حضرت علی اصغر (علیه‌السلام)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



حضرت علی اصغر (علیه‌السلام) فرزند امام حسین (علیه‌السلام) و از شهیدان کربلا است.


ابهام در اطفال سیدالشهداء

[ویرایش]

یکی از ابهاماتی که در تاریخ زندگی حضرت سیدالشهداء (علیه‌السّلام) به چشم می‌خورد، تعداد فرزندان ایشان و نحوه زندگی آنان می‌باشد. مثلا در رابطه با طفل یا اطفال سیدالشهداء (علیه‌السّلام) در کربلا که به درجه رفیع شهادت رسیده‌اند، مورخین یا سخن نگفته‌اند و یا اگر سخن رانده‌اند، بسیار متفاوت است. که نمونه آن حضرت علی اصغر یا عبدالله است، که آیا آنها دو نفر بوده‌اند، یا آنکه علی اصغر همان عبدالله شیرخوار است. در اینجا بحث را در چند محور باید بسط و گسترش داد.

نام کودک

[ویرایش]

منابع تاریخی نام این کودک را متفاوت ذکر کرده‌اند، در برخی منابع عبدالله در برخی منابع علی اصغر
[۸] ابن اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ص۹۷.
[۱۰] خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل خوارزمی، ج۲، ص۳۲.
ذکر شده است. و برخی از منابع دو کودک برای حضرت ذکر کرده‌اند به نام‌های "عبدالله" و "علی اصغر". "ابن اعثم" (م ۳۱۴هـ)، نخستین مورخی است که از طفل شیرخوار با نام علی یاد کرده و از او با نام علی فی الرضاع تعبیر کرده است. و اولین کسی که نام یکی از فرزندان امام حسین (علیه‌السّلام) را افزون بر علی اکبر (علیه‌السّلام)، امام سجاد (علیه‌السّلام)، عبدالله و علی اصغر دانسته است، "طبری" شیعی از علمای قرن چهارم است. و پس از وی "ابن خشاب" (م ۵۶۷هـ) و "ابن شهر آشوب" (م ۵۸۸ هـ) نام این طفل را "علی اصغر" نگاشته‌اند و پس از آن این نام به منابع متاخرتر راه پیدا کرده است.
برخی گفته‌اند که نام دیگر علی اصغر، عبدالله است.
[۱۳] فاضل دربندی، ملا آقا، اسرار الشهادة، ج۲، ص۷۷۱.

و برخی قایل‌اند که عبدالله غیر از علی اصغر می‌باشد؛ زیرا عبدالله در جلو خیمه‌ها، در دامان پدرش حسین (علیه‌السلام) شهید شد ولی علی اصغر بنا بر نقلی در مقابل صف دشمن هدف تیر قرار گرفت.
صاحب ذخیرة الدارین هم نقل کرده است که عبدالله روز عاشورا به دنیا آمد و ساعاتی پس از ولادت شهید شد.
ولی در مقتل ابومخنف آمده که کودک شیرخوار حسین (علیه‌السلام) در کربلا شش ماهه بوده است.
[۱۶] ابومخنف، لوط بن یحیی، مقتل الحسین علیه‌السلام، ج۱، ص۱۲۹.


سن کودک

[ویرایش]

سن کودک نیز در منابع مختلف است عده‌ای او را صغیر و بعضی مثل یعقوبی می‌گوید قد ولد له فی تلک الساعة فاذن فی اذنه وجعل یحنکه «بچه در آن ساعت به دنیا آمد پس حضرت در گوش او اذان گفت و کام او را برداشت» بعضی نیز مانند محمد بن سعد (م ۲۳۰هـ) و ذهبی از پسری سه ساله برای امام حسین (علیه‌السّلام) سخن به میان آورده‌اند که او را با تیری شهید کرده‌اند.

نام مادر طفل

[ویرایش]

درباره نام مادر طفل اکثر منابع بر یک عقیده هستند و می‌گویند مادر عبدالله یا علی اصغر رباب دختر امری القیس بن عدی و از طائفه کلب بوده، و این رباب همان زنی است که حضرت سید الشهداء (علیه‌السّلام) درباره‌اش فرمود: لعمرک اننی لاحب دارا تکون بها سکینه و الرباب احبهما و ابخل جل مالی و لیس لعتاب عندی عتاب
[۲۳] ابن اثیر، علی بن ابی‌الکرم، الکامل فی التاریخ، ج۱۱، ص۲۰۹.

به جای تو، که من به راستی دوست دارم خانه‌ای که در آن سکینه و رباب (نام) باشد. من این دو را دوست دارم و مال خودم را در راهشان بذل می‌کنم و سرزنش هم در این‌باره بر من نیست.
اما در بعضی منابع نام همسری دیگر به نام‌ ام اسحاق برای سیدالشهداء (علیه‌السّلام) که در روز عاشورا در کربلا حضور داشته ذکر شده است. و عبدالله نام یکی از فرزندان او می‌باشد. ‌ام اسحاق دختر طلحه بن عبدالله تیمیه است که در ابتدا همسر امام حسن (علیه‌السّلام) بود. امام حسن (علیه‌السّلام) در وقت شهادت فرمودند: برادر، من از این زن راضی هستم نگذارید که او از خانه هایتان خارج شود.
[۲۶] بدوانی، عبدالقادر بن ملوکشاه، منتخب التواریخ، ص۲۴۱.
حضرت سیدالشهداء (علیه‌السّلام) با‌ ام اسحاق ازدواج کردند و خداوند فاطمه و عبدالله را به ایشان عنایت کرد.
[۲۷] طریحی، فخرالدین بن محمدعلی، المنتخب، ص۲۷۶.


کیفیت شهادت

[ویرایش]

کیفیت شهادت و عکس‌العمل سیدالشهداء (علیه‌السّلام) بعد از شهادت کودک: درباره چگونگی شهادت طفل شیرخوار نیز منابع اولیه شهادت او را در آغوش یا در دامان حضرت ذکر کرده‌اند.
یعقوبی نوشته است: در این حال حضرت سوار اسب خویش بود که نوزادی را که در همان ساعت برای او تولد یافته بود بدست وی دادند. پس در گوش او اذان گفت و کام او را بر می‌داشت که ناگهان تیری در گلوی کودک نشست و او را سر برید. امام حسین (علیه‌السّلام) تیر را از گلوی کودک کشید و او را به خونش آغشته ساخت و گفت: «والله لانت اکرم علی الله من الناقه و لمحمد اکرم علی الله من الصالح»
«به خدا سوگند که تو از ناقه صالح نزد خدا گرامی‌تر هستی و محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هم از صالح (علیه‌السّلام) گرامی‌تر است سپس آمد و او را پهلوی فرزندان و برادرزادگان خود نهاد.»
[۲۹] شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد، ج۲، ص۱۰۸.

ابی مخنف می‌گوید: در حالی که حسین (علیه‌السّلام) نشسته بود فرزند کوچکش را نزدش آوردند. عبدالله بن حسین بود، حضرت او را در دامن خویش نشاند. در همان حال که در دامنش بود شخصی از بنی اسد به نام حرملة بن کاهل یا هانی بن ثبیت حضرمی تیری بسویش پرتاب کرده گلویش را برید. حسین (علیه‌السّلام) خونش را گرفت و وقتی کف دستش پر شد، خون را روی زمین ریخت و گفت پروردگارا اگر نصرت آسمانیت را از ما برداشته‌ای آن را مقدمه خیر قرار بده و انتقاممان را از این گروه ظالم بگیر. اما ابوالفرج اصفهانی می‌گوید: حضرت خون را بسوی آسمان پاشید و قطره‌ای از آن بر زمین نریخت. سید بن طاووس گوید: زینب خواهر امام حسین (علیه‌السّلام) کودک را بیرون آورد و گفت، برادرم این کودک تو است که سه روز آب نخورده پس جرعه‌ای آب برایش بخواه. امام (علیه‌السّلام) او را روی دست گرفت و فرمود: ‌ای مردم! شما پیروان و خانواده‌ام را کشتید و فقط این طفل شیرخوار باقی مانده است که به خاطر تشنگی له له می‌زند! پس جرعه‌ای از آب به او بنوشانید. حضرت در حال سخن گفتن با آنها بود که مردی از لشکر کفر تیری انداخت و کودک را ذبح کرد. در نقل دیگر سید بن طاووس می‌گوید: حضرت جلوی خیمه آمد و به زینب فرمود: «ناولینی ولدی الصغیر حتی اودعه» «طفل کوچک مرا بیاور تا با او وداع کنم پس آن کودک را بروی دست گرفت و خواست او را ببوسد که حرملة بن کاهل اسدی تیری پرتاب کرد و به گلوی کودک خورد».
حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) فرمود: او را بگیر! سپس دو دست خود را زیرگلوی او گرفت تا از خون پر شد و آن را به آسمان پاشید و فرمود: «هون علی ما نزل بی انه بعین الله» «همه این مصائب بر من آسان است زیرا خداوند می‌بیند».
امام باقر (علیه‌السّلام) می‌فرمایند: قطره‌ای از آن خون به زمین بازنگشت.
خورازمی می‌گوید: و حضرت با غلاف شمشیر گودالی کوچک برای آن کودک بکند. آنگاه بر جنازه خون آلودش نماز گذارد و او را دفن کرد.
سبط بن جوزی می‌گوید: بعد از شهادت طفل امام حسین (علیه‌السّلام) شروع کرد به گریستن و گفت‌ ای خدا حکم کن بین ما و بین قومی که خواندند ما را تا یاری کنند بر ما پس کشتند ما را، پس ندایی از آسمان آمد که‌ ای حسین (علیه‌السّلام) او را رها کن، چرا که برای او شیر دهنده‌ای در بهشت است.
[۳۶] ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکره الخواص، ص۲۵۲.
در برخی منابع آمده است که پس از شهادت طفل شیرخوار حضرت سید الشهداء (علیه‌السّلام) ایستاد و اشعاری این چنین فرمود:
۱- این قوم کافر شدند و از دیر باز از (ایمان به) پاداش خدا، پروردگار جن و انس روبرتافتند.
۲- درگذشته، علی و فرزندش حسن نیک سیرت را که از سوی پدر و مادر نسبتی با کرامت دارد کشتند.
۳- به سبب کینه‌ای که از خاندان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به دل داشتند: اینک گرد هم آیید تا همگی حسین را بکشیم.
۴- آه از دست مردم فرومایه که جماعت را برای (کشتن ساکنان) دو حرم (مکه و مدینه) گرد آوردند.

← رفتار امام بعد از شهادت طفل


امام حسین پس از هدف قرار گرفتن علی اصغر، دست را زیر گلوی او گرفت و چون از خون پر شد آن را به آسمان پاشید (امام باقر (علیه‌السلام) فرمود: قطره‌ای از این خون به زمین ریخته نشد. ) و فرمود: آن‌چه بر من نازل شد، برایم آسان است زیرا در راه خدا است و او می‌بیند.
برخی نیز نوشته‌اند که فرمود: خدایا -شهادت- این -کودک‌- نزد تو، کمتر از -کشتن‌- ناقه صالح پیامبر (علیه‌السلام) نیست. خدایا اگر امروز فتح و نصرت خویش را از ما باز داشته‌ای آن را در چیزی که برای ما بهتر است قرار ده. در این حال ندایی از آسمان برخاست که یا حسین! شیر‌خوارت را واگذارم که هم اکنون شیر دهنده‌ای، در بهشت برایش مهیا است.
[۴۳] سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ج۱، ص۲۲۷.

برخی از مورخان نوشته‌اند که حسین قنداقه غرقه به خون طفل را به خیمه باز گرداند و به حضرت زینب (علیهاالسلام) سپرد.
برخی دیگر نقل کرده‌اند که امام (علیه‌السلام) پس از شهادت او قبری حفر کرد و پیکرش را در پارچه‌ای پیچید و بر آن نماز گزارد.
برخی نیز نوشته‌اند که بدنش را آورد و کنار بدن دیگر شهدا نهاد.

قاتل کودک

[ویرایش]

در مورد نام قاتل کودک امام حسین (علیه‌السّلام) نیز آراء مورخین متفاوت است. چنانکه برخی قاتل را هانی بن ثبیت حضرمی می‌دانند. و برخی مورخین عقبة بن بشر را قاتل طفل می‌دانند و برخی حرملة بن کاهل اسدی و عده‌ای دیگر درباره قاتل کودک سکوت کرده‌اند.

بررسی و نتیجه

[ویرایش]

از آنجایی که در منابع دسته اول تا قرن چهارم وپنجم تفاوت‌های زیادی در نقل مطالب است و نام، سن، نام مادر، قاتل، طریقه شهادت، و عکس‌العمل سیدالشهداء (علیه‌السّلام) بعد از شهادت کودک متفاوت است. و از طرفی در بعضی منابع مانند دلائل الامامة، محمد بن جریر طبری (م قرن ۴) تعداد پسران سیدالشهداء (علیه‌السّلام) را در کربلا چهار نفر ذکر کرده‌اند و علی اصغر را که کودک است غیر از عبدالله رفیع می‌دانند و نیز تفاوتی که در نام کودک در زیارات وارد شده است از جمله در زیارت ناحیه مقدسه آمده است: «السلام علی الترضیع الصغیر» «سلام بر آن شیرخوار کوچک»
و در کتاب اقبال در ذکر زیارت روز عاشورا آمده است: «.... صلی الله علیک وعلیهم اجمعین و علی الشهداء الذین استشهدوا معک وبین یدیک صلی الله علیک و علیهم اجمعین و علی ولدک علی الاصغر الذی فجعت به»
«... درود بر تو و بر همه (شهداء) و بر فرزندت علی اصغر که تو بواسطه (مصیبت او) (اندوهگین شدی)»
شاید بتوان به ظن غالب گفت، علی اصغر غیر از عبدالله شیرخوار است و این دو کودک سیدالشهداء (علیه‌السّلام) هر دو در کربلا به درجه رفیع شهادت نازل آمده‌اند.

نقد چند سخن

[ویرایش]

اینکه بعضی گفته‌اند طفل سیدالشهداء ۶ ماه داشته است و یا با تیر سه شعبه به شهادت رسیده است امری غیرقابل قبول است؛ زیرا در منابع کهن چنین تعابیری اصلا پیدا نمی‌شود و تنها در مورد ۶ ماه داشتن طفل در کتاب محرف و منسوب به ابومخنف (کتاب مقتل ابومخنف که رایج است و در حقیقت مطابق اصل نیست از کتاب‌هایی است که منسوب به قرن ۷ است و محتمل است که این اثر از ابن طاووس باشد.
[۵۱] گلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس، ص ۷۸ -۸۰.
نقد و بررسی مقاتل موجود، علی دوانی ولی مقتل اصلی ابومخنف با بررسی و تحقیق استاد یوسفی غروی و برگرفته از تاریخ طبری بنام وقعه الطف به چاپ رسیده است که در آن سن کودک ذکر نشده است) این؟ ؟ ؟ آمده است و به تدریج در مآخذ معاصران راه یافته است. و در مورد ویژگی تیر تنها دنیوری با تعبیر مشقص (تیربلند غیر عریض) توصیف کرده است. اما تیر شعبه که اکنون در منابر و مجالس روضه‌خوانی مرسوم است مستند به برخی مقاتل غیر معتبر معاصر است.
[۵۲] بیرجندی خراسانی، محمدباقر، کبریت احمر فی شرائط المنبر، ص۱۲۶.


زیارت‌نامه علی اصغر

[ویرایش]

در زیارت‌نامه امام حسین درباره علی اصغر (علیه‌السلام) چنین می‌خوانیم: «صَلّی الله عَلَیک وَعَلَیهِمْ وَعَلی وَلَدِک عَلی الاصْغَرِ الّذی‌ فُجِعْتَ بِهِ»؛ درود خدا بر تو و بر ایشان (شهیدان) و بر فرزندت علی اصغر که داغدار او شدی.

علی‌اصغر باب‌الحوائج

[ویرایش]

علی اصغر را باب‌ الحوائج نیز می‌خوانند، زیرا گرچه شیرخوار بود، ولی مقامش نزد خدا والا است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن طاووس، علی بن موسی، الاقبال بالاعمال الحسنه، ج۳، ص۷۱.    
۲. ابن حبیب بغدادی، محمد، المحبر، ص۴۹۱.    
۳. ابن اثیر، علی بن ابی‌الکرم، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۱۸۱.    
۴. ابن جوزی، جمال‌الدین عبد‌الرحمن، المنتظم، ج۵، ص۳۴۰.    
۵. شیخ مفید، محمد بن محمد، ارشاد، ج۲، ص۱۲۵.    
۶. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبین، ص۹۴.    
۷. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۴۶۸.    
۸. ابن اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ص۹۷.
۹. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۵، ص۳۳۱.    
۱۰. خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل خوارزمی، ج۲، ص۳۲.
۱۱. طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامة، ص۱۸۱.    
۱۲. ابن اعثم کوفی، احمد، الفتوح، ج۵، ص۱۱۵.    
۱۳. فاضل دربندی، ملا آقا، اسرار الشهادة، ج۲، ص۷۷۱.
۱۴. محلاتی، ذبیح‌الله، فرسان الهیجاء، ج۱، ص۳۷۰.    
۱۵. جمعی از نویسندگان، ذخیرة الدارین فیما یتعلق بمصائب الحسین علیه‌السلام، ج۱، ص۲۵۹.    
۱۶. ابومخنف، لوط بن یحیی، مقتل الحسین علیه‌السلام، ج۱، ص۱۲۹.
۱۷. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبین، ص۹۴.    
۱۸. یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۴۵.    
۱۹. ابن سعد، محمد بن سعد، ترجمه الحسین و مقتله، ص۷۳.    
۲۰. ذهبی، شمس‌الدین، اعلام النبلاء، ج۳، ص۳۰۳.    
۲۱. محلاتی، ذبیح‌الله، فرسان الهیجاء، ج۱، ص۳۶۶.    
۲۲. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبین، ص۹۵ – ۹۴.    
۲۳. ابن اثیر، علی بن ابی‌الکرم، الکامل فی التاریخ، ج۱۱، ص۲۰۹.
۲۴. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۴۶۸.    
۲۵. ابو الفرج اصفهانی، علی بن حسین، الاغانی، ج۲۱، ص۷۸.    
۲۶. بدوانی، عبدالقادر بن ملوکشاه، منتخب التواریخ، ص۲۴۱.
۲۷. طریحی، فخرالدین بن محمدعلی، المنتخب، ص۲۷۶.
۲۸. یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۴۵.    
۲۹. شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد، ج۲، ص۱۰۸.
۳۰. خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه‌السلام، ج۲، ص۳۶- ۳۷.    
۳۱. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۴۴۸.    
۳۲. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبین، ص۹۵.    
۳۳. ابن طاووس، علی بن موسی، الملهوف، ص۱۶۸.    
۳۴. ابن طاووس، علی بن موسی، الملهوف، ص۱۶۹.    
۳۵. خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل خوارزمی، ج۲، ص۳۷.    
۳۶. ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکره الخواص، ص۲۵۲.
۳۷. طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ج۲، ص۲۵.    
۳۸. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۵، ص۴۸ – ۴۷.    
۳۹. ابومخنف، لوط بن یحیی، مقتل الحسین علیه‌السلام، ج۱، ص۱۷۳.    
۴۰. ابن طاووس، علی بن موسی، الملهوف، ج۱، ص۱۶۹.    
۴۱. محلاتی، ذبیح‌الله، فرسان الهیجاء، ج۱، ص۲۷۲.    
۴۲. خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه‌السلام، ج۲، ص۳۷.    
۴۳. سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ج۱، ص۲۲۷.
۴۴. ابو مخنف، لوط بن یحیی، مقتل الحسین علیه‌السلام، ج۱، ص۱۷۳.    
۴۵. خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه‌السلام، ج۲، ص۳۷.    
۴۶. طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری، ج۱، ص۴۶۶.    
۴۷. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۴۶۸.    
۴۸. ابن اثیر، علی بن ابی‌الکرم، الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۹۲.    
۴۹. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبین، ص۹۵.    
۵۰. سید بن طاووس، اقبال الاعمال، ج۳، ص۷۱.    
۵۱. گلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس، ص ۷۸ -۸۰.
۵۲. بیرجندی خراسانی، محمدباقر، کبریت احمر فی شرائط المنبر، ص۱۲۶.
۵۳. ابن طاووس، علی بن موسی، الاقبال بالاعمال الحسنه، ج۳، ص۷۱.    
۵۴. جمعی از نویسندگان، فرهنگ عاشورا، ج۱، ص۹۹.    


منبع

[ویرایش]

جمعی از نویسندگان، پژوهشی پیرامون شهدای کربلا، ص۲۶۱-۲۶۳.    
سایت پژوهه، برگرفته شده از مقاله «حضرت علی اصغر»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۰۲/۰۶.    






جعبه ابزار