حسن بن موسی نوبختیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



حسن بن موسی نوبختی، کنیه اش ابومحمد، متکلم و فیلسوف امامی مذهب قرن سوم و چهارم قمری می‌باشد.


نسب

[ویرایش]

خاندان نوبختی از خاندان های سرشناس امامی در عهد غیبت صغری بودند که ریشۀ ایرانی داشتند و افزون بر شهرت علمی، مناصب مهمی را نیز در دستگاه خلافت عباسی به دست گرفتند. [۱] [۲]
حسن بن موسی از طرف مادر منتسب به خاندان نوبختی است و ابوسهل اسماعیل بن علی بن اسحق بن ابوسهل بن نوبخت (۲۳۷-۳۱۱ قمری)، متکلم نامدار امامیه، دایی اوست. [۳] [۴] [۵]
از پدر نوبختی اطلاعی در دست نیست و نمی‌دانیم که او نیز از خاندان نوبختی بوده یا فرزند وی تنها به سبب انتساب مادر به نوبختی اشتهار یافته است. [۶]

ولادت و وفات

[ویرایش]

سال ولادت و وفات نوبختی نیز دانسته نیست. ابن ندیم تاریخ وفات نوبختی را در فهرست خود آورده بوده، [۷] اما در نسخه های موجود کتاب او، این عبارت ساقط شده است.
با توجه به این‌که نجاشی [۸] زمان زندگی نوبختی را پیش و پس از سال سیصد یاد کرده، وی در دهۀ نخست قرن چهارم زنده بوده است.

اساتید

[ویرایش]

احتمالاً مهمترین استاد نوبختی، دایی او ابوسهل نوبختی بوده است که از دانشمندان و متکلمان نامدار شیعی به شمار می‌رود. نوبختی بعداً خود صاحب حلقۀ درسی مهمی در کلام و فلسفه گردید، چنانکه به نوشتۀ ابن ندیم [۹] جمعی از ناقلان کتاب های فلسفی، مانند ابوعثمان دمشقی و اسحاق بن حنین و ثابت بن قُرّه ، نزد او شاگردی کرده اند. [۱۰]
از عناوین کتاب های نوبختی نیز برمی آید که وی با متکلمان معتزلی و امامی بزرگ و مشهور معاصر خود، مانند ابوعلی جُبّائی ، ابوالقاسم بلخی ، محمد بن عبدالله بن مَمَلک اصفهانی و ابن قبۀ رازی ، مناظره داشته است.
برای نمونه، نجاشی [۱۱] به کتابی از وی اشاره کرده که در آن مجالس خود را با ابوالقاسم بلخی گرد آورده بوده است.

خط فکری

[ویرایش]

نوبختی را در زمرۀ جریان فکری ای شمرده‌اند که در عهد غیبت ، با گرایش های عقلی و فلسفی و آگاهی از اصول و مبانی اعتقادی فرق گوناگون و آشنایی با جهان بینی معتزله ، استدلال های عقلی را در تحکیم مبانی اعتقادی امامیه به کار گرفتند. [۱۲]
از برخی شواهد پیداست که او به اصول مکتب معتزلی بغداد متمایل بوده است. نوشتۀ ابن ندیم [۱۳] که می‌گوید "شیعه و معتزله هر کدام او را از خود می‌دانستند"، قاعدتاً از همین روست.
با این همه، نباید در امامی بودن او تردید کرد، چنانکه ابن ندیم [۱۴] نیز بر همین موضوع تأکید ورزیده است. [۱۵] [۱۶]

جایگاه علمی

[ویرایش]

این را نیز می‌دانیم که نوبختی در موضوع جبر و تفویض (استطاعت)، اعتقادی همانند هشام داشته، چنانکه کتابی در تأیید نظر او در این باره نوشته است. [۱۷]
نجاشی [۱۸] از نوبختی با عنوان "شیخ متکلم امامیه" و کسی که در زمان خود – پیش از سال سیصد و پس از آن – بر همگنانش برتری داشته، یاد کرده است.
طوسی [۱۹] او را متکلّمی ثقه معرفی کرده و ابن ندیم [۲۰] او را متکلم و فیلسوف خوانده است. [۲۱]
ابن طاووس [۲۲] نیز با مطالعۀ برخی کتاب های او، وی را آگاه به علم نجوم و علوم نظایر آن شمرده است.

آثار

[ویرایش]

در کتابشناسی های کهن، از بیش از چهل اثر نوبختی یاد شده است. به تصریح ابن ندیم، [۲۳] [۲۴] نوبختی به خط خود چیزهای بسیاری نوشت. همان گونه که از اشارۀ نجاشی [۲۵] و عناوین کتاب های نوبختی برمی آید، تقریباً همۀ آثار وی در زمینۀ علوم اوایل ، یعنی فلسفه و کلام ، بوده است. [۲۶]


← آثار مکتوب


کتاب های نوبختی، بنابر فهرست ابن ندیم، و نجاشی و طوسی که نوشتۀ ابن ندیم را عیناً نقل کرده اند، بدین قرار است:
- کتاب الآراء و الدیانات ، [۲۷] [۲۸] [۲۹] که به گفتۀ ابن ندیم [۳۰] ناتمام ماند؛
- جوابات لأبی جعفر بن قبة ؛ [۳۱]
- جوابات لأبی جعفر بن قبة، [۳۲] که تصریح شده این کتاب غیر از کتاب پیشین است؛
- حجج طبیعیة مستخرجة من کتب ارسطاطالیس فی الردّ علی من زعم أنّ الفلک حیٌ ناطق؛ [۳۳]
- شرح مجالسة مع ابی عبدالله بن مَمَلک؛ [۳۴]
- کتاب اختصار الکون و الفساد لأرسطالیس؛ [۳۵] [۳۶]
- کتاب الاحتجاج لمعمّر بن عبّاد و نصره مذهبه؛ [۳۷] [۳۸] [۳۹]
- کتاب الأرزاق و الآجال و الأسعار؛ [۴۰]
- کتاب الاعتبار و التمییز و الانتصار؛ [۴۱]
- کتاب الانسان؛ [۴۲] [۴۳]
- کتاب التنزیه و ذکر متشابه القرآن؛ [۴۴]
- کتاب الامامة ، که ناتمام ماند؛ [۴۵]
- کتاب التوحید الصغیر؛ [۴۶]
- کتاب التوحید الکبیر؛ [۴۷]
- کتاب التوحید و حدث العالم؛ [۴۸] [۴۹]
- کتاب الجامع فی الامامة؛ [۵۰] [۵۱]
- کتاب الحجج فی الامامة؛ [۵۲]
- کتاب الخصوص و العموم؛ [۵۳]
- کتاب الردّ علی ابی الهذیل العلّاف فی أنّ نعیم اهل الجنّة منقطع؛ [۵۴] [۵۵]
- کتاب الردّ علی ابی علی الجبّائی فی ردّه علی المنجمین؛ [۵۶] [۵۷] [۵۸]
- (کتاب) الردّ علی اصحاب التناسخ؛ [۵۹] [۶۰] [۶۱]
- (کتاب) الردّ علی اصحاب المنزلة بین المنزلتین فی الوعید؛ [۶۲]
- کتاب الردّ علی اهل التعجیز، در نقض کتاب ابی عیسی الورّاق ؛ [۶۳] [۶۴] [۶۵] [۶۶]
- کتاب الردّ علی اهل المنطق؛ [۶۷]
- کتاب الردّ علی ثابت بن قُرّة؛ [۶۸] [۶۹]
- (کتاب) الردّ علی الغلاة ؛ [۷۰] [۷۱]
- کتاب الردّ علی فرق الشیعة ما خلا الامامیة؛ [۷۲] [۷۳] ؛
- (کتاب) الردّ علی المجسّمة؛ [۷۴]
- کتاب الردّ علی من أکثر المنازلة؛ [۷۵]
- کتاب الردّ علی المنجمین؛ [۷۶]
- کتاب الردّ علی الواقفة؛ [۷۷]
- کتاب الردّ علی یحیی بن اصفح فی الامامة؛ [۷۸]
- کتاب فرق الشیعة ؛ [۷۹]
- کتاب فی الإستطاعة علی مذهب هشام؛ [۸۰]
- کتاب فی الجبر؛ [۸۱]
- کتاب فی الخبر الواحد و العمل به؛ [۸۲]
- کتاب فی الردّ علی من قال بالرؤیه للباری عزّوجل؛ [۸۳]
- کتاب فی المرایا وجهة الرؤیة فیها؛ [۸۴]
- کتاب الموضح فی حروب امیرالمومنین علیه‌السلام؛ [۸۵]
- کتاب النقض علی ابی الهذیل فی المعرفة؛ [۸۶]
- کتاب النقض علی جعفر بن حرب فی الامامة؛ [۸۷] [۸۸]
- کتاب النکث (فی الردّ) علی ابن راوندی؛ [۸۹]
- مجالس نوبختی با ابوالقاسم بلخی، که خود نوبختی گردآورده است؛ [۹۰] [۹۱]
- مختصر الکلام فی الجبر؛ [۹۲]
- مسائله للجبائی، در مباحث پراکنده؛ [۹۳]
جز اینها، ابن طاووس کتابی از نوبختی با نام " الردّ علی بطلمیوس فی هیئة الفلک و الارض " در اختیار داشته است. [۹۴]

← سرنوشت آثار


در میان این آثار، نجاشی کتاب " الآراء و الدیانات " را به عنوان کتاب بزرگی که دربردارندۀ علوم بسیاری است ستوده و یادآور شده که این کتاب را بر استادش، شیخ مفید ، قرائت کرده است. [۹۵]
جز فرق الشیعة ، هیچ یک از آثار نوبختی برجای نمانده، اما برخی از آثار او تا قرن هفتم موجود بوده است. مسعودی ، [۹۶] [۹۷] ابن جوزی ، [۹۸] [۹۹] [۱۰۰] [۱۰۱] [۱۰۲] [۱۰۳] [۱۰۴] [۱۰۵] و ابن ابی الحدید ، [۱۰۶] [۱۰۷] در آثار خود، به مطالبی از کتاب "الآراء و الدیانات" اشاره کرده اند.
همچنین مسعودی، [۱۰۸] خطیب بغدادی ، [۱۰۹] [۱۱۰] و ابن جوزی [۱۱۱] به کتاب الردّ علی الغلاة اشاره و از آن نقل کرده اند.
ابن شهرآشوب نیز به مطالبی از کتاب الامامة نوبختی [۱۱۲] و کتابی دیگر از او، [۱۱۳] که احتمالاً کتاب التنزیه و ذکر متشابه القرآن بوده، استناد جسته است.
همچنین ابن طاووس در قرن هفتم، "کتاب الآراء و الدیانات"، "استدراک نوبختی بر ردّیۀ ابوعلی جبائی بر منجمان"، و "الردّ علی بطلمیوس فی هیئه الفلک و الارض" نوبختی را در اختیار داشته است. [۱۱۴] [۱۱۵]

فهرست‌منابع

[ویرایش]

(۱) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قم ۱۴۰۴.
(۲) ابن جوزی، تلبیس ابلیس، قاهره ۱۳۴۰.
(۳) ابن شهرآشوب محمد بن علی، متشابه القرآن، چاپ حسن مصطفوی، تهران ۱۳۲۸ ش.
(۴) ابن شهرآشوب محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، چاپ سید هاشم رسولی محلاتی، قم ۱۳۷۹.
(۵) ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
(۶) ابن طاووس رضی الدین علی بن موسی، فرج المهموم، نجف ۱۳۶۸.
(۷) اقبال عباس، خاندان نوبختی، تهران ۱۳۵۷ ش.
(۸) خطیب بغدادی احمد بن علی، تاریخ بغداد، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷.
(۹) ذهبی محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، بیروت ۱۴۱۰.
(۱۰) سزگین فؤاد، تاریخ نگارش های عربی، ترجمۀ مؤسسۀ نشر فهرستگان، تهران ۱۳۸۰ ش.
(۱۱) طوسی محمد بن حسن، الرجال، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
(۱۲) طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
(۱۳) مدرسی طباطبایی سید حسین، مکتب در فرایند تکامل، ترجمۀ هاشم ایزدپناه، تهران ۱۳۸۶ ش.
(۱۴) مسعودی علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، بیروت، بی تا.
(۱۵) مسعودی علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجواهر، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، قم ۱۴۰۴.
(۱۶) احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷؛

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مدرسی طباطبایی سید حسین، مکتب در فرایند تکامل، ج۱، ص۳۲۸-۳۲۹، ترجمۀ هاشم ایزدپناه، تهران ۱۳۸۶ ش.
۲. اقبال عباس، خاندان نوبختی، ج۱، ص۲۴۵ دربارۀ این خاندان، تهران ۱۳۵۷ ش.
۳. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۴. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۹۶، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۵. طوسی محمد بن حسن، الرجال، ج۱، ص۴۲۰، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.    
۶. اقبال عباس، خاندان نوبختی، ج۱، ص۱۲۵-۱۲۶، تهران ۱۳۵۷ ش.
۷. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۵، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۸. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۹. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۵، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۱۰. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۹۶، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۱۱. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۴، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۱۲. مدرسی طباطبایی سید حسین، مکتب در فرایند تکامل، ج۱، ص۲۱۴-۲۱۵، ترجمۀ هاشم ایزدپناه، تهران ۱۳۸۶ ش.
۱۳. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۵، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۱۴. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۵، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۱۵. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۹۶ که او را امامی مذهب و نیکو اعتقاد معرفی کرده است، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۱۶. خطیب بغدادی احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۶، ص۳۷۷ که او را از متکلمان شیعۀ امامیه می‌شناساند، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷.    
۱۷. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۱۸. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۱۹. طوسی محمد بن حسن، الرجال، ج۱، ص۴۲۰، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.    
۲۰. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۵، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۲۱. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۹۶ که نوشتۀ ابن ندیم را عیناً نقل کرده است، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۲۲. ابن طاووس رضی الدین علی بن موسی، فرج المهموم، ج۱، ص۱۲۱، نجف ۱۳۶۸.
۲۳. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۵، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۲۴. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۹۶، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۲۵. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۲۶. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۵ که آثار او را در زمینۀ کلام و فلسفه و علوم دیگر معرفی کرده است، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۲۷. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۵، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۲۸. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۲۹. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۹۶، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۳۰. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۵، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۳۱. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۳۲. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۳۳. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۳۴. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۳۵. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۶، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۳۶. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۹۶، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۳۷. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۶، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۳۸. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۹۶، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۳۹. سزگین فؤاد، تاریخ نگارش های عربی، ج۱، ص۸۹۷-۸۹۸ دربارۀ مُعمّر بن عبّاد و آثار او، ترجمۀ مؤسسۀ نشر فهرستگان، تهران ۱۳۸۰ ش.
۴۰. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۴۱. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۴۲. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۴۳. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۹۶، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۴۴. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۴، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۴۵. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۶، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۴۶. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۴۷. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۴۸. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۵-۲۲۶، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۴۹. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۱۲۱ که از این کتاب با عنوان کتاب التوحید و حدث العالم نام برده است، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۵۰. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۵۱. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۹۶، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۵۲. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۴ که آن را کتابی مختصر معرفی کرده است، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۵۳. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۵۴. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۵۵. سزگین فؤاد، تاریخ نگارش های عربی، ج۱، ص۸۹۹-۹۰۰ دربارۀ ابوالهُذیل علّاف، ترجمۀ مؤسسۀ نشر فهرستگان، تهران ۱۳۸۰ ش.
۵۶. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۵۷. ابن طاووس رضی الدین علی بن موسی، فرج المهموم، ج۱، ص۱۲۱ که آن را استدراک نوبختی بر ردیۀ ابوعلی جبائی بر منجمین معرفی کرده است، نجف ۱۳۶۸.
۵۸. سزگین فؤاد، تاریخ نگارش های عربی، ج۱، ص۹۰۵ دربارۀ ابوعلی جبّائی و آثار او، ترجمۀ مؤسسۀ نشر فهرستگان، تهران ۱۳۸۰ ش.
۵۹. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۵، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۶۰. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۴، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۶۱. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۹۶ که از این کتاب با عنوان کتاب الردّ علی اصحاب التناسخ والغلاه نام برده است، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۶۲. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۴، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۶۳. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳-۶۴، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۶۴. ابن ندیم محمد بن اسحق، الفهرست، ج۱، ص۲۲۶، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۹۳.
۶۵. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۹۶ که ظاهراً عنوان همین کتاب در آن‌ها به کتاب نقض کتاب ابی عیسی فی الغریب المشرقی تصحیف شده است، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۶۶. سزگین فؤاد، تاریخ نگارش های عربی، ج۱، ص۹۰۲-۹۰۳ دربارۀ ابوعیسی ورّاق و آثار او، ترجمۀ مؤسسۀ نشر فهرستگان، تهران ۱۳۸۰ ش.
۶۷. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۶۸. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۶۹. سزگین فؤاد، تاریخ نگارش های عربی، ج۳، ص۳۵۰-۳۵۵ دربارۀ ثابت بن قُرّه و آثار او، ترجمۀ مؤسسۀ نشر فهرستگان، تهران ۱۳۸۰ ش.
۷۰. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۴، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۷۱. مسعودی علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، ج۱، ص۳۴۳ که از این کتاب با عنوان الردّ علی الغلاه و غیرهم من الباطنیه نام برده است، بیروت، بی تا.    
۷۲. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۷۳. طوسی محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۱۲۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۷۴. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۴، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۷۵. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۷۶. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۷۷. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۷۸. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۷۹. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۸۰. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۸۱. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳ که آن را کتابی بزرگ در موضوع جبر توصیف کرده است، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۸۲. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۸۳. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۸۴. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۸۵. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۸۶. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۸۷. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۴، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۸۸. سزگین فؤاد، تاریخ نگارش های عربی، ج۱، ص۹۰۱-۹۰۴ دربارۀ جعفربن حرب و آثار او، ترجمۀ مؤسسۀ نشر فهرستگان، تهران ۱۳۸۰ ش.
۸۹. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۹۰. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۴، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۹۱. سزگین فؤاد، تاریخ نگارش های عربی، ج۱، ص۹۰۶ دربارۀ ابوالقاسم بلخی و آثار او، ترجمۀ مؤسسۀ نشر فهرستگان، تهران ۱۳۸۰ ش.
۹۲. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۹۳. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۴، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۹۴. ابن طاووس رضی الدین علی بن موسی، فرج المهموم، ج۱، ص۱۲۲ که در آن نام کتاب به «الرصد علی بطلمیوس» تصحیف شده است، نجف ۱۳۶۸.
۹۵. احمد بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (معروف به رجال النجاشی)، ج۱، ص۶۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۹۶. مسعودی علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجواهر، ج۱، ص۹۴، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، قم ۱۴۰۴.
۹۷. مسعودی علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، ج۱، ص۳۴۳ که در آن نام نوبختی به حسین بن موسی تصحیف شده است، بیروت، بی تا.    
۹۸. ابن جوزی، تلبیس ابلیس، ج۱، ص۴۲-۴۳، قاهره ۱۳۴۰.
۹۹. ابن جوزی، تلبیس ابلیس، ج۱، ص۴۷، قاهره ۱۳۴۰.
۱۰۰. ابن جوزی، تلبیس ابلیس، ج۱، ص۴۹، قاهره ۱۳۴۰.
۱۰۱. ابن جوزی، تلبیس ابلیس، ج۱، ص۶۹، قاهره ۱۳۴۰.
۱۰۲. ابن جوزی، تلبیس ابلیس، ج۱، ص۷۴، قاهره ۱۳۴۰.
۱۰۳. ابن جوزی، تلبیس ابلیس، ج۱، ص۸۱-۸۲، قاهره ۱۳۴۰.
۱۰۴. ابن جوزی، تلبیس ابلیس، ج۱، ص۸۸، قاهره ۱۳۴۰.
۱۰۵. ابن جوزی، تلبیس ابلیس، ج۱، ص۹۱، قاهره ۱۳۴۰.
۱۰۶. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۳، ص۲۲۸، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قم ۱۴۰۴.    
۱۰۷. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۳، ص۲۳۱، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قم ۱۴۰۴.    
۱۰۸. مسعودی علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، ج۱، ص۳۴۳ که در آن نام نوبختی به حسین بن موسی تصحیف شده است، بیروت، بی تا.    
۱۰۹. خطیب بغدادی احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۶، ص۳۷۷ که در آن حسن بن موسی به حسین بن یحیی تصحیف شده است، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷.    
۱۱۰. ذهبی محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۲۰، ص۳۰۳ که از خطیب بغدادی نقل کرده است، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، بیروت ۱۴۱۰.    
۱۱۱. ابن جوزی، تلبیس ابلیس، ج۱، ص۱۰۳، قاهره ۱۳۴۰.
۱۱۲. ابن شهرآشوب محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج۳، ص۸۹، چاپ سید هاشم رسولی محلاتی، قم ۱۳۷۹.    
۱۱۳. ابن شهرآشوب محمد بن علی، متشابه القرآن، ج۲، ص۶۰، چاپ حسن مصطفوی، تهران ۱۳۲۸ ش.
۱۱۴. ابن طاووس رضی الدین علی بن موسی، فرج المهموم، ج۱، ص۱۲۱-۱۲۲، نجف ۱۳۶۸.
۱۱۵. ابن طاووس رضی الدین علی بن موسی، فرج المهموم، ج۱، ص۱۲۲ نام کتاب اخیر در متن چاپی به «الرصد علی بطلمیوس» تصحیف شده است، نجف ۱۳۶۸.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «حسن بن موسی نوبختی»، شماره۷۳۱۴.    






جعبه‌ابزار