حجر اسماعیلذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



حجر اسماعیل‌ فضایی بین رکن عراقی و شامی است. از این عنوان در باب صلات و حج سخن گفته‌ اند.


موقعیت حجر[ویرایش]

حِجْرِ اسماعیل، فضای بین کعبه و دیواری نیم‌دایره که از یال شمالیِ کعبه (رکن عراقی) تا یال غربی آن (رکن شامی) امتداد دارد.
حجر اسماعیل فضایى وصل به کعبه، بین رکن عراقى و شامى که دیوارى قوسى شکل بر آن احاطه دارد.

وجه تسمیه[ویرایش]
حِجر، مصدر ریشه حجر، در لغت به معنای منع و بازداشتن، نگاهداری و حمایت کردن، حرام و جز این‌ها به‌کار رفته است.
از این ریشه، حَجْر و حُجْر نیز در بیش‌تر این معانی به‌کار می‌روند. [۱] [۲] [۳] [۴] محدوده بین دیوار نیم‌دایره و خانه کعبه در فاصله میان رکن عراقی و شامی را بدان سبب حِجر نامیده‌اند که این دیوار حائل بین طواف‌ کنندگان و کعبه است. [۵] [۶]
بیت اسماعیل[ویرایش]
حجر اسماعیل طبق بعضى روایات، محلّ سکونت حضرت اسماعیل بوده و مادرش هاجر نیز با وى در همین مکان مى‌زیسته است و پس از درگذشت، در همین مکان دفن شده‌اند. اسماعیل علیه السّلام پس از دفن مادرش در حجر، براى آنکه طواف کنندگان بر روى قبر وى گام ننهند، گرد آن دیوارى کشید. [۷]
که هم اکنون با ارتفاع ۳۰/ ۱ متر محیط بر این فضا است. [۸] [۹] [۱۰]به گزارش پاره‌ای منابع، پس از آن‌که ابراهیم علیه‌السلام و هاجر و فرزند شیر خوارشان اسماعیل به وادی مکه رسیدند، با راهنمایی جبرئیل در جایگاه کنونی حجر مستقر شدند.
سپس هاجر و اسماعیل، همراه با گوسفندانشان، در همین مکان و در سایبانی که با چوب درخت ساختند، سکونت گزیدند. [۱۱] [۱۲] [۱۳] ازاین‌رو، در برخی احادیث [۱۴] [۱۵] از این مکان با عنوان بیت اسماعیل یاد شده است.
مدفن اسماعیل[ویرایش]
حضرت اسماعیل نیز، پس از وفات، در همین مکان به خاک سپرده شد. [۱۶] [۱۷] [۱۸] [۱۹] [۲۰] [۲۱]
همچنین بر طبق روایات، تنی چند از دختران اسماعیل علیه‌السلام و نیز شماری از انبیا در این مکان مدفون‌اند. [۲۲] [۲۳]
بازسازی حجر[ویرایش]


← قبل از بعثت
به گزارش برخی منابع، پنج سال پیش از بعثت پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم و پس از ویران شدن کعبه، قریش هنگام بازسازی آن شرط کردند که در این کار فقط از مال حلال بهره گیرند، اما به‌علت ناتوانی مالی در بازسازی کامل، مقداری از ابعاد کعبه را کاستند و تقریباً شش ذراع (حدود سه م‌تر) را در سمت حجر ضمیمه حجر اسماعیل کردند، [۲۴] [۲۵] همچنین گرداگرد حجر را سنگ‌ چین کردند تا طواف‌کنندگان از پشت آن کعبه را طواف کنند. [۲۶]

← بعد از بعثت
در سال ۶۴، عبداللّه‌بن زبیر هنگام تجدید بنای کعبه ـ که سپاه یزید آن را در محاصره مکه ویران کرده بودندــ با استناد به حدیثی از عایشه به نقل از پیامبر اکرم، مقدار افزوده شده به حجر اسماعیل را دوباره به کعبه ملحق کرد. [۲۷] [۲۸] حَجّاج‌بن یوسف ثقفی پس از بازپس‌گیری مکه از عبداللّه‌بن زبیر، در سال ۷۴ به دستور خلیفه عبدالملک‌بن مروان بنای کعبه و حجر اسماعیل را به وضع پیشین بازگرداند و آن را همانند بنای قریش ساخت.
عبدالملک بعد‌ها پس از آگاهی از روایت عایشه ــ از دستور خود پشیمان شد. [۲۹] [۳۰] تغییرات صورت گرفته در بنای کعبه و حجر اسماعیل، سبب بروز اختلاف‌نظر فقیهان در مورد پاره‌ای از احکام آن شده و این مسئله را پیش آورده که آیا تمام حجر اسماعیل جزئی از کعبه است یا بخشی از آن.
دیوار حجر اسماعیل تا زمان خلافت منصور عباسی از سنگهای عادیِ بیابان بود.
در ۱۴۰ منصور هنگام مناسک حج ، به حاکم مکه دستور داد که دیوار آن را با سنگ مرمر (رُخام) بپوشاند. [۳۱] [۳۲] از آن زمان تاکنون حجر اسماعیل بار‌ها، به سبب فرسودگی یا تخریب بر اثر سیل، بازسازی شده و سنگهای مرمر دیوار و کف آن نیز به دفعات ترمیم یا تعویض شده است. [۳۳] [۳۴] [۳۵] [۳۶] [۳۷] [۳۸]از جمله در ۹۱۷ سلطان قانصوه غوری (پادشاه مصر ) حجر را دوبار تجدید بنا کرد.
نخستین بار آن را با سنگهایی از «جَبَلُ الکعبه» ساخت، که سنگهای بنای کعبه نیز از آن بود، اما بار دوم در بنای آن از سنگ مرمر سفید استفاده کرد و بر بالای دیوار حجر بر مرمر سفید نام افرادی را که تا آن زمان به بازسازی و مرمت حجر اقدام کرده بودند، حک نمود. [۳۹] [۴۰] ابراهیم رفعت‌پاشا (متوفی ۱۳۱۳ش) در سفرنامه خود [۴۱] تعدادی از اشعار و تاریخ نوشته‌هایِ روی دیوار حجر اسماعیل را نقل کرده است.
در ۱۳۳۱، شریف‌حسین، حاکم حجاز ، دیوارهای فرسوده حجر را بازسازی کرد. [۴۲]
در ۱۳۳۴ش/ ۱۳۷۵ چراغهای برقی با پایه‌های مسی جانشین شمعدانهای روی دیوار حجر شد. [۴۳] در ۱۳۷۵ش/ ۱۴۱۷، سنگهای نمای دیوار حجر اسماعیل و کف آن با سنگهای جدیدی تعویض گردید.
برای دو ورودی حجر نیز نرده‌هایی از طناب گذاشته شد تا هنگام ضرورت بتوان حجر را بست . [۴۴] [۴۵]

موقعیت حجر نسبت به کعبه[ویرایش]

فاصله دیوار شمالی کعبه تا وسط دیوار حجر حدود ۴۴ر ۸ متر و ارتفاع تقریبی دیوار حجر، ۳۱ر۱ متر و فاصله تقریبی دو ورودی شرقی و غربی حجر از یکدیگر، هشت متر است.
ورودی شرقی حجر اسماعیل تا شاذَروان (پیش‌آمدگی اطراف دیوارهای خانه کعبه) حدود ۳۰ر۲ متر و ورودی غربی آن تا شاذروان تقریباً ۲۳ر۲ متر فاصله دارد. [۴۶] [۴۷] [۴۸] احتمالاً اختلاف‌نظر مؤلفان درباره اندازه فواصل و ابعاد حجر اسماعیل، ناشی از تغییراتی است که در طول زمان در بنای آن صورت گرفته است [۴۹] [۵۰]
ناودان کعبه رو به حجر است و آب باران از بام کعبه به داخل حجر اسماعیل می‌ریزد.
در ۸۵۲ ملک ظاهر چَقْمَق همراه با جامه کعبه، برای نخستین بار جامه‌ای از ابریشم سیاه برای حجر اسماعیل فرستاد.
این جامه یک سال در کعبه نگاهداری شد و در موسم حج۸۵۳ بر روی دیوار بیرونی حجر انداخته شد.
وی جامه دیگری نیز برای دیوار داخلی حجر اسماعیل فرستاد [۵۱]در منابع تاریخی از ارسال جامه‌های دیگر برای دیوار حجر، یاد نشده است.

تقدس حجر[ویرایش]
حجر اسماعیل از دوران پیش از اسلام مورداحترام و تقدیس بود.

← پیش از بعثت
عبدالمطلب ، بزرگ مکه و جد پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم،در حجر مکانی ویژه داشت که تنها برای وی فرش می‌شد و کس دیگری بر آن نمی‌نشست. [۵۲] گفته شده است که او چندین رؤیای صادق خود (لزوم حفر مجدد چاه زمزم ، به‌دنیا آمدن محمد صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌و سلم و عالمگیر شدن نبوت ایشان) را در حجر اسماعیل دید. [۵۳] [۵۴]
بنابر روایات، حضرت ابوطالب نیز خواب خود را درباره بشارت تولد امام علی علیه‌السلام و آینده درخشان ایشان در حجر دید. [۵۵] [۵۶]

← پس ار بعثت
پیامبر اکرم نیز، پس از بعثت، در حجر اسماعیل می‌نشست و علاوه بر عبادت و تلاوت قرآن ، به سؤالات مردم پاسخ می‌داد. [۵۷] [۵۸] [۵۹] و در همین‌جا بود که برخی افراد قریش از ایشان معجزه شَقُّ القَمَر را درخواست کردند. [۶۰] همچنین بنابر احادیث [۶۱] [۶۲] [۶۳]مبدأ معراج ایشان از مسجدالحرام ، حجر اسماعیل بوده است.

←← امامان شیعه
امامان شیعه علیهم‌السلام نیز در حجر اسماعیل به دعا و عبادت می‌پرداختند یا در آن‌جا می‌نشستند و به سؤالات مردم پاسخ می‌دادند [۶۴] [۶۵] [۶۶] [۶۷] [۶۸] از گزارشهای ابن‌فهد متوفی ۹۵۴ [۶۹] [۷۰] [۷۱] [۷۲] برمی‌آید که در زمان او خواندن خطبه عقد ازدواجدر حجر اسماعیل، متداول بوده است.
حجر در قرآن[ویرایش]
عبارت حجر اسماعیل در قرآن ذکر نشده، اما به نظر عیاشی ، [۷۳] با استناد به حدیثی از امام صادق علیه‌السلام، [۷۴] یکی از مصادیق «آیات بَینات» (نشانه‌های آشکار) ــکه بنابر آیه ۹۷ سوره آل‌عمران در مسجدالحرام قرار داردحجر اسماعیل است.
حجر در روایات[ویرایش]
در احادیث از حجر اسماعیل معمولاً با تعبیر حِجر یاد گردیده ولی گاهی جَدْر [۷۵] [۷۶] و حَطیم [۷۷] نیز خوانده شده است.
محدوده حجر[ویرایش]
فقها درباره محدوده حطیم(حجر) که بر طبق روایات، نماز خواندن و دعا در آن فضیلت بسیار دارد. [۷۸] [۷۹] [۸۰] [۸۱] ــ اختلاف‌نظر دارند و شماری از فقهای اهل سنّت [۸۲] [۸۳] آن را‌ همان حجر اسماعیل دانسته‌اند. [۸۴] [۸۵] [۸۶] [۸۷] برخی فقها [۸۸] [۸۹] حجر اسماعیل را حَظیرة (حصار، محوطه) هم خوانده‌اند.
از جمله مباحث مهم فقهی درباره حجر اسماعیل این است که آیا حجر بخشی از کعبه به‌شمار می‌رود یا نه.

← اهل سنت
گروهی از اهل‌سنّت [۹۰] [۹۱] تمامی حجر را جزء کعبه دانسته و به احادیثی استناد کرده‌اند که از پیامبر اکرم از طریق عایشه نقل شده است [۹۲] [۹۳] در مقابل، برخی دیگر [۹۴] [۹۵] [۹۶] فقط بخشی‌از حجراسماعیل را از کعبه دانسته‌اند.

←← مستند
مستند این قول، احادیث منقول از پیامبر اکرم است که در آن‌ها به الحاق جزئی از کعبه به حجر توسط قریش، در ماجرای بازسازی کعبه، اشاره شده است. [۹۷] [۹۸] درباره طول بخش الحاق شده، فقهای مزبور، به تَبَع احادیث، آرای گوناگونی مطرح کرده‌اند، ولی غالباً آن را شش ذراع نوشته‌اند [۹۹] [۱۰۰] [۱۰۱] [۱۰۲]

← شیعه
به نظر مشهور فقهای امامی، به استناد احادیث معتبر، حجر اسماعیل جزء کعبه نیست. [۱۰۳] [۱۰۴] [۱۰۵] [۱۰۶] [۱۰۷]

←← مستند
مستند دیگر این نظر را مدفون بودن هاجر و اسماعیل و بعضی از پیامبران در این مکان دانسته‌اند، زیرا باتوجه به قداست کعبه، بعید است کسی در آن دفن شده باشد. [۱۰۸] اما برخی فقهای امامی حجر اسماعیل را بخشی از کعبه دانسته‌اند. [۱۰۹] [۱۱۰] [۱۱۱]، حتی شهیداول [۱۱۲] آن را به عنوان نظر مشهور مطرح کرده است.
مستند این دیدگاه، شاید احادیثی بوده است که طواف را خارج از حجر لازم می‌داند و نیز حدیث منقول از پیامبر اکرم درباره الحاق بخشی از خانه کعبه به حجر اسماعیل. [۱۱۳] [۱۱۴] [۱۱۵]

← دیدگاه غالب
به‌رغم این اختلاف‌نظر‌ها، دیدگاه غالب در فقه امامی و اهل سنّت این است که طواف‌کننده باید حجر اسماعیل را در محدوده طواف خود قرار دهد؛
یعنی، از بیرون حجر اسماعیل طواف کند وگرنه طوافش ــ حتی اگر بر روی دیوار حرکت کرده باشد ــ باطل و به نظر فقهای تمامی مذاهب اسلامی، جز حنفیان، اعاده آن واجب است.
حنفیان در صورت خروج طواف‌کننده از مکه، اعاده این طواف را واجب ندانسته و قربانی کردن گوسفند را کافی شمرده‌اند. [۱۱۶] [۱۱۷] [۱۱۸] [۱۱۹] [۱۲۰] [۱۲۱] [۱۲۲] [۱۲۳] [۱۲۴] [۱۲۵] [۱۲۶] [۱۲۷] [۱۲۸]
دلیل فقهای اهل سنّت بر حکم مذکور، پیروی از پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم است که هنگام طواف وارد حجر نشدند. [۱۲۹] [۱۳۰] [۱۳۱] دلیل دیگر آن‌ها آیه ۲۹ سوره حج است (وَلْیطَّوَّفُوا بِالْبَیتِ الْعَتیق) که برطبق آن، حج‌گزار باید طواف را بر گرد خانه کعبه به جا آورد و چون تمام یا بخشی از حجر اسماعیل جزء کعبه است، برای طوافِ کعبه باید تمام حجر یا بخشی که جزو خانه خدا به شمار می‌رود، در محدوده طواف باشد. [۱۳۲] [۱۳۳] [۱۳۴] فقهای امامی علاوه بر استناد به سیره نبوی، به احادیث متعددی از امامان علیهم‌السلام و اجماع نیز استناد کرده‌اند. [۱۳۵] [۱۳۶] [۱۳۷] [۱۳۸]
بر پایه نظر مشهور در فقه امامی، که محدوده طواف را بین دیوار کعبه و مقام ابراهیم می‌دانند. [۱۳۹]
این سؤال مطرح شده است که آیا ابتدای محدوده طواف در سمت حجر اسماعیل، از دیوار کعبه محاسبه می‌شود یا از دیوار حجر؟ بیشتر فقها بر آن‌اند که مبدأ طواف، دیوار کعبه است و فاصله‌ای که طواف‌کننده می‌تواند از دیوار حجر داشته باشد، شش ذراع و نیم (یعنی حدود سه متر) است و وی نباید بیش از این از دیوار حجر فاصله بگیرد، [۱۴۰] [۱۴۱] [۱۴۲] [۱۴۳] اما به نظر برخی دیگر هرچند حجر اسماعیل جزء کعبه نیست، فاصله مزبور از دیوار حجر حساب می‌شود. [۱۴۴] [۱۴۵] [۱۴۶]
احکام حجر[ویرایش]

در اینکه حجر اسماعیل جزو کعبه است تا نماز گزاردن به سمت آن صحیح باشد، یا نه، اختلاف است. اکثر قائل به قول دوم‌اند. [۱۴۷] [۱۴۸]
واجب است طواف کننده از بیرون حجر اسماعیل طواف کند و داخل کردن چیزى از حجر در طواف جایز نیست. آیا داخل کردن حجر در طواف موجب بطلان طواف نیز مى‌شود، یا تنها همان دورى که این عمل در آن اتفاق افتاده باطل مى‌گردد؟
مسئله محلّ اختلاف است. بنابر قول دوم، اعاده همان دور کفایت مى‌کند و نیازى به اعاده طواف از اوّل نیست. [۱۴۹] [۱۵۰]


← حکم نماز به طرف حجر
از جمله احکام مورد بحث میان فقهای اهل سنّت، صحیح بودن یا نبودن نمازی است که در مسجدالحرام رو به حجر اسماعیل اقامه شود به گونه‌ای که رو به کعبه نباشد.
حنفیان و برخی از مالکیان و شافعیان آن را صحیح نمی‌دانند، بدین استناد که وجوب رو به کعبه بودنِ نماز، نص قرآن است، [۱۵۱] ولی جزء کعبه بودنِ حجر با خبر واحد ثابت شده که علم آفرین نیست و دلیل قطعی بر اماره ظنی مقدّم است. [۱۵۲] [۱۵۳] [۱۵۴] [۱۵۵] در برابر، شماری از شافعیان و مالکیان، با استناد به احادیثی که در آن‌ها حجر اسماعیل از کعبه دانسته شده است، به صحت نماز حکم کرده‌اند [۱۵۶] به نظر فقهای حنبلی نیز چنانچه نماز رو به آن بخش از حجر که جزء کعبه به‌شمار می‌رود، به جا آورده شود، صحیح است. [۱۵۷]
برخی از فقهای امامی نماز به سوی حجر را صحیح دانسته‌اند، [۱۵۸] [۱۵۹] [۱۶۰] [۱۶۱] اما به نظر برخی دیگر، این نماز صحیح نیست، زیرا با توجه به احادیثی که جزء کعبه بودنِ حجر را نفی کرده است و نیز برطبق آرای بیش‌تر عالمان امامی، نمی‌توان از جزء کعبه بودن حجر اطمینان حاصل کرد و این ظن را بر یقین خود مبنی بر وجوب رو به کعبه بودن در نماز، ترجیح داد [۱۶۲] [۱۶۳] [۱۶۴]

مستحبات حجر[ویرایش]
محلّ احرام حج، شهر مکه است؛ لیکن مستحب است در مسجد الحرام، بویژه مقام ابراهیم یا حجر اسماعیل احرام بسته شود. [۱۶۵] [۱۶۶]
برخی کارهای مستحب در حجر اسماعیل عبارت است از: به جا آوردن نماز؛ دعا و نیایش کردن، که بر طبق احادیث و سیره پیامبر اکرم و ائمه علیهم‌السلام بهترین مکان برای نماز و دعا در حجر، زیر ناودان است. [۱۶۷] [۱۶۸] [۱۶۹] [۱۷۰] [۱۷۱] [۱۷۲] [۱۷۳] [۱۷۴] [۱۷۵] [۱۷۶]
مُحرم شدن حاجی در حج تمتع از محل حجر یا مقام ابراهیم و خواندن دو رکعت نماز پیش از احرام در آنجانیز از مستحبات است. [۱۷۷] [۱۷۸] [۱۷۹]
فهرست منابع[ویرایش]

(۱) علاوه بر قرآن.
(۲) عبداللّه محمد ابکر، صورمن تراث مکة المکرمة فی القرن الرابع عشر الهجری، بیروت ۱۴۲۵/ ۲۰۰۴.
(۳) ابن‌بابویه، علل‌الشرایع، نجف ۱۳۸۵ـ ۱۳۸۶، چاپ افست قم (بی‌تا).
(۴) ابن‌جبیر، رحلة ابن‌جبیر، بیروت ۱۹۸۶.
(۵) ابن‌حجر عسقلانی، فتح‌الباری: شرح صحیح البخاری، بولاق ۱۳۰۰ـ۱۳۰۱، چاپ افست بیروت (بی‌تا).
(۶) ابن‌حنبل، مسند الامام احمدبن حنبل، بیروت: دارصادر، (بی‌تا).
(۷) ابن‌سعد، الطبقات الکبرى (بیروت).
(۸) ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم (بی‌تا).
(۹) ابن‌طاووس، سعدالسعود للنفوس، قم ۱۳۸۰ش.
(۱۰) ابن‌عابدین، حاشیة ردّ المحتار علی الدّر المختار: شرح تنویر الابصار، چاپ افست بیروت ۱۳۹۹/ ۱۹۷۹.
(۱۱) ابن‌فهد، کتاب نیل المُنی بذیل بلوغ القِری لتکملة اتحافِ الوَری: تاریخ مکة المکرمة من سنة ۹۲۲ه الی ۹۴۶ه، چاپ محمد حبیب هیله، (لندن) ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
(۱۲) ابن‌قدامه، المغنی، بیروت: عالم الکتب، (بی‌تا).
(۱۳) ابن‌منظور.
(۱۴) ابن‌نجیم، البحر الرائق شرح کنز الدقائق، بیروت ۱۴۱۸/ ۱۹۹۷.
(۱۵) ابن‌هشام، السیرة النبویة، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
(۱۶) احمد دردیر ابوالبرکات، الشرح الکبیر، بیروت: داراحیاء الکتب العربیة، (بی‌تا).
(۱۷) محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
(۱۸) امام خمینی، مناسک حج: مطابق با فتاوای حضرت آیةاللّه العظمی امام خمینی سلام‌اللّه علیه، با حواشی مراجع معظم تقلید، تهران ۱۳۸۴ش.
(۱۹) یوسف‌بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، قم ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ش.
(۲۰) محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، (چاپ محمد ذهنی‌افندی)، استانبول ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
(۲۱) منصوربن یونس بهوتی حنبلی، کشّاف القناع عن متن الاقناع، چاپ محمدحسن شافعی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
(۲۲) احمدبن حسین بیهقی، السنن الکبری، بیروت: دارالفکر، (بی‌تا).
(۲۳) عبداللّه جوادی آملی، کتاب الحج، تقریرات درس آیةاللّه محقق داماد، قم ۱۴۰۱.
(۲۴) اسماعیل‌بن حماد جوهری، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح العربیة، چاپ احمدبن عبدالغفور عطار، قاهره ۱۳۷۶، چاپ افست بیروت ۱۴۰۷.
(۲۵) حرّعاملی.
(۲۶) حسن حسن‌زاده آملی، دروس معرفة الوقت و القبلة، قم ۱۴۱۶.
(۲۷) حسین عبداللّه باسلامه، تاریخ الکعبة المعظمة: عمارت‌ها و کسوت‌ها و سدانت‌ها، چاپ یحیی حمزه وزنه، (قاهره) ۱۴۲۰/ ۲۰۰۰.
(۲۸) محمدبن محمد حَطّاب، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، چاپ زکریا عمیرات، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۵.
(۲۹) عبداللّه‌بن جعفر حمیری، قرب الاسناد، قم ۱۴۱۳.
(۳۰) عبدعلی‌بن جمعه حویزی، تفسیر نورالثقلین، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم ۱۳۷۰ش.
(۳۱) محمدبن احمد خطیب شربینی، مغنی‌المحتاج، (بی‌جا) : دارالفکر، (بی‌تا).
(۳۲) عبداللّه‌بن عبدالرحمان دارمی، سنن الدارمی، چاپ محمد احمد دهمان، دمشق: مکتبةالاعتدال، (بی‌تا).
(۳۳) ابراهیم رفعت‌پاشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحجو مشاعره الدینیة، بیروت: دارالمعرفة، (بی‌تا).
(۳۴) وهبه مصطفی زحیلی، الفقه الاسلامی و ادّلته، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
(۳۵) محمدباقربن محمد مؤمن سبزواری، ذخیرةالمعاد فی شرح الارشاد، چاپ سنگی تهران ۱۲۷۳ـ۱۲۷۴، چاپ افست قم (بی‌تا).
(۳۶) عبدالسلام‌بن سعید سحنون، المُدَوَّنة الکبری، التی روا‌ها سحنون‌بن سعید تنوخی عن عبدالرحمان‌بن قاسم عتقی عن مالک‌بن انس، قاهره ۱۳۲۳، چاپ افست بیروت (بی‌تا).
(۳۷) محمدبن ادریس شافعی، الامّ، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۳۸) محمدبن احمد شمس‌الائمه سرخسی، کتاب المبسوط، قاهره ۱۳۲۴ـ۱۳۳۱، چاپ افست استانبول ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۳۹) محمدبن مکی شهیداول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، قم ۱۴۱۲ـ۱۴۱۴.
(۴۰) محمدبن مکی شهیداول، ذکری الشیعة فی احکام الشریعة، قم ۱۴۱۹.
(۴۱) زین‌الدین‌بن علی شهیدثانی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، چاپ محمد کلان‌تر، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۴۲) محمدبن علی طوری، تکملة البحر الرّائق شرح کنزالدقائق، در ابن‌نجیم، البحر الرائق، ج۷ـ۹، بیروت ۱۴۱۸/ ۱۹۹۷.
(۴۳) محمدبن حسن طوسی، کتاب الخلاف، قم ۱۴۰۷ـ۱۴۱۷.
(۴۴) حسن‌بن یوسف علامه حلّی، تذکرة الفقها، قم ۱۴۱۴ـ.
(۴۵) حسن‌بن یوسف علامه حلّی، کتاب منتهی‌المطلب، چاپ سنگی تبریز (۱۳۱۶) ـ۱۳۳۳، چاپ افست (بی‌جا، بی‌تا).
(۴۶) حسن‌بن یوسف علامه حلّی، نهایة الاحکام فی معرفة الاحکام، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
(۴۷) علی‌بن حسین علم‌الهدی، رسالة المحکم و المتشابه، المعروف بتفسیر النعمانی، قم: دارالشبستری للمطبوعات، (بی‌تا).
(۴۸) محمدبن مسعود عیاشی، التفسیر، قم ۱۴۲۱.
(۴۹) محمدبن احمد فاسی، شِفاء الغَرام بأخبار البلد الحرام، چاپ ایمن فؤاد سید و مصطفی محمد ذهبی، مکه ۱۹۹۹.
(۵۰) الفقه المنسوب للامام الرضا علیه‌السلام، و المشتهر ب فقه الرضا، مشهد: مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۶.
(۵۱) احمدبن محمد فیومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، (بیروت) : دارالفکر، (بی‌تا).
(۵۲) سعیدبن هبةاللّه قطب راوندی، الخرائجو الجرائح، قم ۱۴۰۹.
(۵۳) ابوبکربن مسعود کاسانی، کتاب بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
(۵۴) عبیداللّه محمد امین کردی، «آخرین توسعه و مرمت کعبه»، (ترجمه) حسین صابری، می‌قات حج، ش ۳۶ (تابستان ۱۳۸۰).
(۵۵) محمد طاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت‌اللّه الکریم، بیروت ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
(۵۶) کلینی، الکافی.
(۵۷) محمد باقر المجلسی، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار.
(۵۸) علی‌بن حسین محقق کرکی، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۵.
(۵۹) علی مشکینی، مصطلحات الفقه، قم ۱۳۷۷ش.
(۶۰) محمدهادی مقدس نجفی، کتاب الحج، تقریرات درس آیةاللّه موسوی گلپایگانی، (تحریر از روی نسخه خطی)، قم: مرکز معجم فقهی، ۱۳۷۹ش (لوح فشرده).
(۶۱) الموسوعة الفقهیة، ج۴، کویت: وزارة الاوقاف و الشئون الاسلامیة، ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
(۶۲) محمدبن علی موسوی عاملی، مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، قم ۱۴۱۰.
(۶۳) محمدحسن‌بن باقر نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت ۱۹۸۱.
(۶۴) حسین‌بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم ۱۴۰۷ـ ۱۴۰۸.
(۶۵) یحیی‌بن شرف نووی، صحیح مسلم بشرح النووی، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.
(۶۶) یحیی‌بن شرف نووی، المجموع: شرح المهذّب، بیروت: دارالفکر، (بی‌تا).

پانویس[ویرایش]
 
۱. صحاح اللغه، اسماعیل بن حماد جوهری،ج۲، ص۶۲۳.    
۲. تاج‌اللغة و صحاح العربیة، جوهری، ابونصر،ج۲، ص۶۲۳    
۳. لسان العرب، ابن منظور، ج۴، ص۱۶۷.    
۴. المصباح المنیر، أحمد بن محمد بن علی القیومی المقری، ج۱، ص۶۷.    
۵. المبسوط، سرخسی،محمد بن احمد شمس الائمه، ج۴، ص۱۱.    
۶. علی مشکینی، مصطلحات الفقه، ج۱، ص۱۹۹، قم ۱۳۷۷ش.
۷. وسائل الشیعة، حر عاملی،ج۱۳، ص۳۵۳-۳۵۵.    
۸. ابن‌هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۶، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
۹. ابن‌سعد، الطبقات الکبرى (بیروت)، ج۱، ص۵۲.
۱۰. کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۱۰.
۱۱. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ج۱، ص۵۴، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۱۲. کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۰۱     .
۱۳. حرعاملی، ج۱۳، ص۳۵۵.
۱۴. کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۱۰     .
۱۵. حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۱۳، ص۳۵۴.    
۱۶. السیرة النبویة، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
۱۷. کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۱۰     .
۱۸. ابن‌بابویه، علل‌الشرایع، ج۱، ص۳۸، نجف ۱۳۸۵ ۱۳۸۶، چاپ افست قم (بی‌تا).    
۱۹. اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ج۱، ص۳۱۲، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۲۰. ابن‌جبیر، رحلة ابن‌جبیر، ج۱، ص۵۸، بیروت ۱۹۸۶.
۲۱. محمد طاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت‌اللّه الکریم، ج۲، جزء۳، ص۸ـ۱۱، بیروت ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
۲۲. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ج۲، ص۶۶، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۲۳. حرعاملی، وسائل الشیعه،ج۱۳، ص۳۵۴ ۳۵۵     .
۲۴. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ص۱۶۳،چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۲۵. محمدبن احمد فاسی، شِفاء الغَرام بأخبار البلد الحرام، ج۱، ص۱۸۲ـ۱۸۳، چاپ ایمن فؤاد سید و مصطفی محمد ذهبی، مکه ۱۹۹۹.
۲۶. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ج۱، ص۲۸۸ـ۲۸۹، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۲۷. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ج۱، ص۲۰۶، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۲۸. احمدبن حسین بیهقی، السنن الکبری، ج۵، ص۸۹، بیروت: دارالفکر، (بی‌تا)
۲۹. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ج۱، ص۲۱۰ـ۲۱۱، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۳۰. محمدبن احمد فاسی، شِفاء الغَرام بأخبار البلد الحرام، ج۱، ص۱۸۹ـ۱۹۰، چاپ ایمن فؤاد سید و مصطفی محمد ذهبی، مکه ۱۹۹۹.
۳۱. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ج۱، ص۳۱۳، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۳۲. محمدبن احمد فاسی، شِفاء الغَرام بأخبار البلد الحرام، ج۱، ص۴۰۸ـ۴۰۹، چاپ ایمن فؤاد سید و مصطفی محمد ذهبی، مکه ۱۹۹۹
۳۳. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ج۱، ص۳۱۷، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۳۴. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ج۱، ص۳۲۱، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۳۵. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، چاپ رشدی صالح ملحس، ج۱، ص۳۱۳ـ۳۱۴، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۳۶. محمدبن احمد فاسی، شِفاء الغَرام بأخبار البلد الحرام، ج۱، ص۴۰۹ـ ۴۱۰، چاپ ایمن فؤاد سید و مصطفی محمد ذهبی، مکه ۱۹۹۹.
۳۷. حسین عبداللّه باسلامه، تاریخ الکعبة المعظمة: عمارت‌ها و کسوت‌ها و سدانت‌ها، ج۱، ص۱۳۲ـ۱۳۳، چاپ یحیی حمزه وزنه، (قاهره) ۱۴۲۰/ ۲۰۰۰.
۳۸. محمد طاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت‌اللّه الکریم، ج۲، جزء۳، ص۶ـ۷، بیروت ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
۳۹. حسین عبداللّه باسلامه، تاریخ الکعبة المعظمة: عمارت‌ها و کسوت‌ها و سدانت‌ها، ج۱، ص۱۳۲ـ۱۳۳، چاپ یحیی حمزه وزنه، (قاهره) ۱۴۲۰/ ۲۰۰۰.
۴۰. حسین عبداللّه باسلامه، تاریخ الکعبة المعظمة: عمارت‌ها و کسوت‌ها و سدانت‌ها، ج۱، ص۱۳۵ـ۱۳۴، چاپ یحیی حمزه وزنه، (قاهره) ۱۴۲۰/ ۲۰۰۰.
۴۱. ابراهیم رفعت‌پاشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحجو مشاعره الدینیة، ج۱، ص۳۰۷ـ۳۰۸، بیروت: دارالمعرفة، (بی‌تا).
۴۲. محمد طاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت‌اللّه الکریم، ج۲، جزء۳، ص۶ـ۷، بیروت ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
۴۳. عبداللّه محمد ابکر، صورمن تراث مکة المکرمة فی القرن الرابع عشر الهجری، ج۱، ص۳۳، بیروت ۱۴۲۵/ ۲۰۰۴.
۴۴. عبیداللّه محمد امین کردی، «آخرین توسعه و مرمت کعبه»، ج۱، ص۱۳۱، (ترجمه) حسین صابری، می‌قات حج، ش ۳۶ (تابستان ۱۳۸۰).
۴۵. عبیداللّه محمد امین کردی،«آخرین توسعه و مرمت کعبه»، ج۱، ص۱۴۲، (ترجمه) حسین صابری، می‌قات حج، ش ۳۶ (تابستان ۱۳۸۰).
۴۶. ابراهیم رفعت‌پاشا، مرآة الحرمین، او، الرحلات الحجازیة و الحجو مشاعره الدینیة، ج۱، ص۲۶۶، بیروت: دارالمعرفة، (بی‌تا).
۴۷. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ج۱، ص۳۲۰ـ۳۲۲، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۴۸. محمدبن احمد فاسی، شِفاء الغَرام بأخبار البلد الحرام، ج۱، ص۴۱۱ـ۴۱۲، چاپ ایمن فؤاد سید و مصطفی محمد ذهبی، مکه ۱۹۹۹.
۴۹. حسین عبداللّه باسلامه، تاریخ الکعبة المعظمة: عمارت‌ها و کسوت‌ها و سدانت‌ها، ج۱، ص۱۲۲ـ ۱۲۳، چاپ یحیی حمزه وزنه، (قاهره) ۱۴۲۰/ ۲۰۰۰.
۵۰. حسین عبداللّه باسلامه، تاریخ الکعبة المعظمة: عمارت‌ها و کسوت‌ها و سدانت‌ها، ج۱، ص۱۳۹ـ ۱۳۸، چاپ یحیی حمزه وزنه، (قاهره) ۱۴۲۰/ ۲۰۰۰.
۵۱. محمد طاهر کردی، التاریخ القویم لمکة و بیت‌اللّه الکریم، ج۱، جزء۲، ص۵۷۸، بیروت ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
۵۲. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ج۱، ص۳۱۴ـ ۳۱۵، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۵۳. ابن‌هشام، السیرة النبویة، ج۱، ص۹۲ـ ۹۴، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
۵۴. محمد باقر المجلسی، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار، ج۱۵، ص۲۵۴۲۵۵.    
۵۵. ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۲، ص۲۵۴ـ ۲۵۵، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم (بی‌تا).
۵۶. محمد باقر المجلسی، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار، ج۳۸، ص۴۷۴۸.    
۵۷. علی‌بن حسین علم‌الهدی، رسالة المحکم و المتشابه، ج۱، ص۷۹ـ۸۱، المعروف بتفسیر النعمانی، قم: دارالشبستری للمطبوعات، (بی‌تا).
۵۸. ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۱، ص۷۶ـ۷۷، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم (بی‌تا).
۵۹. عبدعلی‌بن جمعه حویزی، تفسیر نورالثقلین، ج۵، ص۴۵۵، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم ۱۳۷۰ش.
۶۰. سعیدبن هبةاللّه قطب راوندی، الخرائجو الجرائح، ج۱، ص۱۴۱ـ۱۴۲، قم ۱۴۰۹.
۶۱. ابن‌طاووس، سعدالسعود للنفوس، ج۱، ص۱۹۵ـ۱۹۶، قم ۱۳۸۰ش.
۶۲. ابن‌حجر عسقلانی، فتح‌الباری: شرح صحیح البخاری، ج۷، ص۱۵۵، بولاق ۱۳۰۰ـ۱۳۰۱، چاپ افست بیروت (بی‌تا).
۶۳. محمد باقر المجلسی، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار، ج۱۸، ص۳۱۷، ۳۹۰.    
۶۴. عبداللّه‌بن جعفر حمیری، قرب الاسناد، ج۱، ص۳۱۶، قم ۱۴۱۳.    
۶۵. محمدبن مسعود عیاشی، التفسیر، ج۳، ص۱۰۶ـ۱۰۷، قم ۱۴۲۱.
۶۶. کلینی، الکافی، ج۴، ص۱۸۷۱۸۸.    
۶۷. ابن‌بابویه، علل‌الشرایع، ج۲، ص۴۴۸، نجف ۱۳۸۵ـ ۱۳۸۶، چاپ افست قم (بی‌تا).
۶۸. حسین‌بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۹، ص۴۲۷، قم ۱۴۰۷ـ ۱۴۰۸.
۶۹. ابن‌فهد، کتاب نیل المُنی بذیل بلوغ القِری لتکملة اتحافِ الوَری: تاریخ مکة المکرمة من سنة ۹۲۲ه الی ۹۴۶ه، ج۱، ص۳۱۶ـ ۳۱۷، چاپ محمد حبیب هیله، (لندن) ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
۷۰. ابن‌فهد، کتاب نیل المُنی بذیل بلوغ القِری لتکملة اتحافِ الوَری: تاریخ مکة المکرمة من سنة ۹۲۲ه الی ۹۴۶ه، ج۱، ص۴۴۸، چاپ محمد حبیب هیله، (لندن) ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
۷۱. ابن‌فهد، کتاب نیل المُنی بذیل بلوغ القِری لتکملة اتحافِ الوَری: تاریخ مکة المکرمة من سنة ۹۲۲ه الی ۹۴۶ه، ج۲، ص۶۵۳، چاپ محمد حبیب هیله، (لندن) ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
۷۲. ابن‌فهد، کتاب نیل المُنی بذیل بلوغ القِری لتکملة اتحافِ الوَری: تاریخ مکة المکرمة من سنة ۹۲۲ه الی ۹۴۶ه، ج۲، ص۶۵۸، چاپ محمد حبیب هیله، (لندن) ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
۷۳. محمدبن مسعود عیاشی، التفسیر، ج۱، ص۱۸۷،     .
۷۴. کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۲۳     .
۷۵. عبداللّه‌بن عبدالرحمان دارمی، سنن الدارمی، ج۲، ص۵۴، چاپ محمد احمد دهمان، دمشق: مکتبةالاعتدال، (بی‌تا).
۷۶. محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج۲، ص۱۵۶، (چاپ محمد ذهنی‌افندی)، استانبول ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱
۷۷. حرعاملی، وسائل الشیعه، ج۱۳، ص۳۵۵     .
۷۸. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ج۲، ص۲۴، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۷۹. کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۲۵۵۲۶     .
۸۰. حرعاملی،وسائل الشیعه، ج۵، ص۲۷۳     .
۸۱. حرعاملی،وسائل الشیعه، ج۵، ص۲۷۵     .
۸۲. محمدبن احمد شمس‌الائمه سرخسی، کتاب المبسوط، ج۴، ص۱۱، قاهره ۱۳۲۴ـ۱۳۳۱، چاپ افست استانبول ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۸۳. محمدبن علی طوری، تکملة البحر الرّائق شرح کنزالدقائق، ج۸، ص۱۴۱، در ابن‌نجیم، البحر الرائق، ج۷ـ۹، بیروت ۱۴۱۸/ ۱۹۹۷
۸۴. محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فی‌ها من الآثار، ج۲، ص۲۳، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
۸۵. ابن‌بابویه، علل‌الشرایع، ج۲، ص۴۰۰، نجف ۱۳۸۵ـ ۱۳۸۶، چاپ افست قم (بی‌تا).
۸۶. محمدبن محمد حَطّاب، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، ج۴، ص۵۲۳، چاپ زکریا عمیرات، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۵.
۸۷. حرعاملی، ج۵، ص۲۷۳ـ۲۷۴.
۸۸. ابن‌نجیم، البحر الرائق شرح کنز الدقائق، ج۲، ص۵۷۴، بیروت ۱۴۱۸/ ۱۹۹۷.
۸۹. ابن‌عابدین، حاشیة ردّ المحتار علی الدّر المختار: شرح تنویر الابصار، ج۲، ص۵۴۵، چاپ افست بیروت ۱۳۹۹/ ۱۹۷۹.
۹۰. ابن‌قدامه، المغنی، ج۳، ص۳۹۷، بیروت: عالم الکتب، (بی‌تا).
۹۱. یحیی‌بن شرف نووی، صحیح مسلم بشرح النووی، ج۸، ص۲۵، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.
۹۲. ابن‌حنبل، مسند الامام احمدبن حنبل، ج۶، ص۹۲ـ۹۳، بیروت: دارصادر، (بی‌تا).
۹۳. محمدبن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج۲، ص۱۵۶، (چاپ محمد ذهنی‌افندی)، استانبول ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱
۹۴. یحیی‌بن شرف نووی، صحیح مسلم بشرح النووی، ج۸، ص۲۵، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.
۹۵. محمدبن محمد حَطّاب، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، ج۴، ص۱۰۰، چاپ زکریا عمیرات، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۵.
۹۶. ابن‌نجیم، البحر الرائق شرح کنز الدقائق، ج۲، ص۵۷۴، بیروت ۱۴۱۸/ ۱۹۹۷
۹۷. ابن‌حنبل، مسند الامام احمدبن حنبل، ج۶، ص۱۷۹ـ۱۸۰، بیروت: دارصادر، (بی‌تا).
۹۸. احمدبن حسین بیهقی، السنن الکبری، ج۵، ص۸۹، بیروت: دارالفکر، (بی‌تا).
۹۹. احمدبن حسین بیهقی، السنن الکبری، ج۵، ص۸۹، بیروت: دارالفکر، (بی‌تا).
۱۰۰. یحیی‌بن شرف نووی، صحیح مسلم بشرح النووی، ج۸، ص۲۵، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.
۱۰۱. یحیی‌بن شرف نووی، صحیح مسلم بشرح النووی، ج۹، ص۹۰ـ ۹۱، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.
۱۰۲. ابن‌حجر عسقلانی، ج۳، ج۳، ص۳۵۲ـ ۳۵۳، ص۳۵۶ـ۳۵۷، ابن‌حجر عسقلانی، فتح‌الباری: شرح صحیح البخاری، بولاق ۱۳۰۰ـ۱۳۰۱، چاپ افست بیروت (بی‌تا).
۱۰۳. کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۱۰.    
۱۰۴. محمدبن علی موسوی عاملی، مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام، ج۸، ص۱۲۸ـ۱۲۹، قم ۱۴۱۰.
۱۰۵. حرعاملی،وسائل الشیعه، ج۱۳، ص۳۵۳     .
۱۰۶. حرعاملی، وسائل الشیعه،ج۵، ص۲۷۶، ۳۵۵     .
۱۰۷. محمدحسن‌بن باقر نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۱۹، ص۲۹۳، بیروت ۱۹۸۱     .
۱۰۸. حسن حسن‌زاده آملی، دروس معرفة الوقت و القبلة، ج۱، ص۵۱۷ـ ۵۱۹، قم ۱۴۱۶.
۱۰۹. حسن‌بن یوسف علامه حلّی، کتاب منتهی‌المطلب، ج۲، ص۶۹۱، چاپ سنگی تبریز (۱۳۱۶) ـ۱۳۳۳، چاپ افست (بی‌جا، بی‌تا).
۱۱۰. حسن‌بن یوسف علامه حلّی، نهایة الاحکام فی معرفة الاحکام، ج۳، ص۲۲، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
۱۱۱. علی‌بن حسین محقق کرکی، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج۲، ص۶۸، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۵
۱۱۲. محمدبن مکی شهیداول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، ج۱، ص۳۹۴، قم ۱۴۱۲ـ۱۴۱۴.
۱۱۳. یوسف‌بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، ج۱۶، ص۱۰۴ـ۱۰۵، قم ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ش.
۱۱۴. یوسف‌بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، ج۱۶، ص۱۰۸، قم ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ش.
۱۱۵. محمدحسن‌بن باقر نجفى، جواهر الکلام فى شرح شرائع الاسلام، ج۱۹، ص۲۹۲ـ۲۹۴، بیروت ۱۹۸۱.
۱۱۶. عبدالسلام‌بن سعید سحنون، المُدَوَّنة الکبری، ج۱، ص۳۹۷، التی روا‌ها سحنون‌بن سعید تنوخی عن عبدالرحمان‌بن قاسم عتقی عن مالک‌بن انس، قاهره ۱۳۲۳، چاپ افست بیروت (بی‌تا).
۱۱۷. عبدالسلام‌بن سعید سحنون، المُدَوَّنة الکبری، ج۱، ص۴۰۶، التی روا‌ها سحنون‌بن سعید تنوخی عن عبدالرحمان‌بن قاسم عتقی عن مالک‌بن انس، قاهره ۱۳۲۳، چاپ افست بیروت (بی‌تا).
۱۱۸. ابوبکربن مسعود کاسانی، کتاب بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، ج۲، ص۱۳۱ـ۱۳۲، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
۱۱۹. یحیی‌بن شرف نووی، صحیح مسلم بشرح النووی، ج۸، ص۲۵ـ۲۶، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.
۱۲۰. حرعاملی، وسائل الشیعه،ج۱۳، ص۳۵۶ـ۳۵۷.
۱۲۱. وهبه مصطفی زحیلی، الفقه الاسلامی و ادّلته، ج۳، ص۱۵۳ـ ۱۵۸، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۲۲. وهبه مصطفی زحیلی، الفقه الاسلامی و ادّلته، ج۳، ص۳۵۷، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۲۳. وهبه مصطفی زحیلی، الفقه الاسلامی و ادّلته، ج۳، ص۱۶۰، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۲۴. امام خمینی، مناسک حج: مطابق با فتاوای حضرت آیةاللّه العظمی امام خمینی سلام‌اللّه علیه، ج۱، ص۲۴۴ـ۲۴۶، با حواشی مراجع معظم تقلید، تهران ۱۳۸۴ش.
۱۲۵. محمدبن محمد حَطّاب، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، ج۴، ص۱۰۰ـ۱۰۳، چاپ زکریا عمیرات، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۵.
۱۲۶. احمد دردیر ابوالبرکات، الشرح الکبیر، ج۲، ص۳۱، بیروت: داراحیاء الکتب العربیة، (بی‌تا).
۱۲۷. محمدحسن‌بن باقر نجفى، جواهر الکلام فى شرح شرائع الاسلام، ج۱۹، ص۲۹۴، بیروت ۱۹۸۱.
۱۲۸. محمدحسن‌بن باقر نجفى، جواهر الکلام فى شرح شرائع الاسلام، ج۱۹، ص۲۹۹، بیروت ۱۹۸۱.
۱۲۹. محمدبن ادریس شافعی، الامّ، ج۲، ص۱۹۲ـ۱۹۳، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۳۰. ابن‌قدامه، المغنی، ج۳، ص۳۹۷ـ ۳۹۸، بیروت: عالم الکتب، (بی‌تا).
۱۳۱. یحیی‌بن شرف نووی، صحیح مسلم بشرح النووی، ج۸، ص۲۵، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.
۱۳۲. ابن‌قدامه، المغنی، ج۳، ص۳۹۷، بیروت: عالم الکتب، (بی‌تا).
۱۳۳. محمدبن محمد حَطّاب، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، ج۴، ص۱۰۰ـ ۱۰۱، چاپ زکریا عمیرات، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۵.
۱۳۴. محمدبن احمد خطیب شربینی، مغنی‌المحتاج، ج۱، ص۴۸۶، (بی‌جا) : دارالفکر، (بی‌تا).
۱۳۵. محمدبن حسن طوسی، کتاب الخلاف، ج۲، ص۳۲۴، قم ۱۴۰۷ـ۱۴۱۷.
۱۳۶. زین‌الدین‌بن علی شهیدثانی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج۲، ص۲۴۹ـ۲۵۰، چاپ محمد کلان‌تر، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۳۷. حرعاملی، ج۱۳، ص۳۵۶ـ ۳۵۷.
۱۳۸. محمدحسن‌بن باقر نجفى، جواهر الکلام فى شرح شرائع الاسلام، ج۱۹، ص۲۹۲، بیروت ۱۹۸۱.
۱۳۹. محمدحسن‌بن باقر نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۱۹، ص۲۹۵۲۹۶، بیروت ۱۹۸۱.    
۱۴۰. محمدباقربن محمد مؤمن سبزواری، ذخیرةالمعاد فی شرح الارشاد، ج۱، ص۶۲۸، چاپ سنگی تهران ۱۲۷۳ـ۱۲۷۴، چاپ افست قم (بی‌تا).
۱۴۱. یوسف‌بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، ج۱۶، ص۱۱۳ـ ۱۱۴، قم ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ش.
۱۴۲. امام خمینی، مناسک حج: مطابق با فتاوای حضرت آیةاللّه العظمی امام خمینی سلام‌اللّه علیه، ج۱، ص۲۴۶، با حواشی مراجع معظم تقلید، تهران ۱۳۸۴ش.
۱۴۳. امام خمینی، مناسک حج: مطابق با فتاوای حضرت آیةاللّه العظمی امام خمینی سلام‌اللّه علیه، ج۱، ص۲۴۸ـ۲۴۹، با حواشی مراجع معظم تقلید، تهران ۱۳۸۴ش.
۱۴۴. زین‌الدین‌بن علی شهیدثانی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج۲، ص۲۴۹، چاپ محمد کلانتر، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۱۴۵. عبداللّه جوادی آملی، کتاب الحج، ج۳، ص۴۳۸، تقریرات درس آیةاللّه محقق داماد، قم ۱۴۰۱.
۱۴۶. محمدهادی مقدس نجفی، کتاب الحج، ج۲، ص۷۰ـ۷۱، تقریرات درس آیةاللّه موسوی گلپایگانی، (تحریر از روی نسخه خطی)، قم: مرکز معجم فقهی، ۱۳۷۹ش (لوح فشرده).
۱۴۷. جواهر الکلام ج۷، ص۳۲۶-۳۲۸.    
۱۴۸. مستمسک العروة ج۵، ص۱۷۵.    
۱۴۹. جواهر الکلام ج۱۹، ص۲۹۲-۲۹۴.    
۱۵۰. المعتمد فى شرح المناسک ج۴، ص۳۴۵-۳۴۷.
۱۵۱. بقره/سوره۲، آیه۱۴۴.    
۱۵۲. محمدبن احمد شمس‌الائمه سرخسی، کتاب المبسوط، ج۴، ص۱۲، قاهره ۱۳۲۴ـ۱۳۳۱، چاپ افست استانبول ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۵۳. ابوبکربن مسعود کاسانی، کتاب بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، ج۱، ص۱۳۱ـ ۱۳۲، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
۱۵۴. یحیی‌بن شرف نووی، صحیح مسلم بشرح النووی، ج۳، ص۱۹۲ـ۱۹۳، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.
۱۵۵. محمدبن محمد حَطّاب، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، ج۲، ص۲۰۱ـ۲۰۳، چاپ زکریا عمیرات، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۵.
۱۵۶. محمدبن محمد حَطّاب، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، ج۲، ص۲۰۱ـ۲۰۳، چاپ زکریا عمیرات، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۵.
۱۵۷. منصوربن یونس بهوتی حنبلی، کشّاف القناع عن متن الاقناع، ج۱، ص۳۵۹، چاپ محمدحسن شافعی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
۱۵۸. حسن‌بن یوسف علامه حلّی، نهایة الاحکام فی معرفة الاحکام، ج۱، ص۳۹۲، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
۱۵۹. حسن‌بن یوسف علامه حلّی، نهایة الاحکام فی معرفة الاحکام، ج۱، ص۳۹۷، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
۱۶۰. حسن‌بن یوسف علامه حلّی، نهایة الاحکام فی معرفة الاحکام، ج۳، ص۲۲، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۰.
۱۶۱. علی‌بن حسین محقق کرکی، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج۲، ص۶۸، قم ۱۴۰۸ـ۱۴۱۵.
۱۶۲. محمدبن مکی شهیداول، ذکری الشیعة فی احکام الشریعة، ج۳، ص۱۶۹ـ۱۷۰، قم ۱۴۱۹.
۱۶۳. محمدحسن‌بن باقر نجفى، جواهر الکلام فى شرح شرائع الاسلام، ج۷، ص۳۲۶ ـ ۳۲۹، بیروت ۱۹۸۱.
۱۶۴. حسن حسن‌زاده آملی، دروس معرفة الوقت و القبلة، ج۱، ص۵۲۰ـ ۵۲۱، قم ۱۴۱۶.
۱۶۵. معتمد العروة ج۲، ص۲۵۴-۲۵۶.
۱۶۶. المعتمد فى شرح المناسک ج۵، ص۱۳۰.
۱۶۷. کلینی، الکافی، ج۴، ص۲۱۴     .
۱۶۸. کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۲۵.    
۱۶۹. کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۲۶     .
۱۷۰. الفقه المنسوب للامام الرضا علیه‌السلام، و المشتهر ب فقه الرضا، ج۱، ص۲۲۲، مشهد: مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۶.
۱۷۱. محمدبن احمد فاسی، شِفاء الغَرام بأخبار البلد الحرام، ج۱، ص۴۱۲ـ۴۱۳، چاپ ایمن فؤاد سید و مصطفی محمد ذهبی، مکه ۱۹۹۹
۱۷۲. حرعاملی،وسائل الشیعه، ج۵، ص۲۷۴۲۷۶     .
۱۷۳. الشیعه، ج۱۳، ص۳۳۴ ۳۳۵     .
۱۷۴. حرعاملی،وسائل الشیعه، ج۱۳، ص۴۲۵     .
۱۷۵. محمد باقر المجلسی، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار، ج۹۰، ص۳۴۹.
۱۷۶. الموسوعة الفقهیة، ج۴، ج۴، ص۶۵ـ ۶۶، کویت: وزارة الاوقاف و الشئون الاسلامیة، ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۷۷. علی‌بن حسین محقق کرکی، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج۳، ص۲۱۵۲۱۶، قم ۱۴۰۸۱۴۱۵     .
۱۷۸. حرعاملی،وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۳۳۹.    
۱۷۹. محمدحسن‌بن باقر نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۱۹، ص۲۳، بیروت ۱۹۸۱     .


منبع[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «حجر اسماعیل»، شماره۵۸۴۷.    
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۳، ص۲۳۰.    






جعبه‌ابزار