حق (واژه‌شناسی)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



حق، وصف و مصدرى پربسامد در قرآن و حدیث و متون فقهی، دالّ بر راستی و واقعیت می‌باشد.


معانی ریشه‌ای

[ویرایش]

برای ریشه حق، دو معنای اصلی ذکر شده است: یکی استحکام و استواری، چنان‌که «ثوب محقَّق» به معنای لباس یا پارچه‌ای با بافت محکم است؛ و دیگری موافقت و مطابقت، چنان‌که به حفره‌ای که پاشنه در، در آن قرار می‌گیرد و می‌چرخد «حِقِّ الباب» و به محل اتصال دو استخوان «حُق» می‌گویند.
[۱] اسماعیل‌ بن حماد جوهری، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة، ذیل واژه، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت (بی‌تا)، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش.
[۲] ابن‌ فارس، مجمل‌اللغة، ذیل واژه.
[۳] حسین‌ بن محمد راغب‌ اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ذیل واژه، چاپ محمد سیدکیلانی، تهران (۱۳۳۲ش).


مهم‌ترین کاربرده‌ها

[ویرایش]

مهم‌ترین کاربردهای ریشه ح‌ق‌ق، نخست مصدرهای حق و حقیقت به‌ معنای واقعیت است و دوم، صفت حق است در وصف اعتقاد یا حکمی که با واقعیت مطابقت دارد.
[۴] حسین‌ بن محمد راغب‌ اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ذیل واژه، چاپ محمد سیدکیلانی، تهران (۱۳۳۲ش).
[۵] محمداعلی‌ بن علی تهانوی، کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۳۲۹، بیروت: دارصادر، (بی‌تا).


معانی مشتقات اسمی و فعلی

[ویرایش]

مشتقات اسمی و فعلی ریشه ح‌ق‌ق بر مفاهیم مختلف مادّی و انتزاعی دلالت دارد که مشهورترین این معانی عبارت‌اند از: نقیض باطل، موجود ثابت و انکارناپذیر، نامی برای خدا، وجوب، شایستگی، یقین، نصیب و بهره، خالص و محض هر شیء، وسط شیء، استوار و ظاهر ساختن، هر نوع بلوغ و رسیدن مانند رسیدن شتربچه به وضعی که بتوان بر او بار برد، فربه‌ شدن شتر، طلوع خورشید، کامل شدن بهار و معانی‌ای با شهرت کمتر چون پرچم، سفر شبانه، خانه عنکبوت و ظرفی که بتوان بر روی آن حکاکی نمود.
[۶] کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹.
[۷] محمد بن احمد ازهری، تهذیب اللغة،ج ۳، ذیل واژه، چاپ عبدالحلیم نجار، قاهره (بی‌تا).
[۸] اسماعیل‌ بن حماد جوهری، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة، ذیل واژه، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت (بی‌تا)، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش.
[۹] ابن‌ فارس، مجمل‌اللغة، ذیل واژه.
[۱۰] ابن‌ اثیر، النهایة فى غریب الحدیث و الاثر، ذیل واژه، چاپ محمود محمد طناحى و طاهر احمد زاوى، بیروت ۱۳۸۳/۱۹۶۳، چاپ افست قم ۱۳۶۴ش.
[۱۱] ابن‌ منظور، لسان‌العرب، ذیل واژه.
[۱۲] محمد بن محمد زبیدی، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، ذیل واژه، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴.


معانی عربی پیش از اسلام

[ویرایش]

ریشه حق و برخی مشتقات آن، در زبان عرب پیش از اسلام متداول بوده و دست‌کم در معانی اصلیِ واقعیت و راستی
[۱۳] مُفَضَّل‌ بن محمد مُفَضَّل ضَبّی، المُفَضَّلیات، ج۱، ص۱۳۱، شعر ثعلبة بن صعیر، چاپ احمد محمد شاکر و عبدالسلام محمد هارون، قاهره (۱۳۸۳/ ۱۹۶۳ (.
و بهره یا نصیب
[۱۴] مُفَضَّل‌ بن محمد مُفَضَّل ضَبّی، المُفَضَّلیات، ج۱، ص۳۵۶، شعر معاویه‌ بن مالک، چاپ احمد محمد شاکر و عبدالسلام محمد هارون، قاهره (۱۳۸۳/ ۱۹۶۳ (.
در اشعار و مَثَل‌ها به‌کار رفته است.

استفاده در کتیبه‌ها

[ویرایش]

همچنین، دو واژه حاکی از نام خدا، به صورت حق و حقت، در کتیبه‌های جنوب عربستان یافته شده است.

کاربرد در زبان‌های باستانی

[ویرایش]

در برخی دیگر از زبان‌های سامی باستانی، مانند عبری، کنعانی، آرامی و سریانی، اصلِ «ح‌ق‌ق» به صورت‌ها و معانی گوناگون رایج بوده و در کتاب مقدّس عبری، ۲۵۰ واژه از این ریشه آمده است.

عهد قدیم

[ویرایش]

در عهد قدیم، اشتقاق‌های حق ("PPπ") به معنای حک کردن بر چوب، سنگ یا فلز
[۱۵] ابن‌ منظور، لسان‌العرب، ذیل «حق».
[۱۶] محمد بن محمد زبیدی، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، ذیل «حق»، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴.
اشتقاق‌های حُق و حَقه به معنای ظرفی که بتوان بر آن حکاکی کرد، ثبت کردن، ترسیم کردن، مقرر کردن، فرمان، قانون، سنّت متداول یا رسم مربوط به خدا یا انسان‌ها، طبیعتِ اشیا، حقوق و امتیاز به‌ کار رفته است، اما در میان همه زبان‌های سامی، گسترده‌ترین حوزه معنایی و کامل‌ترین و عالی‌ترین معانی حق و مشتقات آن را در زبان عربی می‌توان یافت که نه فقط بر افعال و اشیای مادّی، بلکه بر کیفیات، صفات و واقعیات غیرمادّی نیز دلالت دارد.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن‌ اثیر، النهایة فى غریب الحدیث و الاثر، چاپ محمود محمد طناحى و طاهر احمد زاوى، بیروت ۱۳۸۳/۱۹۶۳، چاپ افست قم ۱۳۶۴ش.
(۲) ابن‌ فارس، مجمل‌اللغة.
(۳) ابن‌ منظور، لسان‌العرب.
(۳) محمد بن احمد ازهری، تهذیب اللغة، ج ۳، چاپ عبدالحلیم نجار، قاهره (بی‌تا).
(۴) محمداعلی‌ بن علی تهانوی، کشاف اصطلاحات الفنون، بیروت: دارصادر، (بی‌تا).
(۵) اسماعیل‌ بن حماد جوهری، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت (بی‌تا)، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش.
(۶) خلیل‌ بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹.
(۷) حسین‌ بن محمد راغب‌ اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، چاپ محمد سیدکیلانی، تهران (۱۳۳۲ش).
(۸) محمد بن محمد زبیدی، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴.
(۹) مُفَضَّل‌ بن محمد مُفَضَّل ضَبّی، المُفَضَّلیات، چاپ احمد محمد شاکر و عبدالسلام محمد هارون، قاهره (۱۳۸۳/ ۱۹۶۳).

پانویس

[ویرایش]
 
۱. اسماعیل‌ بن حماد جوهری، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة، ذیل واژه، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت (بی‌تا)، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش.
۲. ابن‌ فارس، مجمل‌اللغة، ذیل واژه.
۳. حسین‌ بن محمد راغب‌ اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ذیل واژه، چاپ محمد سیدکیلانی، تهران (۱۳۳۲ش).
۴. حسین‌ بن محمد راغب‌ اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ذیل واژه، چاپ محمد سیدکیلانی، تهران (۱۳۳۲ش).
۵. محمداعلی‌ بن علی تهانوی، کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۳۲۹، بیروت: دارصادر، (بی‌تا).
۶. کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹.
۷. محمد بن احمد ازهری، تهذیب اللغة،ج ۳، ذیل واژه، چاپ عبدالحلیم نجار، قاهره (بی‌تا).
۸. اسماعیل‌ بن حماد جوهری، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة، ذیل واژه، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت (بی‌تا)، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش.
۹. ابن‌ فارس، مجمل‌اللغة، ذیل واژه.
۱۰. ابن‌ اثیر، النهایة فى غریب الحدیث و الاثر، ذیل واژه، چاپ محمود محمد طناحى و طاهر احمد زاوى، بیروت ۱۳۸۳/۱۹۶۳، چاپ افست قم ۱۳۶۴ش.
۱۱. ابن‌ منظور، لسان‌العرب، ذیل واژه.
۱۲. محمد بن محمد زبیدی، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، ذیل واژه، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴.
۱۳. مُفَضَّل‌ بن محمد مُفَضَّل ضَبّی، المُفَضَّلیات، ج۱، ص۱۳۱، شعر ثعلبة بن صعیر، چاپ احمد محمد شاکر و عبدالسلام محمد هارون، قاهره (۱۳۸۳/ ۱۹۶۳ (.
۱۴. مُفَضَّل‌ بن محمد مُفَضَّل ضَبّی، المُفَضَّلیات، ج۱، ص۳۵۶، شعر معاویه‌ بن مالک، چاپ احمد محمد شاکر و عبدالسلام محمد هارون، قاهره (۱۳۸۳/ ۱۹۶۳ (.
۱۵. ابن‌ منظور، لسان‌العرب، ذیل «حق».
۱۶. محمد بن محمد زبیدی، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، ذیل «حق»، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «حق در لغت و قرآن و حدیث»، شماره۶۳۲۱.    


رده‌های این صفحه : حقوق | فقه | واژه شناسی




جعبه ابزار