۱۸۰، به‌ کوشش‌ محمد حجیری‌، بیروت‌، ۴۰۴ق‌/۹۸۴م‌.    
۱۲. محمد ابن‌ حبیب‌، «اسماء المغتالین‌»، ج۱، ص۲۹۱، نوادر المخطوطات‌، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ هارون‌، قاهره‌، ۹۵۴م‌، مجموعه ششم‌.
۱۳. عبدالله‌ ابن‌ قتیبه‌، الشعر و الشعراء، ج۱، ص۴۸۸، لیدن‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، ۹۰۲م‌.    
۱۴. حسین‌ آمدی‌، المؤتلف‌ و المختلف‌، ج۱، ص۶۸، به‌ کوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ۳۸۱ق‌/۹۶۱م‌.    
۱۵. علی‌ ابن‌ ماکولا، الاکمال‌، ج۱، ص۳۳۵، به‌ کوشش‌ عبدالرحمان‌ معلمی‌، حیدرآباد دکن‌، ۳۸۴ق‌/۹۶۵م‌.
۱۶. ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، ج۸، ص۱۵-۱۶، قاهره‌، ۴۰۷ق‌/۹۸۶م‌.
۱۷. عمرو جاحظ، البیان‌ و التبیین‌، ج۱، ص۲۹۷، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمدهارون‌، قاهره‌، ۳۶۸ق‌/۹۴۸م‌.    
۱۸. عمرو جاحظ، البیان‌ و التبیین‌، ج۱، ص۱۷۸، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمدهارون‌، قاهره‌، ۳۶۸ق‌/۹۴۸م‌.    
۱۹. محمد مرزبانی‌، الموشح‌، ج۱، ص۲۱۶-۲۱۷، به‌ کوشش‌ محب‌الدین‌ خطیب‌، قاهره‌، ۳۸۵ق‌.    
۲۰. احمد ابن‌ عبدربه‌، العقد الفرید، ج۶، ص۲۱۴-۲۱۵، به‌ کوشش‌ احمدامین‌ و دیگران‌، بیروت‌، ۴۰۲ق‌/۹۸۳م‌.    
۲۱. محمد ابن‌ سلام‌ جمحی‌، طبقات‌ فحول‌ الشعراء، ج۲، ص۵۳۵، قاهره‌، ۳۹۴ق‌/۹۷۴م‌.    
۲۲. علی‌ ابن‌ عساکر، تاریخ‌ مدینة دمشق‌، ج۱۶، ص۳۲۴-۳۲۵، به‌ کوشش‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌، ۴۱۵ق‌/۹۹۵م‌.    
۲۳. Blach I re, R, Histoire de la litt E rature arabe, Paris, ۱۹۶۶، ج۳، ص۴۸۳.
۲۴. EI ۲، ذیل‌ جریر.
۲۵. حسین‌ آمدی‌، المؤتلف‌ و المختلف‌، ج۱، ص۶۸، به‌ کوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ۳۸۱ق‌/۹۶۱م‌.    
۲۶. علی‌ ابن‌ عساکر، تاریخ‌ مدینة دمشق‌، ج۱۶، ص۳۲۵، به‌ کوشش‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌، ۴۱۵ق‌/۹۹۵م‌.    
۲۷. احمد ابن‌ فضل‌الله‌ عمری‌، مسالک‌ الابصار، ج۱۴، ص۸۱-۸۲، به‌ کوشش‌ فؤاد سزگین‌، فرانکفورت‌، ۴۰۸ق‌/۹۸۸م‌.
۲۸. معمر ابوعبیده‌، النقائض‌ نقائض‌ جریر و فرزدق‌، ج۱، ص۲۰۰، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ حور و ولید محمود خالص‌، ۹۹۴م‌.
۲۹. اسماعیل‌ قالی‌، الامالی‌، ج۲، ص۲۳۱، بیروت‌، دارالکتب‌ العلمیه‌.
۳۰. حسن‌ ابن‌ رشیق‌، العمده، ج۲، ص۸۵۴، به‌ کوشش‌ محمد قرقزان‌، بیروت‌، ۴۰۸ق‌/۹۸۸م‌.
۳۱. ابوعبید بکری‌، سمط اللالی‌، ج۱، ص۲۱۴، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز میمنی‌، قاهره‌، ۳۵۴ق‌/۹۳۶م‌.
۳۲. ابوعبید بکری‌، سمط اللالی‌، ج۱، ص۲۹۶، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز میمنی‌، قاهره‌، ۳۵۴ق‌/۹۳۶م‌.    
۳۳. محمد ابن‌ سلام‌ جمحی‌، طبقات‌ فحول‌ الشعراء، ج۲، ص۳۸۹، قاهره‌، ۳۹۴ق‌/۹۷۴م‌.    
۳۴. علی‌ ابن‌ عساکر، تاریخ‌ مدینة دمشق‌، ج۱۶، ص۳۲۹، به‌ کوشش‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌، ۴۱۵ق‌/۹۹۵م‌.    
۳۵. معمر ابوعبیده‌، النقائض‌ نقائض‌ جریر و فرزدق‌، ج۱، ص۲۰۰، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ حور و ولید محمود خالص‌، ۹۹۴م‌.
۳۶. محمد ابن‌ سلام‌ جمحی‌، طبقات‌ فحول‌ الشعراء، ج۲، ص۳۸۶-۳۸۹، قاهره‌، ۳۹۴ق‌/۹۷۴م‌.    
۳۷. محمد ابن‌ سلام‌ جمحی‌، طبقات‌ فحول‌ الشعراء، ج۱، ص۵۳۵، قاهره‌، ۳۹۴ق‌/۹۷۴م‌.
۳۸. ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، ج۸، ص۱۵-۱۷، قاهره‌، ۴۰۷ق‌/۹۸۶م‌.
۳۹. حسین‌ آمدی‌، المؤتلف‌ و المختلف‌، ج۱، ص۶۸، به‌ کوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، ۳۸۱ق‌/۹۶۱م‌.    
۴۰. Blach I re, R, Histoire de la litt E rature arabe, Paris, ۱۹۶۶، ج۳، ص۴۸۳.
۴۱. عمر ابن‌ عدیم‌، بغیة الطلب‌، ج۷، ص۳۲۲۴، به‌ کوشش‌ سهیل‌ زکار، دمشق‌، ۴۰۹ق‌/۹۸۸م‌.    
۴۲. عمرو جاحظ، البیان‌ و التبیین‌، ج۳، ص۱۶۹، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمدهارون‌، قاهره‌، ۳۶۸ق‌/۹۴۸م‌.    
۴۳. علی‌ ابن‌ عساکر، تاریخ‌ مدینة دمشق‌، ج۱۶، ص۳۲۶، به‌ کوشش‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌، ۴۱۵ق‌/۹۹۵م‌.    
۴۴. عمر ابن‌ عدیم‌، بغیة الطلب‌، ج۷، ص۳۲۲۴، به‌ کوشش‌ سهیل‌ زکار، دمشق‌، ۴۰۹ق‌/۹۸۸م‌.    
۴۵. یاسین‌ ایوبی‌، معجم‌ الشعراء فی‌ لسان‌ العرب‌، ج۱، ص۸۵، بیروت‌، ۹۸۷م‌.
۴۶. یاقوت‌ حموی، معجم الادبا، ج۳، ص۱۲۴۷.    
۴۷. عبدالله‌ بطلیوسی‌، الاقتضاب‌، ج۳، ص۱۴۶، قاهره‌، ۹۸۲م‌.
۴۸. معمر ابوعبیده‌، النقائض‌ نقائض‌ جریر و فرزدق‌، ج۱، ص۲۰۴، به‌ کوشش‌ محمدابراهیم‌ حور و ولید محمود خالص‌، ۹۹۴م‌.
۴۹. احمد ابن‌ عبدربه‌، العقد الفرید، ج۵، ص۲۹۸، به‌ کوشش‌ احمدامین‌ و دیگران‌، بیروت‌، ۴۰۲ق‌/۹۸۳م‌.
۵۰. عمرو جاحظ، الحیوان‌، ج۵، ص۵۸۵-۵۸۷، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمدهارون‌، بیروت‌، ۳۸۸ق‌/۹۶۹م‌.
۵۱. عمرو جاحظ، الحیوان‌، ج۳، ص۲۴۰، به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمدهارون‌، بیروت‌، ۳۸۸ق‌/۹۶۹م‌.
۵۲. GAS، ج۲، ص۳۶۳-۳۶۴.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «خداش بن بشر بعیث مجاشعی»، شماره۴۹۴۰.    






جعبه ابزار