حدیقة الشعراء

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



حدیقةالشعراء، تذکره شاعران پارسی‌گوی ایران و هند در دوره قاجار ، تألیف احمدبن ابوالحسن شیرازی مشهور به دیوان بیگی می باشد.


شرح حال اجمالی نویسنده

[ویرایش]

سیداحمد دیوان بیگی در ۱۲۴۱ در شیراز متولد شد. نُه ساله بود که پدرش درگذشت و جدّ مادری‌اش، آقا محمدعلی، سرپرستی وی را برعهده گرفت. دیوان‌بیگی در زادگاهش بزرگ شد. خاندان او از سادات و تاجران مشهور شیراز بودند.
[۱] احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء، ج۱، ص۵.
[۲] حسن‌بن حسن فسائی، فارسنامه ناصری، ج۲، ص۱۱۳۰.
وی دو سال به تحصیل علوم پرداخت و مدتی در یزد و شیراز به تجارت مشغول شد و‌ به‌طور پراکنده به مطالعه حدیث و تاریخ و شعر نیز می‌پرداخت.
[۳] احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء، ج۱، ص۵ـ۶.
وی تا پیش از حرکت به هرات در ۱۲۷۷، کدخدای محله میدان شاه شیراز بود تا این‌که با حسام‌السلطنه سلطان مراد میرزا، از شاهزادگان و رجال قاجار، هم سفر شد و از شیراز به خراسان رفت. دیوان‌بیگی در امور دیوانی مهارت یافت و در دستگاه حسام‌السلطنه، ایشیک آقاسی شد و تا فوت حسام‌السلطنه، با همین منصب، وی را در سفرهایش همراهی می‌کرد.
[۴] حسن‌بن حسن فسائی، فارسنامه ناصری، ج۲، ص۱۱۳۰.


تألیفات دیوان‌بیگی

[ویرایش]

عبارت‌اند از: تذکره حدیقةالشعراء، اخبار الیزد ، تاریخ قاجاریه ، نخبةالمصیبات احمدی، و ذیل ریاض‌الجنة.

مهم‌ترین تألیف دیوان‌بیگی

[ویرایش]

حدیقةالشعراء، مهم‌ترین تألیف دیوان‌بیگی، موجب شهرت وی در عرصه ادب فارسی شده است. در این تذکره، ۱۴۴۰ شاعر مرد و هشتاد شاعر زن سالهای ۱۲۰۰ تا ۱۳۱۰ معرفی شده‌اند که به این لحاظ، حدیقةالشعراء کامل‌ترین تذکره پس از آتشکده آذر شناخته شده است.
[۵] احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء، ج۱، مقدمه نوائی، ص۱۱.
دیوان بیگی از ۱۲۶۰ تا ۱۲۷۰ به تذکره‌نویسی پرداخت، اما به سبب اشتغال در امور دیوانی مدتها از تألیف تذکره بازماند، چنان که سه سال رئیس عدلیه یزد شد و در آن مدت به تألیف کتاب اخبارالیزد پرداخت. وی در ۱۲۹۳ در تهران و در ۱۲۹۶ در کرمانشاهان به تنظیم و تألیف تذکره مشغول شد. ابتدا شرح‌حال شاعران معاصر خود را نوشت ولی با تشویق حسینقلی خان سلطان (مؤلف تذکره مناقب حسامیه ) و مطالعه آتشکده آذر، شرح حال شاعران متقدم و نیز شرح حال عرفا و علمای مذهبی را نیز به این تذکره افزود. دیوان بیگی، که خود از درویشان سلسله نعمةاللهیه بود، به شرح حال عرفا بسیار اهمیت داده است.
[۶] مقدمه نوائی، ص ۱۲، ج۱، ص۶ـ۷، احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء.


سال وفات

[ویرایش]

اقبال آشتیانی سال فوت دیوان‌بیگی را ۱۳۱۰ دانسته اما با توجه به این‌که او در زمان تألیف فارسنامه ناصری (۱۳۱۲ یا ۱۳۱۳) زنده بوده است،
[۷] حسن‌بن حسن فسائی، فارسنامه ناصری، ج۲، ص۱۱۳۰.
مرگ وی باید پس از این تاریخ بوده باشد
[۸] گلچین معانی، ص ۲۹.


مقدمه و سبب تألیف کتاب

[ویرایش]

حدیقةالشعراء دارای یک مقدمه و سبب تألیف است. مقدمه با حمد خدا و نعت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آغاز شده و در سبب تألیف، دیوان‌بیگی مختصری از شرح حال خود را نوشته است و با بیان چگونگی مراحل تذکره‌نویسی، به طبقه‌بندی اشعار شاعران پرداخته است.
[۹] احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء، ج۱، ص۷ـ۹.
حدیقةالشعراء به ترتیب الفبایی تنظیم شده است. در این ترتیب، شاعران ابتدا با تخلص و اگر تخلص نداشتند با اسم، اسم پدر، کنیه و القاب معرفی شده‌اند.

معرفی سلسله مذاهب و مشایخ

[ویرایش]

از دیگر مسائل مطرح شده در تذکره حدیقةالشعراء معرفی سلسله مذاهب و مشایخ، اسامی آبادیها و مناطق شهری، نام ایلها و طوایف ایرانی، نشانی مقابر بزرگان، ذکر انجمنهای ادبی و استادان شعرشناس، مشاعره‌های شاعران، ساخت مساجد و عمارات موقوفه، ذکر انواع خط و خوش‌نویسی، بیان علوم رایج در آن زمان و تحصیلات شاعران در آن علوم، و ارتباط مؤلف با بعضی از کاتبان و نسخه‌نویسان حدیقةالشعراء.

منابع کتاب

[ویرایش]

اطلاعات مندرج در حدیقةالشعراء یا برگرفته از تذکره‌هاست یا خود دیوان‌بیگی وقایع را به چشم دیده یا از معتمدان شنیده و هر جا لازم بوده به منابع اشاره کرده که همین امر ارزش تذکره را دو چندان کرده است. مهم‌ترین منابع دیوان‌بیگی در تألیف حدیقةالشعراء، سفینةالمحمود ، گنج شایگان، تذکره‌امان‌اللهی، آتشکده آذر، مجمع‌الفصحا ، تذکره نائین، و مناقب حسامیه بوده‌اند
[۱۰] گلچین معانی، ص ۲۸.
عبدالحسین نوائی ، با استفاده از نسخه خطی و ریزفیلمهای موجود در کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، به تصحیح حدیقةالشعراء پرداخته و آن را در سه جلد به چاپ رسانده است (تهران ۱۳۶۴ـ۱۳۶۶ش). این تصحیح فهرستها و تعلیقات جامعی دارد. مصحح، با مراجعه به منابع معتبر، اشتباهات مؤلف را بر طرف کرده و برای تکمیل مطالب، در ذیل شرح‌حال هر شاعر، دیگر اقوال را با ذکر منابع آورده است. در ضمن، به سبب حجم اشعار، به گزینش اشعار شاعران پرداخته است.
[۱۱] احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء، ج۱، مقدمه نوائی، ص۱۳- ۱۴.
[۱۲] احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء، ج۱، مقدمه نوائی، ص۱۷.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) احمد دیوان‌بیگى، حدیقةالشعراء، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران ۱۳۶۴ـ۱۳۶۶ش؛
(۲) حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران ۱۳۶۷ش؛
(۳) احمد گلچین‌معانى، «(درباره) حدیقةالشعراء»، وحید، سال ۲، ش ۸ (مرداد ۱۳۴۴)

پانویس

[ویرایش]
 
۱. احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء، ج۱، ص۵.
۲. حسن‌بن حسن فسائی، فارسنامه ناصری، ج۲، ص۱۱۳۰.
۳. احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء، ج۱، ص۵ـ۶.
۴. حسن‌بن حسن فسائی، فارسنامه ناصری، ج۲، ص۱۱۳۰.
۵. احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء، ج۱، مقدمه نوائی، ص۱۱.
۶. مقدمه نوائی، ص ۱۲، ج۱، ص۶ـ۷، احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء.
۷. حسن‌بن حسن فسائی، فارسنامه ناصری، ج۲، ص۱۱۳۰.
۸. گلچین معانی، ص ۲۹.
۹. احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء، ج۱، ص۷ـ۹.
۱۰. گلچین معانی، ص ۲۸.
۱۱. احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء، ج۱، مقدمه نوائی، ص۱۳- ۱۴.
۱۲. احمد دیوان‌بیگی، حدیقةالشعراء، ج۱، مقدمه نوائی، ص۱۷.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «حدیقة الشعراء»، شماره ۵۸۹۰.    

رده‌های این صفحه : مقالات دانشنامه جهان اسلام




جعبه ابزار