حیات شیخ بهائی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بهاءالدین عاملی، محمد بن عزّالدین حسین، متخلص به بهائی و معروف به شیخ بهائی، فقیه و دانشمند ذوفنون قرن دهم و یازدهم است.

فهرست مندرجات

۱ - خاستگاه شیخ بهائی
۲ - نسبِ ایشان
۳ - لقب وی
۴ - سال و محل ولادت
۵ - پدر شیخ بهائی
       ۵.۱ - نام پدر
       ۵.۲ - مهاجرت به ایران
       ۵.۳ - سن شیخ بهائی در زمان مهاجرت
       ۵.۴ - اختلاف در زادگاه ایشان
       ۵.۵ - اعطاء منصب شیخ‌الاسلامی قزوین به ایشان
       ۵.۶ - اقامت شیخ بهائی در قزوین
       ۵.۷ - سفر پدر به حج
       ۵.۸ - وفات پدر
۶ - اولین منصب رسمی
۷ - بازگشت شیخ به قزوین
۸ - شیخ‌الاسلامی در اصفهان
۹ - سفر‌های شیخ بهائی
       ۹.۱ - سفر حج
       ۹.۲ - ناشناس بودن وی در سفرها
       ۹.۳ - دیدار با علما و تقیه در سفرها
       ۹.۴ - استعفا از منصب شیخ الاسلامی
       ۹.۵ - سفرهای مهم و تاریخی بهائی
       ۹.۶ - دیگر مسافرت‌های بهائی
۱۰ - همسر شیخ بهائی
۱۱ - اولاد شیخ بهائی
۱۲ - منتسبین به بهائی
۱۳ - برادر بهائی
۱۴ - وفات
       ۱۴.۱ - مکاشفه بهائی
       ۱۴.۲ - محل دفن ایشان
       ۱۴.۳ - اختلاف در سال وفات
۱۵ - فهرست منابع
۱۶ - پانویس
۱۷ - منبع

خاستگاه شیخ بهائی

[ویرایش]

خاستگاه وی جَبَع یا جباع، از قرای جبل عامل بوده و نسبت «جبعی» در حواشی بعضی از تألیفات شیخ بهائی و جدش، شمس الدین محمد بن علی، ذکر شده است.
[۱] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۱، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۲] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۱۴، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۳] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۲۰، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۴] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۲۴، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۵] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۲۷، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۶] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۳۴، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۷] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۴۷، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۸] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۲۰۸، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۹] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۲۱۱، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۱۰] جعفر مهاجر، الهجرة العاملیة الی ایران فی العصر الصفوی، ج۱، ص۱۴۵، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۸۹.
[۱۱] علی خان بن احمد مدنی، الحدائق الندیة فی شرح فواید الصمدیة، ج۱، ص۳، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷.
[۱۲] یوسف بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، ج۱، ص۱۶، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
[۱۳] ابراهیم برهان آزاد، «دو نکته مربوط بشرح حال شیخ بهائی»، ج۱، ص۱۴۳ـ۱۴۴، یغما، سال ۱۳، ش ۳ (خرداد ۱۳۳۹).


نسبِ ایشان

[ویرایش]

نسبِ وی به حارث هَمْدانی (متوفی ۶۵) از اصحاب حضرت علی علیه‌السّلام می‌رسد از این‌رو به حارثی هَمْدانی نیز شهرت دارد.

لقب وی

[ویرایش]

تخلّص شعری وی، بهائی، برگرفته از لقبش بوده، و این‌که محمد شفیع جاپلقی بروجردی
[۱۴] علی اصغر بن محمد شفیع جاپلقی بروجردی، ظرائف المقال فی معرفة طبقات الرجال، ج۱، ص۳۹، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
لقب او را امین الدّین دانسته بی اساس است.
[۱۵] عبدالحسین امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج۱۱، ص۲۱۸ـ۲۲۴، ج ۱۱، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
[۱۶] محسن امین، اعیان الشیعه، ج۹، ص۲۳۴، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۱۷] محمد بن حسن حرّعاملی، امل الا´مل، ج۱، ص۱۵۵، چاپ احمد حسینی، ج ۱، بغداد (تاریخ مقدمه ۱۳۸۵)، ۱۳۸۵.
[۱۸] علی خان بن احمد مدنی، الحدائق الندیة فی شرح فواید الصمدیة، ج۱، ص۳، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷.


سال و محل ولادت

[ویرایش]

بهاءالدین عاملی در ۹۵۳ در بعلبک به دنیا آمد و یک سال بعد با خانواده اش به جبل عامل رفت.

پدر شیخ بهائی

[ویرایش]


← نام پدر


پدرش، عزّالدین حسین بن عبدالصمد حارثی (متوفی ۹۸۴)، از شاگردان و دوستان شهید ثانی (متوفی ۹۶۶) بود.

← مهاجرت به ایران


و پس از شهادت او و احساس عدم امنیّت در جبل عامل و نیز به دعوت و تشویق شاه طهماسب و علی بن هلال کرکی معروف به شیخ علی منشار، شیخ الاسلام اصفهان، با خانواده‌اش به ایران آمد و در اصفهان ساکن شد. وی از نخستین علمای شیعه در جبل عامل بود که در پی استقرار حکومت شیعی صفوی، به ایران مهاجرت کردند
[۱۹] جعفر مهاجر، الهجرة العاملیة الی ایران فی العصر الصفوی، ج۱، ص۹۵، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۸۹.
[۲۰] جعفر مهاجر، الهجرة العاملیة الی ایران فی العصر الصفوی، ج۱، ص۱۴۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۸۹.
[۲۱] عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۲، ص۱۱۹، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
[۲۲] محسن امین، اعیان الشیعه، ج۸، ص۳۶۹، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۲۳] اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۱، ص۱۵۵، تهران ۱۳۵۰ ش.
[۲۴] مریم میراحمدی، دین و مذهب در عصر صفوی، ج۱، ص۵۴، تهران ۱۳۶۳ ش.


← سن شیخ بهائی در زمان مهاجرت


بنابر نسخه‌ای به خط شیخ بهائی که در ۹۶۹ در قزوین نوشته شده است، وی هنگام ورود به ایران سیزده ساله بود، اما بعضی منابع
[۲۵] محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، مطلع الشمس، ج۱، ص۴۴۷، چاپ تیمور برهان لیمودهی، چاپ سنگی تهران ۱۳۰۱ـ۱۳۰۳، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ ش.
[۲۶] یوسف بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، ج۱، ص۲۶، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
به اشتباه او را در این زمان هفت ساله دانسته اند. بعضی منابع، نسبت عاملی را به آملی تغییر داده و او را ایرانی شمرده اند.
[۲۷] قدری حافظ طوقان، تراث العرب العلمی فی الریاضیات و الفلک، ج۱، ص۷۵، بیروت (تاریخ مقدمه ۱۹۶۳).
[۲۸] قدری حافظ طوقان، تراث العرب العلمی فی الریاضیات و الفلک، ج۱، ص۸۲، بیروت (تاریخ مقدمه ۱۹۶۳).
[۲۹] احمد بن محمد خفاجی، ریحانة الالباء و زهرة الحیاة الدنیا، ج۱، ص۱۰۳، چاپ سنگی بولاق ۱۲۷۳.
[۳۰] محسن امین، اعیان الشیعه، ج۹، ص۲۳۶ـ۲۳۷، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۳۱] عبدالله نعمه، فلاسفه شیعه، ج۱، ص۳۴۹، ترجمه جعفر غضبان، تهران ۱۳۶۷ ش.


← اختلاف در زادگاه ایشان


همچنین بعضی تذکره نویسان،
[۳۲] محمد بن احمد طالوی ارتقی، سانحات دمی القصر فی مطارحات بنی العصر، ج۲، ص۱۲۶ـ۱۲۷، چاپ محمد مرسی خولی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
به دلیل اقامت طولانی‌اش در قزوین، این محل را زادگاه وی دانسته اند.
[۳۳] محمدامین بن فضل الله محبی، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، ج۳، ص۴۴۱، بیروت.
[۳۴] محسن امین، اعیان الشیعه، ج۹، ص۲۳۴، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۳۵] حسین بن محمدتقی نوری، خاتمه مستدرک الوسائل، ج۲، ص۲۲۳، قم ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶.
[۳۶] بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ج۱۱، ص۴۶۲، بیروت.
تنکابنی
[۳۷] محمد بن سلیمان تنکابنی، کتاب قصص العلماء، ج۱، ص۲۳۸، تهران.
او را متولد عربستان دانسته که احتمالاً به دلیل نسب او است.

← اعطاء منصب شیخ‌الاسلامی قزوین به ایشان


بعداز سه سال اقامت در اصفهان، شاه طهماسب به توصیه و تأکید شیخ علی منشار، عزّالدین حسین را به قزوین دعوت کرد و منصب شیخ الاسلامی این شهر را به او اعطا نمود.

← اقامت شیخ بهائی در قزوین


شیخ بهائی نیز همراه پدرش به قزوین آمد و برای مدتی در آن‌جا اقامت کرد، و به تحصیل علوم مختلف پرداخت. به نوشته خودش در آغاز الاربعون حدیثاً
[۳۸] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی ، الاربعون حدیثاً ، ص ۶۳، قم ۱۴۱۵.
، وی در ۹۷۱ همراه با پدرش در مشهد رضوی بوده است.
[۳۹] مقدمه نفیسی، ص ۲۶، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
بعدها پدرش برای مدتی شیخ الاسلام هرات شد، اما وی در قزوین ماند و در ۹۷۹ و ۹۸۱ اشعاری در اشتیاق به دیدار پدر و شهر هرات برای او فرستاد.
[۴۰] علی خان بن احمد مدنی، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، ج۱، ص۲۵۹، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران.
[۴۱] علی خان بن احمد مدنی، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، ج۱، ص۲۹۶، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران.
[۴۲] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۲۸-۲۹، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۴۳] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۴۶، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.


← سفر پدر به حج


در ۹۸۳ نیز که پدرش به قزوین آمد و برای سفر حج از شاه اجازه خواست، شاه به او اجازه داد و از همراهی بهاءالدین عاملی با او ممانعت و او را به ماندن در قزوین و تدریس علوم مکلّف کرد.
[۴۴] عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۲، ص۱۲۰، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
[۴۵] یوسف بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، ج۱، ص۲۶ـ۲۷، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
[۴۶] مقدمه نفیسی، ص ۲۹، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.


← وفات پدر


وفات پدر شیخ بهائی در ۹۸۴، در بحرین می‌باشد.

اولین منصب رسمی

[ویرایش]

بهائی پس از مرگ پدرش در ۹۸۴، در بحرین
[۴۷] عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۲، ص۱۲۰، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
[۴۸] یوسف بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، ج۱، ص۲۶ـ۲۷، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
[۴۹] مقدمه نفیسی، ص ۲۹، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
به امر شاه طهماسب به هرات رفت و به جای او به شیخ الاسلامی هرات منصوب شد؛ این اولین منصب رسمی وی بود.
[۵۰] ایرانیکا، ذیل مادّه.
[۵۱] جعفر مهاجر، الهجرة العاملیة الی ایران فی العصر الصفوی، ج۱، ص۱۵۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۸۹.
[۵۲] مقدمه نفیسی، ص ۳۴، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
[۵۳] محمدباقر بن زین العابدین خوانساری، روضات الجنات فی احوال العلماء والسادات، ج۷، ص۵۸، چاپ اسدالله اسماعیلیان، قم ۱۳۹۰ـ۱۳۹۲.


بازگشت شیخ به قزوین

[ویرایش]

مضمون «ارجوزة هراتیه» که آن را در قزوین سروده و از علاقه وی به هرات حکایت می‌کند، نشان می‌دهد که وی از هرات به قزوین بازگشته بوده است.
[۵۴] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۱۸۹ـ۱۹۴، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.


شیخ‌الاسلامی در اصفهان

[ویرایش]

احتمالاً مدت شیخ الاسلامی وی در هرات بسیار کوتاه بوده است، زیرا پس از وفات پدر همسرش، شیخ علی منشار در همان سال شیخ الاسلام اصفهان شد. همچنین از آن‌جا که شاه عباس در ۹۹۶ به حکومت رسید، شیخ الاسلامی او در اصفهان برخلاف مشهور به امر شاه عباس نبود، بلکه شاه اسماعیل ثانی (حک: ۹۸۴ـ ۹۸۵) یا سلطان محمد خدابنده (حک: ۹۸۵ـ ۹۹۵) او را منصوب کرده بودند. احتمال دارد که وی در زمان شاه عباس نیز شیخ الاسلام اصفهان شده باشد.
[۵۵] اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۱، ص۱۵۶، تهران ۱۳۵۰ ش.
[۵۶] عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۹۴، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
[۵۷] محمدامین بن فضل الله محبی، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، ج۳، ص۴۴۱، بیروت.
[۵۸] محمدعلی حبیب آبادی، مکارم الا´ثار در احوال رجال دو قرن ۱۳ و ۱۴ هجری، ج۳، ص۸۲۲، ج ۳، اصفهان ۱۳۵۱ ش.
[۵۹] محسن امین، اعیان الشیعه، ج۸، ص۳۶۹، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۶۰] محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة: احیاء الداثر من القرن العاشر، ج۱، ص۱۶۳، چاپ علی نقی منزوی، تهران ۱۳۶۶ ش.


سفر‌های شیخ بهائی

[ویرایش]

گفته‌اند که او حدود سی سال در سفر بوده است،
[۶۱] علی خان بن احمد مدنی، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، ج۱، ص۲۹۰، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران.
[۶۲] علی خان بن احمد مدنی، الحدائق الندیة فی شرح فواید الصمدیة، ج۱، ص۳، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷.
اما این مسئله با توجه به اشتغالات اجتماعی و تألیفات فراوان او و عهده داری منصب شیخ الاسلامی و قضاوت، اغراق آمیز می‌نماید. بعضی منابع
[۶۳] جرجی زیدان، تاریخ آداب اللغة العربیة، ج۲، ص۳۴۶، بیروت ۱۹۷۸.
[۶۴] ایرانیکا، ذیل مادّه.
[۶۵] بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ج۱۱، ص۴۶۳، بیروت.
سفر ممتد و طولانی بهائی را قبل از شیخ الاسلامی او در اصفهان دانسته‌اند.

← سفر حج


بهائی پس از مدتی، به شوق سفر حج، از شیخ الاسلامی کناره گرفت و مسافرت طولانی خود را آغاز کرد و در ۱۰۲۵ به اصفهان بازگشت و از آن پس تا آخر عمر ملازم شاه عباس بود. وی در این سفر، به عراق و حلب، شام و مصر و سراندیب، حجاز و بیت المقدس رفته و در سیاحت خود به مصاحبت بسیاری از علما و اکابر صوفیه نائل شده است.

← ناشناس بودن وی در سفرها


بهائی در سفرهای خود، ناشناس و در کسوت فقر و درویشی سیر کرده و با ارباب ادیان و مذاهب اسلامی به بحث و احتجاج پرداخته و در بعضی موارد تقیه می‌کرده است.
[۶۶] محمد بن سلیمان تنکابنی، کتاب قصص العلماء، ج۱، ص۲۳۸، تهران.
[۶۷] محمدامین بن فضل الله محبی، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، ج۳، ص۴۴۰، بیروت.
[۶۸] اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۱، ص۱۵۶ـ ۱۵۷، تهران ۱۳۵۰ ش.
[۶۹] علی خان بن احمد مدنی، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، ج۱، ص۲۹۰، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران.
[۷۰] محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۳، ص۳۰۳، تهران ۱۳۶۹ ش.


← دیدار با علما و تقیه در سفرها


به گزارش محبّی،
[۷۱] محمدامین بن فضل الله محبی، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، ج۳، ص۴۴۱ـ۴۴۴، بیروت.
در مصر با محمد بن ابی الحسن بکری (متوفی ۹۹۳) از علمای شافعی، دیدار کرد؛ به هیئت سیّاحان درآمد و به خواهش رضی بن ابی اللّطیف مقدسی هیئت و هندسه را به شرط کتمان به او آموخت. در دمشق، با حافظ حسین کربلایی یا تبریزی مؤلّف روضات الجنان، دیدار نمود، و همچنین با بورینی ملاقات و مباحثه کرد. همچنین در حلب، با شیخ عمر عرضی (متوفی ۱۰۲۴)، مفتی شافعی، ملاقات کرد و به نوشته محبّی
[۷۲] محمدامین بن فضل الله محبی، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، ج۳، ص۴۴۳، بیروت.
اظهار تسنن نمود. در همین حال، مردم جبل عامل از حضور بهائی در حلب آگاه شدند و به دیدارش شتافتند، اما شیخ برای آن‌که شناخته نشود از حلب خارج شد. در شام نیز به مذهب شافعی شناخته شد و از روی تقیّه کتابی را که در تفسیر به نام شاه عباس صفوی نوشته بود، به نام سلطان مراد سوم، سلطان عثمانی (متوفی ۱۰۰۳) تغییر داد.
[۷۳] ایرانیکا، ذیل ماده.
منابع دیگر در شرح این سفر به ناشناس بودن و کسوت فقر و درویشی شیخ اشاره کرده اند، اما از اظهار تسنن او سخن نگفته اند
[۷۴] اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۱، ص۱۵۶ـ ۱۵۷، تهران ۱۳۵۰ ش.
[۷۵] علی خان بن احمد مدنی، ج۱، ص۳، الحدائق الندیة فی شرح فواید الصمدیة، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷.
[۷۶] علی خان بن احمد مدنی ، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر ، ص ۲۹۰، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران .


← استعفا از منصب شیخ الاسلامی


وقوع این سفر طولانی در زمان شیخ الاسلامی بهائی بعید می‌نماید، ازینرو بعضی منابع
[۷۷] ایرانیکا، ذیل ماده.
گفته‌اند که بهائی احتمالاً به علت حسدورزی و رقابت روحانیان دربار با او برای مدتی از منصب شیخ الاسلامی استعفا کرد و به سفر رفت.
[۷۸] لطف الله هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ج۱، ص۴۵۵، اصفهان ۱۳۴۴ ش.
[۷۹] عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۹۴، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
[۸۰] محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الروضة النضرة فی علماءِ القرن الحادی عشرة، ج۱، ص۸۷، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.


← سفرهای مهم و تاریخی بهائی


از سفرهای مهم و تاریخی بهائی، سفر پیاده او به مشهد به همراه شاه عباس است. در ۲۵ ذیحجه ۱۰۰۸، شاه عباس به شکرانه فتح خراسان، پیاده از طوس به مشهد رفت. سه سال بعد در ۱۰۱۰ نیز به موجب نذری که داشت به همین کیفیّت از اصفهان به مشهد رفت و سه ماه در آن‌جا ماند. احتمالاً بهائی در هر دو سفر شاه عباس همراه او بوده است.
[۸۱] اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۱، ص۵۶۸، تهران ۱۳۵۰ ش.
[۸۲] اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۶۱۰ـ۶۱۲، تهران ۱۳۵۰ ش.
[۸۳] نصرالله فلسفی، زندگانی شاه عباس اول، ج۳، ص۸۵۹ ـ۸۶۰، تهران ۱۳۶۴ ش.
[۸۴] نصرالله فلسفی، زندگانی شاه عباس اول، ج۳، ص۸۶۳ ـ ۸۶۴، تهران ۱۳۶۴ ش.
[۸۵] محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۳، ص۳۰۴، تهران ۱۳۶۹ ش.
[۸۶] مقدمه نفیسی، ص ۳۲، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
[۸۷] ولی قلی بن داوودقلی شاملو، قصص الخاقانی، ج۱، ص۱۸۳ـ۱۸۴، چاپ حسن سادات ناصری، تهران ۱۳۷۱ ش.
[۸۸] محمدهاشم خراسانی، کتاب منتخب التواریخ، ج۱، ص۵۷۰، تهران ۱۳۱۷ ش.
[۸۹] محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، مطلع الشمس، ج۱، ص۶۱۱ـ ۶۱۳، چاپ تیمور برهان لیمودهی، چاپ سنگی تهران ۱۳۰۱ـ۱۳۰۳، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ ش.


← دیگر مسافرت‌های بهائی


از دیگر مسافرت‌های بهائی اطلاع دقیقی در دست نیست. مستندترین گزارش سفر بهائی را شاگرد او سیدحسین بن سیدصدر کرکی عاملی معروف به مجتهد کرکی (متوفی ۱۰۷۶) که چهل سال ملازم وی بوده، به دست داده است.
[۹۰] محمدباقر بن زین العابدین خوانساری، روضات الجنات فی احوال العلماء والسادات، ج۷، ص۵۶ ـ۵۹، چاپ اسدالله اسماعیلیان، قم ۱۳۹۰ـ۱۳۹۲.
[۹۱] عبدالحسین امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج۱۱، ص۲۵۴، ج ۱۱، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
[۹۲] حسین بن محمدتقی نوری، خاتمه مستدرک الوسائل، ج۳، ص۴۱۷، قم ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶.
بهائی در ۹۹۱ به حج و در رمضان ۹۹۲ در راه بازگشت از حج به تبریز رفت و مدتی (تا ۹۹۳) در آن‌جا ماند. اشاراتی به این سفر در کشکول
[۹۳] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۹۷، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
و نیز در سفینه ای که چند صفحه آن به خط بهائی بوده آمده است.
[۹۴] مقدمه نفیسی، ص ۳۰، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
وی سفری هم به کَرْک نوح در جبل عامل داشته و در آن‌جا با شیخ حسن صاحب معالم (متوفی ۱۰۱۱) دیدار کرده است.
[۹۵] محمد بن حسن حرّعاملی، امل الا´مل، ج۱، ص۵۸، چاپ احمد حسینی، ج ۱، بغداد (تاریخ مقدمه ۱۳۸۵)، ۱۳۸۵.
از آثار وی چنین برمی آید که وی به شهرهای دیگری چون کاظمین (۱۰۰۳)، هرات (شوال ۱۰۱۰)، آذربایجان و اران (۱۰۱۵)، گنجه (صفر ۱۰۱۵)، قم (ذیقعده ۱۰۱۵، سالی که شاه عباس برای جنگ گرجستان به شمال غربی ایران رفته بود)، شیروان و آمِد نیز مسافرت کرده است
[۹۶] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین، ج۱، ص۴۸۰، مع تعلیقات محمد اسماعیل بن حسین مازندرانی خواجوئی، چاپ مهدی رجائی، مشهد ۱۳۷۲ ش.
[۹۷] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی ، الاربعون حدیثاً ، ص۵۰۷، قم ۱۴۱۵.
[۹۸] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۲۹، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۹۹] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۷۰، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۱۰۰] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۲۳۶، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۱۰۱] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۲، ص۳۳، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۱۰۲] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الحدیقة الهلالیة: شرح دعاء الهلال من الصحیفة السجادیه، ج۱، ص۱۵۶، چاپ علی موسوی خراسانی، قم ۱۴۱۰.
[۱۰۳] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، مفتاح الفلاح، ج۱، ص۸۰۰، مع تعلیقات محمد اسماعیل بن حسین مازندرانی خواجوئی، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۵.


همسر شیخ بهائی

[ویرایش]

همسر شیخ، دختر شیخ علی منشار عاملی، زنی دانشمند بود که پس از درگذشت پدر، کتابخانه نفیس چهار هزار جلدی او را به ارث برد و شیخ بهائی آن را در ۱۰۳۰ وقف کرد، ولی پس از وفات بهائی، این کتابخانه به سبب اهمال در نگهداری از بین رفت.
[۱۰۴] حسین بن محمدتقی نوری، خاتمه مستدرک الوسائل، ج۲، ص۲۳۱ـ۲۳۲، قم ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶.
[۱۰۵] عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۹۴، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
[۱۰۶] عباس قمی، فوائد الرضویه: زندگانی علمای مذهب شیعه، ج۲، ص۵۱۰، تهران، تاریخ مقدمه ۱۳۲۷ ش.
[۱۰۷] محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الروضة النضرة فی علماءِ القرن الحادی عشرة، ج۱، ص۸۷، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.


اولاد شیخ بهائی

[ویرایش]

از این‌که بهائی مدت زیادی از عمر خود را به تنهایی در سفر گذرانده می‌توان حدس زد که فرزندی نداشته است. بیشتر منابع نیز فرزندی برای او نشناسانده و بعضی او را عقیم دانسته اند.
[۱۰۸] محسن امین، اعیان الشیعه، ج۹، ص۲۴۲، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
نفیسی
[۱۰۹] مقدمه، ص ۵۹، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
به نقل از محمدباقرالفت، پسری به نام علی برای شیخ بر می‌شمرد که گویا اهل فضل بوده است، از تردید شدید خود الفت در این مورد بر‌می‌آید که این قول اساسی ندارد. افندی اصفهانی
[۱۱۰] عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۹۴، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
[۱۱۱] عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، تعلیقه امل الا´مل، ج۱، ص۶۹، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۱۰.
تصریح دارد که بهائی تنها یک دختر از خود به جای گذارد که اعقاب وی در زمان افندی در قید حیات بوده اند. آقابزرگ طهرانی
[۱۱۲] محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۹، ص۹۳۳، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۱۱۳] محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الروضة النضرة فی علماءِ القرن الحادی عشرة، ج۱، ص۸۷، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.
نیز شاعری به نام میرزامحمد خطّاط بهایی گلپایگانی (متوفی ۱۳۰۵) متخلص به «بهایی» و «گلشن» را با هفت واسطه از اولاد بهائی برشمرده و اجداد او را تا بهائی از علما و عرفا دانسته است.
[۱۱۴] محمدعلی عبرت نائینی، تذکره مدینة الادب، ج۱، ص۴۹۷ـ۵۰۳، چاپ عکسی تهران ۱۳۷۶ ش.


منتسبین به بهائی

[ویرایش]

بنابر نقل الفت و نیز به گفته شاردن،
[۱۱۵] جان شاردن، سفرنامه شاردن، ج۴، ص۱۵۱۸، ترجمة اقبال یغمایی، تهران ۱۳۷۲ـ۱۳۷۵ ش.
دو خانواده در اصفهان به بهائی منتسب و مشهور بوده اند، کوچه ای نیز به نام شیخ بهاءالدین محمد در محله دردشت بوده و حمّام معروف شیخ بهائی در آن کوچه واقع است. همچنین در محله «خواجه بزرگ» خانه ای به نام شیخ بهائی وجود داشته است.
[۱۱۶] مقدمه نفیسی، ص ۵۹، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
[۱۱۷] ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ج۱، ص۲۲۲ـ۲۲۳، تهران ۱۳۵۲ ش.
خاندانی به نام «آل مروه» از علمای جبل عامل را نیز از اعقاب بهائی دانسته‌اند که به عقیده امین
[۱۱۸] محسن امین، اعیان الشیعه، ج۹، ص۲۴۲، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
صحّت ندارد.

برادر بهائی

[ویرایش]

بهائی برادر کوچکتری به نام عبدالصّمد (۹۶۶ـ۱۰۲۰) داشته که با هم نزد پدرشان، شیخ حسین، درس خوانده و اجازه نامه مشترکی دریافت داشته اند.
[۱۱۹] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۵، ص۱۸۹ـ۱۹۰، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
نفیسی
[۱۲۰] مقدمه، ص ۲۲ـ۲۳، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
عبدالصّمد را برادر بزرگتر دانسته و دلایلی بر مدّعای خود آورده و امینی
[۱۲۱] عبدالحسین امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج۱۱، ص۲۸۱ـ۲۸۳، ج ۱۱، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
ضمن ارائه سندی تاریخی، دلایل نفیسی را با قاطعیّت رد کرده است.
[۱۲۲] عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۹۴ـ۹۵، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
[۱۲۳] عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۲، ص۱۱۰، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
تنکابنی
[۱۲۴] محمد بن سلیمان تنکابنی، کتاب قصص العلماء، ج۱، ص۲۴۶، تهران.
نیز عبدالصّمد را به خطا برادرزاده شیخ دانسته است. قبر عبدالصّمد در کنار قبر شیخ بهائی در مشهد است.
[۱۲۵] محمدعلی عبرت نائینی، تذکره مدینة الادب، ج۳، ص۲۱۶، چاپ عکسی تهران ۱۳۷۶ ش.


وفات

[ویرایش]


← مکاشفه بهائی


بهائی چند روز قبل از مرگ با جمعی از همراهان و شاگردان خود به زیارت قبر بابا رکن الدین شیرازی رفت و مکاشفه ای برایش روی داد که از آن نزدیک بودن مرگش را استنباط کرد. محمدتقی مجلسی،
[۱۲۶] محمدتقی بن مقصودعلی مجلسی، روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، ج۱۴، ص۴۳۴ـ ۴۳۵، چاپ حسین موسوی کرمانی و علی پناه اشتهاردی، قم ۱۴۰۶ـ۱۴۱۳.
که خود از همراهان شیخ بوده، این مکاشفه را گزارش کرده است.
[۱۲۷] برای آگاهی از جزئیات مکاشفه و اختلاف منابع در آن رجوع کنید به، علی خان بن احمد مدنی، ج۱، ص۲۹۱، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران.
[۱۲۸] برای آگاهی از جزئیات مکاشفه و اختلاف منابع در آن رجوع کنید به، اسکندر منشی، ج۲، ص۹۶۷، تاریخ عالم آرای عباسی، تهران ۱۳۵۰ ش.
[۱۲۹] برای آگاهی از جزئیات مکاشفه و اختلاف منابع در آن رجوع کنید به، محمدامین بن فضل الله محبی، ج۳، ص۴۵۴ـ۴۵۵، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، بیروت.


← محل دفن ایشان


بهائی از آن پس خلوت گزید و بعداز هفت روز بیماری از دنیا رفت و طبق وصیتش او را به مشهد انتقال دادند و در مَدْرس سابق خودِ او در نزدیکی حرم رضوی سمت پایین پای مبارک به خاک سپردند.
[۱۳۰] اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۹۶۷ـ ۹۶۸، تهران ۱۳۵۰ ش.
[۱۳۱] محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصری، ج۱، ص۴۴۵ـ۴۴۷، چاپ محمد اسماعیل رضوانی، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش.
[۱۳۲] عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۹۷، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
[۱۳۳] عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، تعلیقه امل الا´مل، ج۱، ص۶۹، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۱۰.
امروزه، این محل، جزو رواقهای حرم است.

← اختلاف در سال وفات


در تعیین سال وفات شیخ بهائی اختلاف است. از آن‌جا که اسکندر منشی،
[۱۳۴] اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۹۶۷، تهران ۱۳۵۰ ش.
وقایع نگار روزانه شاه عباس، و نیز مظفر بن محمدقاسم گنابادی، منجّم معروف آن عصر، در تنبیهات المنجّمین
[۱۳۵] مظفربن محمدقاسم گنابادی، تنبیهات المنجمین، ج۱، ص۲۲۳ـ۲۲۴، چاپ سنگی (ایران) ۱۲۸۴.
که چند ماه پس از مرگ بهائی نوشته است، سال ۱۰۳۰ را ذکر کرده اند، این قول پذیرفتنی است. جمعی از معاصران بهائی نیز همین تاریخ را ذکر کرده اند.
[۱۳۶] محمدتقی بن مقصودعلی مجلسی، روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، ج۱۴، ص۴۳۵، چاپ حسین موسوی کرمانی و علی پناه اشتهاردی، قم ۱۴۰۶ـ۱۴۱۳.
[۱۳۷] حسن بن مرتضی حسینی استرآبادی، تاریخ سلطانی: از شیخ صفی تا شاه صفی، ج۱، ص۲۱۷، چاپ احسان اشراقی، تهران ۱۳۶۴ ش.
[۱۳۸] محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الروضة النضرة فی علماءِ القرن الحادی عشرة، ج۱، ص۸۵ـ۸۶، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.
ظاهراً پس از این‌که نظام الدین ساوجی تمام کننده جامع عباسی و شاگرد بهائی، وفات وی را در ۱۰۳۱ ذکر کرده است
[۱۳۹] محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، جامع عباسی، ج۱، ص۹۶، چاپ سنگی تهران ۱۳۲۸.
بسیاری از تذکره نویسان از وی پیروی نموده اند.
[۱۴۰] علی خان بن احمد مدنی، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، ج۱، ص۲۹۱، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران.
[۱۴۱] علی خان بن احمد مدنی، الحدائق الندیة فی شرح فواید الصمدیة، ج۱، ص۳، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷.
[۱۴۲] محمد بن سلیمان تنکابنی، کتاب قصص العلماء، ج۱، ص۲۴۵، تهران.
[۱۴۳] محمدهاشم خراسانی، کتاب منتخب التواریخ، ج۱، ص۶۴۰، تهران ۱۳۱۷ ش.
[۱۴۴] محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصری، ج۱، ص۴۴۷، چاپ محمد اسماعیل رضوانی، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش.
[۱۴۵] محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصری، ج۱، ص۶۷۶، چاپ محمد اسماعیل رضوانی، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش.
[۱۴۶] محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، مطلع الشمس، ج۲، ص۹۱۵، چاپ تیمور برهان لیمودهی، چاپ سنگی تهران ۱۳۰۱ـ۱۳۰۳، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ ش.
[۱۴۷] ج ۲، ستون ۱۲۶۲، یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعربه، قاهره ۱۳۴۶/۱۹۲۸، چاپ افست قم ۱۴۱۰.
اقوال دیگر، مانند ۱۰۳۲
[۱۴۸] رضاقلی بن محمدهادی هدایت، تذکره ریاض العارفین، ج۱، ص۵۸، چاپ مهرعلی گرگانی، تهران (۱۳۴۴ ش).
[۱۴۹] رضاقلی بن محمدهادی هدایت، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری، ج۸، ص۵۷۸، در میرخواند، تاریخ روضة الصفا، ج ۸ ـ۱۰، تهران ۱۳۳۹ ش.
[۱۵۰] رضاقلی بن محمدهادی هدایت، ج۴، ص۱۲، مجمع الفصحا، چاپ مظاهر مصفا، تهران ۱۳۳۶ـ۱۳۴۰ ش، ۱۰۳۰ ثبت کرده است.
و ۱۰۳۵ و ۱۰۴۰، بی اساس است.
[۱۵۱] مقدمه نفیسی، ص ۵۵ـ۵۹، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
[۱۵۲] محمد بن حسن حرّعاملی، امل الا´مل، ج۱، ص۱۵۸، چاپ احمد حسینی، ج ۱، بغداد (تاریخ مقدمه ۱۳۸۵)، ۱۳۸۵.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) لطفعلی بن آقاخان آذر بیگدلی، آتشکده آذر، چاپ جعفر شهیدی، چاپ افست تهران ۱۳۳۷ ش.
(۲) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۳) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الروضة النضرة فی علماءِ القرن الحادی عشرة، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.
(۴) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة: احیاء الداثر من القرن العاشر، چاپ علی نقی منزوی، تهران ۱۳۶۶ ش.
(۵) آقامحمدعلی کرمانشاهی، خیراتیّه در ابطال طریقة صوفیّه، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۲.
(۶) ابن صابونی، کتاب تکمله اکمال الاکمال فی الانساب و الاسماء و الالقاب، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
(۷) دوین جی استوارت، «شیخ بهائی و ' کشکول، او»، ترجمه حسین معصومی همدانی، نشر دانش، سال ۱۱، ش ۳ (فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۰).
(۸) اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، تهران ۱۳۵۰ ش.
(۹) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصری، چاپ محمد اسماعیل رضوانی، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش.
(۱۰) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، مطلع الشمس، چاپ تیمور برهان لیمودهی، چاپ سنگی تهران ۱۳۰۱ـ۱۳۰۳، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ ش.
(۱۱) عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، تعلیقه امل الا´مل، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۱۰.
(۱۲) عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
(۱۳) محسن امین، اعیان الشیعه، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۱۴) عبدالحسین امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج ۱۱، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
(۱۵) تقی الدین محمد بن محمد اوحدی بلیانی، عرفات العاشقین، نسخة عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانه ملک، ش ۵۳۲۴.
(۱۶) یوسف بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
(۱۷) ابراهیم برهان آزاد، «دو نکته مربوط بشرح حال شیخ بهائی»، یغما، سال ۱۳، ش ۳ (خرداد ۱۳۳۹).
(۱۸) بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، بیروت.
(۱۹) محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الاربعون حدیثاً، قم ۱۴۱۵.
(۲۰) محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، جامع عباسی، چاپ سنگی تهران ۱۳۲۸.
(۲۱) محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الحدیقة الهلالیة: شرح دعاء الهلال من الصحیفة السجادیه، چاپ علی موسوی خراسانی، قم ۱۴۱۰.
(۲۲) محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، العروة الوثقی: تفسیر سورة الحمد، چاپ اکبر ایرانی قمی، قم ۱۴۱۲.
(۲۳) محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کتاب المخلاة، مصر (۱۳۱۷).
(۲۴) محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۲۵) محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهاءالدین محمد العاملی مشهور به شیخ بهائی، چاپ غلامحسین جواهری، تهران.
(۲۶) محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
(۲۷) محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین، مع تعلیقات محمد اسماعیل بن حسین مازندرانی خواجوئی، چاپ مهدی رجائی، مشهد ۱۳۷۲ ش.
(۲۸) محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، مفتاح الفلاح، مع تعلیقات محمد اسماعیل بن حسین مازندرانی خواجوئی، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۵.
(۲۹) محمد بن سلیمان تنکابنی، کتاب قصص العلماء، تهران.
(۳۰) ذبیح الله ثابتیان، اسناد و نامه های تاریخی دورة صفویه، تهران ۱۳۴۳ ش.
(۳۱) علی اصغر بن محمد شفیع جاپلقی بروجردی، ظرائف المقال فی معرفة طبقات الرجال، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
(۳۲) محمدشفیع بن علی اکبر جاپلقی بروجردی شفیعا، روضة البهیة فی طرق الشفیعیه، چاپ سنگی تهران ۱۲۸۰.
(۳۳) نعمت الله بن عبدالله جزایری، الانوار النعمانیه، چاپ محمدعلی قاضی طباطبایی، تبریز ۱۳۸۲.
(۳۴) رسول جعفریان، دین و سیاست در دوره صفوی، قم ۱۳۷۰ ش.
(۳۵) رسول جعفریان، «رویارویی فقیهان و صوفیان در عصر صفویان»، کیهان اندیشه، ش ۳۳ (آذر و دی ۱۳۶۹).
(۳۶) محسن جهانگیری، «شرح احوال و ذکر آثار و نقل افکار شیخ بهائی»، فلسفه، نشریه اختصاصی گروه آموزشی فلسفه، ش ۱، ضمیمه مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران (بهار ۱۳۵۵).
(۳۷) محمدعلی حبیب آبادی، مکارم الا´ثار در احوال رجال دو قرن ۱۳ و ۱۴ هجری، ج ۳، اصفهان ۱۳۵۱ ش.
(۳۸) محمد بن حسن حرّعاملی، الاثناعشریه، چاپ مهدی لازوردی و محمد درودی، قم ۱۴۰۰.
(۳۹) محمد بن حسن حرّعاملی، امل الا´مل، چاپ احمد حسینی، ج ۱، بغداد (تاریخ مقدمه ۱۳۸۵)، ۱۳۸۵.
(۴۰) حسن بن مرتضی حسینی استرآبادی، تاریخ سلطانی: از شیخ صفی تا شاه صفی، چاپ احسان اشراقی، تهران ۱۳۶۴ ش.
(۴۱) محمدهاشم خراسانی، کتاب منتخب التواریخ، تهران ۱۳۱۷ ش.
(۴۲) احمد بن محمد خفاجی، ریحانة الالباء و زهرة الحیاة الدنیا، چاپ سنگی بولاق ۱۲۷۳.
(۴۳) محمدباقر بن زین العابدین خوانساری، روضات الجنات فی احوال العلماء والسادات، چاپ اسدالله اسماعیلیان، قم ۱۳۹۰ـ۱۳۹۲.
(۴۴) ابراهیم دیباجی، «کفاره روزه ایکه خوردم رمضان: شرح از جامی، شیخ بهائی، و اسیری لاهیجی»، وحید، سال ۴، ش ۴ (فروردین ۱۳۴۶).
(۴۵) ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، تهران ۱۳۵۲ ش.
(۴۶) جرجی زیدان، تاریخ آداب اللغة العربیة، بیروت ۱۹۷۸.
(۴۷) عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.
(۴۸) یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعربه، قاهره ۱۳۴۶/۱۹۲۸، چاپ افست قم ۱۴۱۰.
(۴۹) کیوان سمیعی، «تسامحات ادبی»، یادگار، سال ۲، ش ۲ (مهر ۱۳۲۴).
(۵۰) جان شاردن، سفرنامه شاردن، ترجمة اقبال یغمایی، تهران ۱۳۷۲ـ۱۳۷۵ ش.
(۵۱) ولی قلی بن داوودقلی شاملو، قصص الخاقانی، چاپ حسن سادات ناصری، تهران ۱۳۷۱ ش.
(۵۲) علی شریعتی، راهنمای خراسان، تهران ۱۳۶۳ ش.
(۵۳) محمد بن علی شریف لاهیجی، محبوب القلوب، عکس نسخه خطی.
(۵۴) محمدمظفر حسین بن محمد یوسفعلی صبا، تذکرة روز روشن، چاپ محمد حسین رکن زاده آدمیت، تهران ۱۳۴۳ ش.
(۵۵) محمد بن احمد طالوی ارتقی، سانحات دمی القصر فی مطارحات بنی العصر، چاپ محمد مرسی خولی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۵۶) محمدحسین طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت ۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/ ۱۹۷۱ـ۱۹۷۴.
(۵۷) قدری حافظ طوقان، تراث العرب العلمی فی الریاضیات و الفلک، بیروت (تاریخ مقدمه ۱۹۶۳).
(۵۸) حسین بن عبدالصمد عاملی، وصول الاخیار الی اصول الاخبار، چاپ عبداللطیف کوهکمری، قم ۱۴۰۱.
(۵۹) محمدعلی عبرت نائینی، تذکره مدینة الادب، چاپ عکسی تهران ۱۳۷۶ ش.
(۶۰) نصرالله فلسفی، زندگانی شاه عباس اول، تهران ۱۳۶۴ ش.
(۶۱) محمد قصری، سیمایی از شیخ بهائی در آئینة آثار، مشهد ۱۳۷۴ ش.
(۶۲) عباس قمی، سفینة البحار و مدینة الحکم و الا´ثار، بیروت.
(۶۳) عباس قمی، فوائد الرضویه: زندگانی علمای مذهب شیعه، تهران، تاریخ مقدمه ۱۳۲۷ ش.
(۶۴) عباس قمی، کتاب الکنی والالقاب، صیدا ۱۳۵۷ـ ۱۳۵۸، چاپ افست قم.
(۶۵) محمدطاهر بن محمد حسین قمی، تحفة الاخیار: بحثی در پیرامون آراء و عقاید صوفیه، چاپ داوود الهامی، قم ۱۳۶۹ ش.
(۶۶) کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیة الله العظمی مرعشی نجفی مدّظله العالی، نگارش احمد حسینی، قم ۱۳۵۴ـ۱۳۷۶ ش.
(۶۷) محمدعلی بن صادقعلی کشمیری، کتاب نجوم السماء فی تراجم العلماء، قم.
(۶۸) کیخسرو اسفندیار، دبستان مذاهب، چاپ رحیم رضازاده ملک، تهران ۱۳۶۲ ش.
(۶۹) مظفربن محمدقاسم گنابادی، تنبیهات المنجمین، چاپ سنگی (ایران) ۱۲۸۴.
(۷۰) محمد قدرت الله گوپاموی، کتاب تذکره نتایج الافکار، بمبئی ۱۳۳۶ ش.
(۷۱) محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۷۲) محمدتقی بن مقصودعلی مجلسی، روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، چاپ حسین موسوی کرمانی و علی پناه اشتهاردی، قم ۱۴۰۶ـ۱۴۱۳.
(۷۳) محمدتقی بن مقصودعلی مجلسی، لوامع صاحبقرانی، قم ۱۴۱۴.
(۷۴) محمدامین بن فضل الله محبی، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، بیروت.
(۷۵) محمدامین بن فضل الله محبی، نفحة الریحانة و رشحة طلاءالحانه، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۳۸۷ـ۱۳۹۱/ ۱۹۶۷ـ۱۹۷۱.
(۷۶) محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، تهران ۱۳۶۹ ش.
(۷۷) علی خان بن احمد مدنی، الحدائق الندیة فی شرح فواید الصمدیة، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷.
(۷۸) علی خان بن احمد مدنی، ریاض السالکین فی شرح صحیفة سیدالساجدین، قم ۱۴۱۵.
(۷۹) علی خان بن احمد مدنی، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران.
(۸۰) محمد معصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه، طرائق الحقائق، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران ۱۳۳۹ـ۱۳۴۵ ش.
(۸۱) جلال الدین محمد منجم یزدی، تاریخ عباسی، یا روزنامة ملاجلال، چاپ سیف الله وحیدنیا، تهران ۱۳۶۶ ش.
(۸۲) احمد منزوی، فهرست نسخه های خطی فارسی، تهران ۱۳۴۸ـ۱۳۵۱ ش.
(۸۳) عباس بن علی موسوی حسینی، نزهة الجلیس و منیة الادیب الانیس، نجف ۱۳۸۶ـ۱۳۸۷، چاپ افست قم ۱۳۷۵ ش.
(۸۴) رضا موسوی هندی، دیوان، چاپ موسی موسوی، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۸.
(۸۵) جعفر مهاجر، الهجرة العاملیة الی ایران فی العصر الصفوی، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۸۹.
(۸۶) مریم میراحمدی، دین و مذهب در عصر صفوی، تهران ۱۳۶۳ ش.
(۸۷) محمدحسن میرجهانی طباطبائی، روایح النسمات در شرح دعای سمات، تهران ۱۳۷۰ ش.
(۸۸) محمدباقربن محمد میرداماد، اثنی عشر رسالة للمعلم الثالث، چاپ جمال الدین میردامادی.
(۸۹) مجتبی مینوی، «موش و گربه مجلسی»، یغما، سال ۸، ش ۲ (اردیبهشت ۱۳۳۴).
(۹۰) مجتبی مینوی، یادداشتهای مینوی، ج ۱، چاپ مهدی قریب و محمدعلی بهبودی، تهران ۱۳۷۵ ش.
(۹۱) محمدطاهر نصرآبادی، تذکرة نصرآبادی، چاپ وحید دستگردی، تهران ۱۳۶۱ ش.
(۹۲) عبدالله نعمه، فلاسفه شیعه، ترجمه جعفر غضبان، تهران ۱۳۶۷ ش.
(۹۳) حسین بن محمدتقی نوری، خاتمه مستدرک الوسائل، قم ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶.
(۹۴) حسین بن محمدتقی نوری، الفیض القدسی فی ترجمة العلامه المجلسی، در مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۰۲، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۹۵) رضاقلی بن محمدهادی هدایت، تذکره ریاض العارفین، چاپ مهرعلی گرگانی، تهران (۱۳۴۴ ش).
(۹۶) رضاقلی بن محمدهادی هدایت، مجمع الفصحا، چاپ مظاهر مصفا، تهران ۱۳۳۶ـ۱۳۴۰ ش.
(۹۷) رضاقلی بن محمدهادی هدایت، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری، در میرخواند، تاریخ روضة الصفا، ج ۸ ـ۱۰، تهران ۱۳۳۹ ش.
(۹۸) جلال الدین همائی، تاریخ اصفهان، ج ۱، هنر و هنرمندان، چاپ ماهدخت بانوهمایی، تهران ۱۳۷۵ ش.
(۹۹) ابراهیم بن حسین همدانی، «سواد کتابت حضرت میرزا ابراهیم همدانی بحضرت شیخ بهاءالدین محمد»، ارمغان، دوره ۷، ش ۱ (فروردین ۱۳۰۵).
(۱۰۰) لطف الله هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان ۱۳۴۴ ش.
(۱۰۱) ایرانیکا.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۱، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۲. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۱۴، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۳. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۲۰، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۴. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۲۴، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۵. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۲۷، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۶. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۳۴، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۷. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۴۷، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۸. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۲۰۸، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۹. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۴، ص۲۱۱، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۰. جعفر مهاجر، الهجرة العاملیة الی ایران فی العصر الصفوی، ج۱، ص۱۴۵، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۸۹.
۱۱. علی خان بن احمد مدنی، الحدائق الندیة فی شرح فواید الصمدیة، ج۱، ص۳، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷.
۱۲. یوسف بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، ج۱، ص۱۶، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
۱۳. ابراهیم برهان آزاد، «دو نکته مربوط بشرح حال شیخ بهائی»، ج۱، ص۱۴۳ـ۱۴۴، یغما، سال ۱۳، ش ۳ (خرداد ۱۳۳۹).
۱۴. علی اصغر بن محمد شفیع جاپلقی بروجردی، ظرائف المقال فی معرفة طبقات الرجال، ج۱، ص۳۹، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
۱۵. عبدالحسین امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج۱۱، ص۲۱۸ـ۲۲۴، ج ۱۱، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۱۶. محسن امین، اعیان الشیعه، ج۹، ص۲۳۴، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۷. محمد بن حسن حرّعاملی، امل الا´مل، ج۱، ص۱۵۵، چاپ احمد حسینی، ج ۱، بغداد (تاریخ مقدمه ۱۳۸۵)، ۱۳۸۵.
۱۸. علی خان بن احمد مدنی، الحدائق الندیة فی شرح فواید الصمدیة، ج۱، ص۳، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷.
۱۹. جعفر مهاجر، الهجرة العاملیة الی ایران فی العصر الصفوی، ج۱، ص۹۵، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۸۹.
۲۰. جعفر مهاجر، الهجرة العاملیة الی ایران فی العصر الصفوی، ج۱، ص۱۴۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۸۹.
۲۱. عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۲، ص۱۱۹، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
۲۲. محسن امین، اعیان الشیعه، ج۸، ص۳۶۹، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۲۳. اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۱، ص۱۵۵، تهران ۱۳۵۰ ش.
۲۴. مریم میراحمدی، دین و مذهب در عصر صفوی، ج۱، ص۵۴، تهران ۱۳۶۳ ش.
۲۵. محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، مطلع الشمس، ج۱، ص۴۴۷، چاپ تیمور برهان لیمودهی، چاپ سنگی تهران ۱۳۰۱ـ۱۳۰۳، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ ش.
۲۶. یوسف بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، ج۱، ص۲۶، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
۲۷. قدری حافظ طوقان، تراث العرب العلمی فی الریاضیات و الفلک، ج۱، ص۷۵، بیروت (تاریخ مقدمه ۱۹۶۳).
۲۸. قدری حافظ طوقان، تراث العرب العلمی فی الریاضیات و الفلک، ج۱، ص۸۲، بیروت (تاریخ مقدمه ۱۹۶۳).
۲۹. احمد بن محمد خفاجی، ریحانة الالباء و زهرة الحیاة الدنیا، ج۱، ص۱۰۳، چاپ سنگی بولاق ۱۲۷۳.
۳۰. محسن امین، اعیان الشیعه، ج۹، ص۲۳۶ـ۲۳۷، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۳۱. عبدالله نعمه، فلاسفه شیعه، ج۱، ص۳۴۹، ترجمه جعفر غضبان، تهران ۱۳۶۷ ش.
۳۲. محمد بن احمد طالوی ارتقی، سانحات دمی القصر فی مطارحات بنی العصر، ج۲، ص۱۲۶ـ۱۲۷، چاپ محمد مرسی خولی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۳۳. محمدامین بن فضل الله محبی، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، ج۳، ص۴۴۱، بیروت.
۳۴. محسن امین، اعیان الشیعه، ج۹، ص۲۳۴، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۳۵. حسین بن محمدتقی نوری، خاتمه مستدرک الوسائل، ج۲، ص۲۲۳، قم ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶.
۳۶. بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ج۱۱، ص۴۶۲، بیروت.
۳۷. محمد بن سلیمان تنکابنی، کتاب قصص العلماء، ج۱، ص۲۳۸، تهران.
۳۸. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی ، الاربعون حدیثاً ، ص ۶۳، قم ۱۴۱۵.
۳۹. مقدمه نفیسی، ص ۲۶، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
۴۰. علی خان بن احمد مدنی، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، ج۱، ص۲۵۹، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران.
۴۱. علی خان بن احمد مدنی، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، ج۱، ص۲۹۶، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران.
۴۲. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۲۸-۲۹، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۴۳. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۴۶، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۴۴. عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۲، ص۱۲۰، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
۴۵. یوسف بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، ج۱، ص۲۶ـ۲۷، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
۴۶. مقدمه نفیسی، ص ۲۹، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
۴۷. عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۲، ص۱۲۰، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
۴۸. یوسف بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، ج۱، ص۲۶ـ۲۷، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
۴۹. مقدمه نفیسی، ص ۲۹، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
۵۰. ایرانیکا، ذیل مادّه.
۵۱. جعفر مهاجر، الهجرة العاملیة الی ایران فی العصر الصفوی، ج۱، ص۱۵۶، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۸۹.
۵۲. مقدمه نفیسی، ص ۳۴، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
۵۳. محمدباقر بن زین العابدین خوانساری، روضات الجنات فی احوال العلماء والسادات، ج۷، ص۵۸، چاپ اسدالله اسماعیلیان، قم ۱۳۹۰ـ۱۳۹۲.
۵۴. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۱۸۹ـ۱۹۴، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۵۵. اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۱، ص۱۵۶، تهران ۱۳۵۰ ش.
۵۶. عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۹۴، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
۵۷. محمدامین بن فضل الله محبی، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، ج۳، ص۴۴۱، بیروت.
۵۸. محمدعلی حبیب آبادی، مکارم الا´ثار در احوال رجال دو قرن ۱۳ و ۱۴ هجری، ج۳، ص۸۲۲، ج ۳، اصفهان ۱۳۵۱ ش.
۵۹. محسن امین، اعیان الشیعه، ج۸، ص۳۶۹، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۶۰. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة: احیاء الداثر من القرن العاشر، ج۱، ص۱۶۳، چاپ علی نقی منزوی، تهران ۱۳۶۶ ش.
۶۱. علی خان بن احمد مدنی، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، ج۱، ص۲۹۰، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران.
۶۲. علی خان بن احمد مدنی، الحدائق الندیة فی شرح فواید الصمدیة، ج۱، ص۳، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷.
۶۳. جرجی زیدان، تاریخ آداب اللغة العربیة، ج۲، ص۳۴۶، بیروت ۱۹۷۸.
۶۴. ایرانیکا، ذیل مادّه.
۶۵. بطرس بستانی، کتاب دائرة المعارف، ج۱۱، ص۴۶۳، بیروت.
۶۶. محمد بن سلیمان تنکابنی، کتاب قصص العلماء، ج۱، ص۲۳۸، تهران.
۶۷. محمدامین بن فضل الله محبی، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، ج۳، ص۴۴۰، بیروت.
۶۸. اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۱، ص۱۵۶ـ ۱۵۷، تهران ۱۳۵۰ ش.
۶۹. علی خان بن احمد مدنی، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، ج۱، ص۲۹۰، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران.
۷۰. محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۳، ص۳۰۳، تهران ۱۳۶۹ ش.
۷۱. محمدامین بن فضل الله محبی، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، ج۳، ص۴۴۱ـ۴۴۴، بیروت.
۷۲. محمدامین بن فضل الله محبی، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، ج۳، ص۴۴۳، بیروت.
۷۳. ایرانیکا، ذیل ماده.
۷۴. اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۱، ص۱۵۶ـ ۱۵۷، تهران ۱۳۵۰ ش.
۷۵. علی خان بن احمد مدنی، ج۱، ص۳، الحدائق الندیة فی شرح فواید الصمدیة، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷.
۷۶. علی خان بن احمد مدنی ، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر ، ص ۲۹۰، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران .
۷۷. ایرانیکا، ذیل ماده.
۷۸. لطف الله هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ج۱، ص۴۵۵، اصفهان ۱۳۴۴ ش.
۷۹. عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۹۴، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
۸۰. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الروضة النضرة فی علماءِ القرن الحادی عشرة، ج۱، ص۸۷، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.
۸۱. اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۱، ص۵۶۸، تهران ۱۳۵۰ ش.
۸۲. اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۶۱۰ـ۶۱۲، تهران ۱۳۵۰ ش.
۸۳. نصرالله فلسفی، زندگانی شاه عباس اول، ج۳، ص۸۵۹ ـ۸۶۰، تهران ۱۳۶۴ ش.
۸۴. نصرالله فلسفی، زندگانی شاه عباس اول، ج۳، ص۸۶۳ ـ ۸۶۴، تهران ۱۳۶۴ ش.
۸۵. محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۳، ص۳۰۴، تهران ۱۳۶۹ ش.
۸۶. مقدمه نفیسی، ص ۳۲، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
۸۷. ولی قلی بن داوودقلی شاملو، قصص الخاقانی، ج۱، ص۱۸۳ـ۱۸۴، چاپ حسن سادات ناصری، تهران ۱۳۷۱ ش.
۸۸. محمدهاشم خراسانی، کتاب منتخب التواریخ، ج۱، ص۵۷۰، تهران ۱۳۱۷ ش.
۸۹. محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، مطلع الشمس، ج۱، ص۶۱۱ـ ۶۱۳، چاپ تیمور برهان لیمودهی، چاپ سنگی تهران ۱۳۰۱ـ۱۳۰۳، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ ش.
۹۰. محمدباقر بن زین العابدین خوانساری، روضات الجنات فی احوال العلماء والسادات، ج۷، ص۵۶ ـ۵۹، چاپ اسدالله اسماعیلیان، قم ۱۳۹۰ـ۱۳۹۲.
۹۱. عبدالحسین امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج۱۱، ص۲۵۴، ج ۱۱، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۹۲. حسین بن محمدتقی نوری، خاتمه مستدرک الوسائل، ج۳، ص۴۱۷، قم ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶.
۹۳. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۹۷، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۹۴. مقدمه نفیسی، ص ۳۰، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
۹۵. محمد بن حسن حرّعاملی، امل الا´مل، ج۱، ص۵۸، چاپ احمد حسینی، ج ۱، بغداد (تاریخ مقدمه ۱۳۸۵)، ۱۳۸۵.
۹۶. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین، ج۱، ص۴۸۰، مع تعلیقات محمد اسماعیل بن حسین مازندرانی خواجوئی، چاپ مهدی رجائی، مشهد ۱۳۷۲ ش.
۹۷. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی ، الاربعون حدیثاً ، ص۵۰۷، قم ۱۴۱۵.
۹۸. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۲۹، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۹۹. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۷۰، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۰۰. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۱، ص۲۳۶، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۰۱. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الکشکول، ج۲، ص۳۳، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۰۲. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، الحدیقة الهلالیة: شرح دعاء الهلال من الصحیفة السجادیه، ج۱، ص۱۵۶، چاپ علی موسوی خراسانی، قم ۱۴۱۰.
۱۰۳. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، مفتاح الفلاح، ج۱، ص۸۰۰، مع تعلیقات محمد اسماعیل بن حسین مازندرانی خواجوئی، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۵.
۱۰۴. حسین بن محمدتقی نوری، خاتمه مستدرک الوسائل، ج۲، ص۲۳۱ـ۲۳۲، قم ۱۴۱۵ـ۱۴۱۶.
۱۰۵. عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۹۴، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
۱۰۶. عباس قمی، فوائد الرضویه: زندگانی علمای مذهب شیعه، ج۲، ص۵۱۰، تهران، تاریخ مقدمه ۱۳۲۷ ش.
۱۰۷. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الروضة النضرة فی علماءِ القرن الحادی عشرة، ج۱، ص۸۷، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.
۱۰۸. محسن امین، اعیان الشیعه، ج۹، ص۲۴۲، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۰۹. مقدمه، ص ۵۹، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
۱۱۰. عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۹۴، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
۱۱۱. عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، تعلیقه امل الا´مل، ج۱، ص۶۹، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۱۰.
۱۱۲. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۹، ص۹۳۳، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۱۳. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الروضة النضرة فی علماءِ القرن الحادی عشرة، ج۱، ص۸۷، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.
۱۱۴. محمدعلی عبرت نائینی، تذکره مدینة الادب، ج۱، ص۴۹۷ـ۵۰۳، چاپ عکسی تهران ۱۳۷۶ ش.
۱۱۵. جان شاردن، سفرنامه شاردن، ج۴، ص۱۵۱۸، ترجمة اقبال یغمایی، تهران ۱۳۷۲ـ۱۳۷۵ ش.
۱۱۶. مقدمه نفیسی، ص ۵۹، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
۱۱۷. ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی، آثار ملی اصفهان، ج۱، ص۲۲۲ـ۲۲۳، تهران ۱۳۵۲ ش.
۱۱۸. محسن امین، اعیان الشیعه، ج۹، ص۲۴۲، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۱۹. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۵، ص۱۸۹ـ۱۹۰، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۲۰. مقدمه، ص ۲۲ـ۲۳، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
۱۲۱. عبدالحسین امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج۱۱، ص۲۸۱ـ۲۸۳، ج ۱۱، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
۱۲۲. عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۹۴ـ۹۵، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
۱۲۳. عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۲، ص۱۱۰، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
۱۲۴. محمد بن سلیمان تنکابنی، کتاب قصص العلماء، ج۱، ص۲۴۶، تهران.
۱۲۵. محمدعلی عبرت نائینی، تذکره مدینة الادب، ج۳، ص۲۱۶، چاپ عکسی تهران ۱۳۷۶ ش.
۱۲۶. محمدتقی بن مقصودعلی مجلسی، روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، ج۱۴، ص۴۳۴ـ ۴۳۵، چاپ حسین موسوی کرمانی و علی پناه اشتهاردی، قم ۱۴۰۶ـ۱۴۱۳.
۱۲۷. برای آگاهی از جزئیات مکاشفه و اختلاف منابع در آن رجوع کنید به، علی خان بن احمد مدنی، ج۱، ص۲۹۱، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران.
۱۲۸. برای آگاهی از جزئیات مکاشفه و اختلاف منابع در آن رجوع کنید به، اسکندر منشی، ج۲، ص۹۶۷، تاریخ عالم آرای عباسی، تهران ۱۳۵۰ ش.
۱۲۹. برای آگاهی از جزئیات مکاشفه و اختلاف منابع در آن رجوع کنید به، محمدامین بن فضل الله محبی، ج۳، ص۴۵۴ـ۴۵۵، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، بیروت.
۱۳۰. اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۹۶۷ـ ۹۶۸، تهران ۱۳۵۰ ش.
۱۳۱. محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصری، ج۱، ص۴۴۵ـ۴۴۷، چاپ محمد اسماعیل رضوانی، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش.
۱۳۲. عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۹۷، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
۱۳۳. عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی، تعلیقه امل الا´مل، ج۱، ص۶۹، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۱۰.
۱۳۴. اسکندر منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص۹۶۷، تهران ۱۳۵۰ ش.
۱۳۵. مظفربن محمدقاسم گنابادی، تنبیهات المنجمین، ج۱، ص۲۲۳ـ۲۲۴، چاپ سنگی (ایران) ۱۲۸۴.
۱۳۶. محمدتقی بن مقصودعلی مجلسی، روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، ج۱۴، ص۴۳۵، چاپ حسین موسوی کرمانی و علی پناه اشتهاردی، قم ۱۴۰۶ـ۱۴۱۳.
۱۳۷. حسن بن مرتضی حسینی استرآبادی، تاریخ سلطانی: از شیخ صفی تا شاه صفی، ج۱، ص۲۱۷، چاپ احسان اشراقی، تهران ۱۳۶۴ ش.
۱۳۸. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الروضة النضرة فی علماءِ القرن الحادی عشرة، ج۱، ص۸۵ـ۸۶، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.
۱۳۹. محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، جامع عباسی، ج۱، ص۹۶، چاپ سنگی تهران ۱۳۲۸.
۱۴۰. علی خان بن احمد مدنی، سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، ج۱، ص۲۹۱، مصر ۱۳۲۴، چاپ افست تهران.
۱۴۱. علی خان بن احمد مدنی، الحدائق الندیة فی شرح فواید الصمدیة، ج۱، ص۳، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷.
۱۴۲. محمد بن سلیمان تنکابنی، کتاب قصص العلماء، ج۱، ص۲۴۵، تهران.
۱۴۳. محمدهاشم خراسانی، کتاب منتخب التواریخ، ج۱، ص۶۴۰، تهران ۱۳۱۷ ش.
۱۴۴. محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصری، ج۱، ص۴۴۷، چاپ محمد اسماعیل رضوانی، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش.
۱۴۵. محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصری، ج۱، ص۶۷۶، چاپ محمد اسماعیل رضوانی، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش.
۱۴۶. محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه، مطلع الشمس، ج۲، ص۹۱۵، چاپ تیمور برهان لیمودهی، چاپ سنگی تهران ۱۳۰۱ـ۱۳۰۳، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ـ۱۳۶۳ ش.
۱۴۷. ج ۲، ستون ۱۲۶۲، یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعربه، قاهره ۱۳۴۶/۱۹۲۸، چاپ افست قم ۱۴۱۰.
۱۴۸. رضاقلی بن محمدهادی هدایت، تذکره ریاض العارفین، ج۱، ص۵۸، چاپ مهرعلی گرگانی، تهران (۱۳۴۴ ش).
۱۴۹. رضاقلی بن محمدهادی هدایت، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری، ج۸، ص۵۷۸، در میرخواند، تاریخ روضة الصفا، ج ۸ ـ۱۰، تهران ۱۳۳۹ ش.
۱۵۰. رضاقلی بن محمدهادی هدایت، ج۴، ص۱۲، مجمع الفصحا، چاپ مظاهر مصفا، تهران ۱۳۳۶ـ۱۳۴۰ ش، ۱۰۳۰ ثبت کرده است.
۱۵۱. مقدمه نفیسی، ص ۵۵ـ۵۹، محمد بن حسین بهاءالدین عاملی، کلیات اشعار و آثار فارسی شیخ بهائی، چاپ سعید نفیسی، تهران.
۱۵۲. محمد بن حسن حرّعاملی، امل الا´مل، ج۱، ص۱۵۸، چاپ احمد حسینی، ج ۱، بغداد (تاریخ مقدمه ۱۳۸۵)، ۱۳۸۵.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بهاءالدین عاملی»، شماره۲۱۵۴.    






جعبه ابزار