حجة‌الوداع

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



آخرین حج پیامبر اکرم که در آخرین سال عمر شریف حضرت واقع شد حجة الوداع نام دارد.


واپسین حج پیامبر

[ویرایش]

حجة الوداع، واپسین حج پیامبر اکرم که در آخرین سال عمر خویش، در سال دهم هجری، به جا آورد و در آن با مسلمانان وداع کرد. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در این حج به مسلمانان گفت مناسک حج را از من بیاموزید، شاید دیگر مرا در این مراسم نبینید. نام دیگر آن حجةالبلاغ است، زیرا آیه «یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مآ أُنْزِلَ إِلَیک مِنْ رَبِّک...» در بازگشت از این سفر بر پیامبر نازل شد.
[۲] مسعودی، تنبیه ص ۲۷۵ـ۲۷۶.
[۳] ابن‌هشام،السیرةالنبویة، ج۴ ص۲۵۳.
از دیگر نامهای این حج، حجةالاسلام است زیرا تنها حجی است که پیامبر در دوره حاکمیت اسلام به جا آورد و مراسم آن طبق آیین اسلام بود. رسول اکرم پس از هجرت، سه بار برای عمره به مکه رفت،
[۶] محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی، ج ۳، ص ۱۰۸۸.
اما به گفته مورخان و محدثان، فقط یک بار در مراسم حج حضور یافت و آن چند ماه پیش از وفاتش بود.
[۸] محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی ص ۱۰۸۸ـ۱۰۸۹.


حج پیامبر بعد از ده سال

[ویرایش]

بنابه روایت مفصل معاویة بن عمار از امام جعفر صادق علیه‌السلام، پیامبر ده سال در مدینه زندگی کرد و به حج نرفت؛ هنگامی که آیه «وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ » نازل شد، رسول خدا اعلام کرد که امسال به حج می‌رود. ساکنان مدینه و روستاها و بادیه‌نشینان، در مدینه گرد آمدند تا با پیامبر حج گزارند. چهار شب از ذیقعده سال دهم مانده بود که پیامبر ازمدینه به سوی مکه حرکت کرد.
[۱۲] محمدبن عمر واقدی، کتاب ‌المغازی ج۳، ص۱۰۸۹.
در منابع اهل‌سنت آمده است که حضرت یک شب را در میقات ذوالحلیفه گذراند و سپس به‌سوی مکه حرکت ‌کرد
[۱۴] محمدبن‌اسماعیل‌بخاری، صحیح ‌البخاری ج۲، ص۱۴۷.
[۱۵] سلیمان‌بن‌اشعث ابوداوود، سنن‌ابی‌داود ج۲، ص۳۷۵.
[۱۶] احمدبن‌حسین بیهقی، السنن الکبری ج ۷، ص ۸۳.
اما طبق حدیث امام صادق، آن حضرت در همان روزی که به میقات رسید، مُحرم شد و شب را در میقات نماند.

← آموزش آداب احرام


در میقات، پیامبر آداب احرام را به مردم آموخت. ابتدا غسل کرد و برای حج قران مُحرم شد.
[۱۹] مجلسی، مرآةالعقول فی شرح اخبار آل‌الرسول، ج ۱۷، ص ۱۱۱.
جامه احرامش دو تکه پارچه پنبه‌ای ندوخته بافت یمن بود که به هنگام وفات، کفن وی شد،
[۲۰] مجلسی، مرآةالعقول فی شرح اخبار آل‌الرسول، ج ۴، ص ۳۳۹.
سپس نماز ظهر را در مسجد شجره به‌جا آورد
[۲۱] مجلسی، مرآةالعقول فی شرح اخبار آل‌الرسول، ج۴، ص۲۴۸ـ۲۴۹.
و بر کوهان شترانی که برای قربانی به همراه داشت، علامت زد
[۲۲] محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی ج ۳، ص۱۰۹۰.
[۲۳] محمد بن ‌یعقوب فیروزآبادی، سفرالسعادة ص۷۰.
بعدها در مسیر پیامبر، در جاهایی که آن حضرت نماز خوانده یا استراحت کرده بود، مسلمانان چند مسجد ساختند.
[۲۴] عبدالله ‌بن عبدالملک مرجانی، بهجة النفوس و الاسرار فی تاریخ دارالهجرة المختار ص۲۸۰ـ۲۹۰.
[۲۵] علی‌بن عبدالله سمهودی، وفاءالوفا بأخبار دارالمصطفی ج۳، ص۱۰۰۱ـ۱۰۲۰.
پیامبر در ذی طوی، نزدیک مکه، یک شب را گذراند
[۲۶] مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص ۹۱۹.
و در آخر روز چهارم ذیحجه به مکه رسید روز بعد، پیامبر با یارانش از در بنی ‌شیبه وارد مسجد الحرام شد
[۲۸] محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی ج ۳، ص ۱۰۹۷.
و به سوی کعبه رفت و بر حجر الأسود دست مالید (اصطلاحا: استلام حجر) و سپس به طواف کعبه پرداخت.

← طواف پیامبر بر مرکب


پیامبر سوار بر شتر طواف نمود
[۳۱] حسین واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل‌البیت ص ۱۰۶ـ۱۱۰.
و در پایان، یک بار دیگر بر حجرالأسود دست مالید و بر آن بوسه زد و گریه‌ای طولانی سرداد،
[۳۳] ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجة ج ۲، ص ۹۸۲.
سپس پشت مقام ابراهیم علیه‌السلام دو رکعت نماز طواف گزارد
[۳۴] مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱،ص۸۸۷.
بعد، از آب چاه زمزم نوشید و دعا کرد و پس از آن به سوی کوه صفا رفت
[۳۷] ابن شهیدثانی، منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان ج۳، ص۲۶۰.
و فرمود چون خدا اول از صفا نام برده سعی بین صفا و مروه را از صفا آغاز می‌کنیم
[۳۹] مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ص ۸۸۸.

چون بر صفا مستقر شد، رو به سوی رکن یمانی کعبه کرد و مدتی طولانی به ذکر و ثنای الهی پرداخت ، سپس از صفا به سوی مروه حرکت کرد و مقداری از راه را لُکّه رفت.
[۴۲] مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص۸۸۸.
چون به مروه رسید، درنگ کرد و دعا خواند ظاهرا حضرت این مسیر را سواره پیموده است
[۴۴] محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی ج۳، ص۱۰۹۹.
[۴۵] حسین واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل‌البیت ص۱۳۳ـ ۱۳۵.
پیامبر، در پایان سعی به مسلمانان چگونگی حج تمتع را ــ که شامل عمره و حج است ــ آموخت. تا آن زمان، در موسم حج، فقط حج افراد و حج قران را می‌شناختند و انجام دادن عمره در موسم حج را ناروا می‌دانستند، به همین جهت برخی مسلمانان با سختی، این حکم را پذیرا شدند.
[۴۶] مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص ۸۸۸ـ۸۸۹.


← سکونت در خیمه


پیامبر از زمان ورود به مکه تا هشتم ذیحجه در خانه‌ای منزل نکرد، بلکه در خیمه‌ای در بیرون مکه، در اَبْطَح (بَطحاء)، به‌سر برد.
[۴۸] محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی ج۳، ص۱۰۹۹.


← پیوستن امام علی به پیامبر


حضرت علی علیه‌السلام، که با گروهی از یمن آمده بود، در مکه به پیامبر پیوست.
[۵۰] مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی ج ۱، ص ۸۸۸ـ۸۸۹.


← پرده کعبه


در این سفر، پیامبر با پارچه‌هایی که بافت یمن بود، کعبه را پوشاند
[۵۲] محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی ج ۳، ص۱۱۰۰.
[۵۳] محمدبن عبدالله‌ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فیهامن‌الآثار ج ۱، ص ۲۵۳.
[۵۴] مسعودی، تنبیه، ص ۲۷۶.
[۵۵] محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج ۱، ص۲۳۰.


← توصیه پیامبر به اهل مکه


حضرت پیامبر به اهل مکه و مجاوران آنجا توصیه کرد که مطاف، حجرالأسود، مقام ابراهیم علیه‌السلام، و نیز صف اول نماز جماعت را از دهم ذیقعده تا برگشت حجاج، به آنان اختصاص دهند
[۵۶] علی‌بن حسام‌الدین متقی، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال ج ۳، جزء۵، ص ۲۲.
آن حضرت، مانند پیشینیان، حجاج را اطعام کرد.
[۵۷] ابن‌فهد، اتحاف‌الوری باخبار ام‌القری،ج ۱، ص ۵۶۷.


← حرکت به‌سوی منا


روز هشتم‌ ذیحجه هنگام‌ غروب آفتاب، پیامبراکرم و مسلمانان به سوی منا حرکت کردند و شب را در آنجا گذراندند و صبح نهم ذیحجه، پس از طلوع آفتاب، به سوی عرفات رفتند. چون کاروان به نمره -وادی عرنه- در جوار عرفات رسید، توقف کرد و پیامبر و مسلمانان در آنجا خیمه زدند و رسول خدا خطابه تاریخی خود را در آنجا ایراد کرد. آنگاه به عرفات رفت و در آنجا توقف کرد و تا غروب آفتاب به دعا و ذکر الهی پرداخت.
[۵۸] مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص ۸۸۹ـ۸۹۰.
[۶۰] نعمان‌بن محمد قاضی‌نعمان، دعائم‌الاسلام و ذکرالحلال و الحرام و القضایا و الاحکام ج ۱، ص ۳۱۹.
[۶۱] حسین واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل‌البیت ص ۱۷۶ـ۱۹۱.


← عید غدیر در روز جمعه


بنابه روایتی از امام صادق علیه‌السلام، عید غدیر، یعنی هجدهم ذیحجه، روز جمعه بود.
[۶۲] ابن‌بابویه، کتاب‌الخصال ج ۲، ص ۳۹۴.
بنا بر این روایت، روز وقوف در عرفات چهارشنبه نهم ذیحجه بوده است؛ اما به گفته سیوطی، از مورخان اهل سنت، از خلیفه دوم نقل شده که وقوف در عرفات در حجةالوداع مصادف با روز جمعه بوده است.
[۶۳] سیوطی،ج ۳، ص ۱۹.


← حرکت به‌سوی مزدلفه


هنگام غروب خورشید، پیامبر بر شتر سوار شد و به سوی مُزْدَلِفَه (مشعرالحرام) حرکت نمود
[۶۴] مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص ۸۹۰ـ ۸۹۱.
[۶۶] احمدبن‌حسین بیهقی، السنن الکبری ج ۷، ص۲۶۰.
و به مسلمانان توصیه کرد که به آرامی، مسیر را بپیمایند.
[۶۷] کلینی، اصول کافی ج ۴، ص ۲۴۷.
[۶۸] محمدبن حسن طوسی، تهذیب‌الاحکام ج ۵، ص ۱۸۷.

حضرت محمد صلی‌الله‌علیه وآله‌وسلم در مکان مناسبی در مشعرالحرام، نماز مغرب و عشا را باهم به‌جاآورد
[۶۹] محمدبن حسن طوسی، تهذیب‌الاحکام ج ۵، ص ۱۸۸.
و مدتی استراحت کرد. سحرگاه به عبادت و ذکر الهی ـ که دستور اکید در موسم حج است ـ پرداخت.
[۷۰] حسین واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل‌البیت ص ۲۱۱ـ۲۱۶.
و با طلوع خورشید، به سوی منا حرکت کرد و مستقیم به سوی جمره عقبه رفت و هفت ریگ به آن پرتاب کرد،
[۷۱] مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص۸۹۱ـ۸۹۲.
[۷۲] نعمان‌بن محمد قاضی‌نعمان، دعائم‌الاسلام و ذکرالحلال و الحرام و القضایا و الاحکام ج۱، ص ۳۲۲ـ۳۲۳.
[۷۳] حسین‌بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط‌المسائل، ج۱۰، ص۶۷.
سپس به سوی قربانگاه رفت و از یکصد شتری که برای قربانی از مدینه به‌همراه آورده بود ، سی‌و چند شتر را به حضرت علی داد تا برای خود قربانی کند و شصت و چند شتر را خود قربانی کرد. آن دو، اندکی از گوشت قربانی خوردند و باقی را صدقه دادند.
[۷۵] مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص۸۹۱ـ۸۹۲.


← تراشیدن مو


آنگاه معمر بن عبد الله ‌بن حراثه -یا حارثه- موی سر پیامبر را، به دستور خود ایشان، تراشید و حضرت پس از انجام دادن تکالیف شخصی و پاسخ دادن به برخی پرسشهای مردم درباره مناسک حج،
[۷۹] نعمان‌بن محمد قاضی‌نعمان، دعائم‌الاسلام و ذکرالحلال و الحرام و القضایا و الاحکام ج ۱، ص۳۳۰.
به مکه رفت و کعبه را طواف کرد و نماز ظهر را در مسجد الحرام به جا آورد،
[۸۰] مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم، ج ۱، ص۸۹۱ـ۸۹۲
سپس به منا برگشت و تا روز سوم تَشریق را در آنجا گذراند و سپس رَمْی جمره کرد و از منا بیرون رفت. خطابه کوتاهی از آن حضرت روایت شده که در مسجد خَیف در منا ایراد کرد.
[۸۳] ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجة ج ۱، ص۸۴ـ۸۵.
[۸۴] یعقوبی، تاریخ، ج ۲، ص ۱۰۲.


← حرکت به‌سوی مکه


چون مراسم حج به پایان رسید و رسول خدا پیش از ظهر سیزدهم ذیحجه از منا به سوی مکه رفت، در ابطح خیمه زد
[۸۶] محمدبن عمر واقدی، کتاب ‌المغازی ج ۳، ص ۱۰۹۹ـ۱۱۰۰.
و به مسلمانان دستور داد پس از انجام دادن مناسک حج، در بازگشت به خانه و وطن خود شتاب کنند.
[۸۷] علی ‌بن‌عمر دارقطنی، سنن‌الدارقطنی ج ۱، جزء۲، ص ۳۰۰.
[۸۸] محمدبن عبدالله حاکم نیشابوری، المستدرک علی‌الصحیحین ج ۱، ص ۴۷۷.
[۸۹] علی ‌بن حسام‌الدین متقی، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال ج ۳، جزء۵، ص ۱۱.
و خود سحرگاه شب چهاردهم ذیحجه، پیش از دمیدن سپیده، از مکه به سوی مدینه حرکت کرد.
[۹۰] ابن ابی‌شیبه، المصنف فی الاحادیث و الآثار ج ۴، ص ۴۹۶.


← رسیدن به غدیر خم


روز هجدهم ذیحجه، در نزدیکی جُحْفه به جایی به نام غدیر خُم رسیدند. در آنجا پیامبر، به فرمان الهی ، حضرت علی علیه‌السلام را به جانشینی خود منصوب کرد.
[۹۲] ابن‌مغازلی، مناقب الامام علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام ص ۱۶ـ۱۸.
[۹۳] عبدالحسین‌امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة والادب ج ۱، ص ۵۰۸ـ۵۴۱.
پس از آن، کاروان به سوی مدینه به راه افتاد و احتمالا در ۲۴ ذیحجه به مدینه رسید.
[۹۴] حسین واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل‌البیت ص ۳۳۵.
روزهای آخر ذیحجه پیامبر اکرم در مدینه بود.
[۹۵] ابن‌هشام، السیرةالنبویة ج ۴، ص ۲۵۳.


← مدت سفر پیامبر


سفر حج پیامبر بین ۲۸ تا ۳۰ روز طول کشید.

← نزول آیه اکمال دین در حجة الوداع


آیه اکمال دین از آیاتی است که مسلمآ در حجةالوداع نازل شده است
[۹۷] محمدبن مسعود عیاشی، التفسیرذیل آیه۳ سوره مائده.
[۹۸] هاشم‌بن‌سلیمان بحرانی، البرهان فی تفسیرالقرآن ذیل آیه۳ سوره مائده.
[۹۹] طباطبائی، ذیل آیه۳ سوره مائده.


تعداد حجاج در حجة الوداع

[ویرایش]

عده حاجیان در این سفر، به اختلاف، از ۰۰۰، ۱۲۰ تا ۰۰۰، ۱۵۰ نفر ذکر شده است که بسیاری از آنان پیاده به این سفر آمده بودند
[۱۰۱] محمدبن حسن طوسی، تهذیب الاحکام ج ۵، ص ۱۱.
[۱۰۲] سبط ابن‌جوزی، تذکرة الخواص ص ۳۷، پانویس ۱.
[۱۰۳] محمدطاهر کردی،التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم ج۱، جزء۲، ص۲۲۹.
[۱۰۴] عبدالحسین امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة والادب ج۱، ص۳۲.
اما گمان نمی‌رود که بیش از پنجاه هزار نفر در آن حضور داشته‌اند.
[۱۰۵] حسین واثقی، حجة الوداع کما رواها اهل البیت ص۳۳۷ـ۳۴۲.


فهرست منابع

[ویرایش]

• قرآن.
• ابن ابی شیبه، المصنف فى الاحادیث و الآثار، بیروت ۱۴۱۴.
• ابن بابویه، کتاب الخصال، چاپ علی‌اکبر غفارى، قم ۱۳۶۲ش.
• ابن‌بابویه، کتاب من لایحضره الفقیه، چاپ علی‌اکبر غفارى، قم ۱۴۱۴.
• محمد بن سعد، طبقات الکبری، بیروت.
• ابن شهید ثانى، منتقى الجمان فى الاحادیث الصحاح و الحسان، چاپ علی‌اکبر غفارى، قم ۱۳۶۲ـ۱۳۶۵ش.
• ابن فهد، اتحاف الورى باخبار ام القرى، چاپ فهیم محمد شلتوت، مکه -۱۹۸۳ـ۱۹۸۴.
• ابن ماجه، سنن ابن ماجة، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
• ابن مغازلى، مناقب الامام علی ‌بن ابی طالب علیه السلام، چاپ محمدباقر بهبودى، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
• ابن هشام، السیرة النبویة، چاپ مصطفی‌سقا، ابراهیم ابیارى، و عبدالحفیظ شلبى، قاهره ۱۳۵۵/۱۹۳۶.
• سلیمان بن اشعث ابوداوود، سنن ابی داود، استانبول۱۴۰۱/۱۹۸۱.
• محمد بن عبدالله ازرقى، اخبار مکة و ما جاء فیها من‌ الآثار، چاپ رشدى صالح ‌ملحس، بیروت ۱۴۰۳ /۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
• عبدالحسین امینى، الغدیر فى الکتاب و السنة و الادب، قم۱۴۱۶ ـ ۱۴۲۲/۱۹۹۵ـ۲۰۰۲.
• هاشم بن سلیمان بحرانى، البرهان فى تفسیر القرآن، چاپ محمودبن‌جعفر موسوی زرندى، تهران ۱۳۳۴ش، چاپ‌افست قم .
• محمد بن اسماعیل بخارى، صحیح البخارى ، چاپ محمد ذهنی‌افندى، استانبول۱۴۰۱/۱۹۸۱.
• احمد بن حسین بیهقى، السنن الکبرى، بیروت ۱۴۲۴/ ۲۰۰۳.
• محم بن عبدالله حاکم نیشابورى، المستدرک علی الصحیحین، و بذیله التلخیص للحافظ الذهبى، بیروت: دارالمعرفة.
• علی بن عمر دار قطنى، سنن الدار قطنى، چاپ عبدالله هاشم یمانی‌مدنى، مدینه۱۳۸۶/۱۹۶۶.
• سبط بن جوزى، تذکرة الخواص، بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
• علی بن عبدالله سمهودى، وفاء الوفا بأخبار دار المصطفى، چاپ محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.
• طباطبائى، تفسیر المیزان.
• محمد بن حسن طوسى، تهذیب الاحکام، چاپ حسن موسوى خرسان، بیروت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
• محمد بن مسعود عیاشى، التفسیر، قم ۱۴۲۱.
• محمد بن احمد فاسى، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام، چاپ ایمن فؤاد سید و مصطفى محمد ذهبى، مکه ۱۹۹۹.
• محمد بن ‌یعقوب فیروزآبادى، سفر السعادة، بیروت۱۳۹۸/۱۹۷۸.
• نعمان بن محمد قاضی نعمان، دعائم الاسلام و ذکرالحلال و الحرام و القضایا و الاحکام، چاپ آصف بن علی‌اصغر فیضى، قاهره -۱۹۶۳ـ ۱۹۶۵-، چاپ افست ، قم.
• محمد طاهر کردى، التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم، بیروت ۱۴۲۰/۲۰۰۰.
• کلینى الاصول الکافی.
• علی بن حسام الدین متقى، کنز العمال فى سنن الاقوال و الافعال، چاپ محمود عمر دمیاطى، بیروت ۱۴۱۹/ ۱۹۹۸.
• محمد باقر بن محمد تقى مجلسى، مرآةالعقول فى شرح اخبار آل‌الرسول، ج ۱۷، چاپ محسن حسینى امینى، تهران ۱۳۶۵ش.
• عبدالله بن عبدالملک مرجانى، بهجة النفوس و الاسرار فى تاریخ دارالهجرة المختار، چاپ محمد شوقى مکى، ریاض ۱۴۲۵.
• مسعودى، تنبیه.
• مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، چاپ محمدفؤاد عبدالباقى، استانبول ۱۴۰۱ /۱۹۸۱.
• حسین بن محمدتقى نورى، مستدرک الوسائل و مستنبط‌المسائل، قم ۱۴۰۷ـ۱۴۰۸.
• حسین واثقى، حجةالوداع کما رواها اهل‌البیت، قم ۱۴۲۵.
• محمدبن عمر واقدى، کتاب المغازى، چاپ مارسدن جونز، لندن ۱۹۶۶.
• یعقوبى، تاریخ یعقوبی.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مائده/سوره۷، آیه۶۷.    
۲. مسعودی، تنبیه ص ۲۷۵ـ۲۷۶.
۳. ابن‌هشام،السیرةالنبویة، ج۴ ص۲۵۳.
۴. کلینی، اصول کافی ج ۴، ص ۲۴۸.    
۵. ابن‌سعد طبقات ج ۲، ص ۱۷۲.    
۶. محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی، ج ۳، ص ۱۰۸۸.
۷. کلینی، اصول کافی ج ۴، ص ۲۴۴.    
۸. محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی ص ۱۰۸۸ـ۱۰۸۹.
۹. کلینی، اصول کافی ج۴، ص۲۴۵۲۴۸.    
۱۰. حج/سوره ۲۲، آیه۲۷.    
۱۱. محمدبن حسن طوسی، تهذیب‌الاحکام ج۵، ص۴۵۴.    
۱۲. محمدبن عمر واقدی، کتاب ‌المغازی ج۳، ص۱۰۸۹.
۱۳. ابن‌سعد طبقات ج۲، ص۱۷۳.    
۱۴. محمدبن‌اسماعیل‌بخاری، صحیح ‌البخاری ج۲، ص۱۴۷.
۱۵. سلیمان‌بن‌اشعث ابوداوود، سنن‌ابی‌داود ج۲، ص۳۷۵.
۱۶. احمدبن‌حسین بیهقی، السنن الکبری ج ۷، ص ۸۳.
۱۷. کلینی، اصول کافی ج ۴، ص ۲۴۸۲۴۹.    
۱۸. کلینی، اصول کافی ج ۴، ص ۲۴۵.    
۱۹. مجلسی، مرآةالعقول فی شرح اخبار آل‌الرسول، ج ۱۷، ص ۱۱۱.
۲۰. مجلسی، مرآةالعقول فی شرح اخبار آل‌الرسول، ج ۴، ص ۳۳۹.
۲۱. مجلسی، مرآةالعقول فی شرح اخبار آل‌الرسول، ج۴، ص۲۴۸ـ۲۴۹.
۲۲. محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی ج ۳، ص۱۰۹۰.
۲۳. محمد بن ‌یعقوب فیروزآبادی، سفرالسعادة ص۷۰.
۲۴. عبدالله ‌بن عبدالملک مرجانی، بهجة النفوس و الاسرار فی تاریخ دارالهجرة المختار ص۲۸۰ـ۲۹۰.
۲۵. علی‌بن عبدالله سمهودی، وفاءالوفا بأخبار دارالمصطفی ج۳، ص۱۰۰۱ـ۱۰۲۰.
۲۶. مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص ۹۱۹.
۲۷. کلینی، اصول کافی ج۴، ص ۲۴۵.    
۲۸. محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی ج ۳، ص ۱۰۹۷.
۲۹. کلینی، اصول کافی ج ۴، ص۲۵۰.    
۳۰. کلینی، اصول کافی ج۴، ص ۲۴۵.    
۳۱. حسین واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل‌البیت ص ۱۰۶ـ۱۱۰.
۳۲. کلینی، اصول کافی ج۴، ص ۲۵۰.    
۳۳. ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجة ج ۲، ص ۹۸۲.
۳۴. مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱،ص۸۸۷.
۳۵. کلینی، اصول کافی ج۴، ص۲۵۰.    
۳۶. کلینی، اصول کافی ج۴، ص۲۵۰.    
۳۷. ابن شهیدثانی، منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان ج۳، ص۲۶۰.
۳۸. بقره/سوره۲، آیه۱۵۸.    
۳۹. مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ص ۸۸۸.
۴۰. کلینی، اصول کافی ج ۴، ص۲۴۵.    
۴۱. کلینی، اصول کافی ج ۴، ص۲۴۶.    
۴۲. مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص۸۸۸.
۴۳. کلینی، اصول کافی ج ۴، ص ۲۴۶.    
۴۴. محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی ج۳، ص۱۰۹۹.
۴۵. حسین واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل‌البیت ص۱۳۳ـ ۱۳۵.
۴۶. مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص ۸۸۸ـ۸۸۹.
۴۷. کلینی، اصول کافی ج۴، ص۲۴۶.    
۴۸. محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی ج۳، ص۱۰۹۹.
۴۹. کلینی، اصول کافی ج۴، ص۲۴۶.    
۵۰. مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی ج ۱، ص ۸۸۸ـ۸۸۹.
۵۱. کلینی، اصول کافی ج۴، ص۲۴۶.    
۵۲. محمدبن عمر واقدی، کتاب‌المغازی ج ۳، ص۱۱۰۰.
۵۳. محمدبن عبدالله‌ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فیهامن‌الآثار ج ۱، ص ۲۵۳.
۵۴. مسعودی، تنبیه، ص ۲۷۶.
۵۵. محمدبن احمد فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلدالحرام ج ۱، ص۲۳۰.
۵۶. علی‌بن حسام‌الدین متقی، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال ج ۳، جزء۵، ص ۲۲.
۵۷. ابن‌فهد، اتحاف‌الوری باخبار ام‌القری،ج ۱، ص ۵۶۷.
۵۸. مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص ۸۸۹ـ۸۹۰.
۵۹. کلینی، اصول کافی ج۴، ص۲۴۶۲۴۷.    
۶۰. نعمان‌بن محمد قاضی‌نعمان، دعائم‌الاسلام و ذکرالحلال و الحرام و القضایا و الاحکام ج ۱، ص ۳۱۹.
۶۱. حسین واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل‌البیت ص ۱۷۶ـ۱۹۱.
۶۲. ابن‌بابویه، کتاب‌الخصال ج ۲، ص ۳۹۴.
۶۳. سیوطی،ج ۳، ص ۱۹.
۶۴. مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص ۸۹۰ـ ۸۹۱.
۶۵. کلینی، اصول کافی ج۴، ص۲۴۷.    
۶۶. احمدبن‌حسین بیهقی، السنن الکبری ج ۷، ص۲۶۰.
۶۷. کلینی، اصول کافی ج ۴، ص ۲۴۷.
۶۸. محمدبن حسن طوسی، تهذیب‌الاحکام ج ۵، ص ۱۸۷.
۶۹. محمدبن حسن طوسی، تهذیب‌الاحکام ج ۵، ص ۱۸۸.
۷۰. حسین واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل‌البیت ص ۲۱۱ـ۲۱۶.
۷۱. مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص۸۹۱ـ۸۹۲.
۷۲. نعمان‌بن محمد قاضی‌نعمان، دعائم‌الاسلام و ذکرالحلال و الحرام و القضایا و الاحکام ج۱، ص ۳۲۲ـ۳۲۳.
۷۳. حسین‌بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط‌المسائل، ج۱۰، ص۶۷.
۷۴. کلینی، اصول کافی ج ۴، ص ۲۴۸.    
۷۵. مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم ج ۱، ص۸۹۱ـ۸۹۲.
۷۶. کلینی، اصول کافی ج۴، ص۲۴۷.    
۷۷. کلینی، اصول کافی ج۴، ص۲۵۰.    
۷۸. محمدبن حسن طوسی، تهذیب‌الاحکام ج۵، ص ۴۵۸.    
۷۹. نعمان‌بن محمد قاضی‌نعمان، دعائم‌الاسلام و ذکرالحلال و الحرام و القضایا و الاحکام ج ۱، ص۳۳۰.
۸۰. مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم، ج ۱، ص۸۹۱ـ۸۹۲
۸۱. کلینی، اصول کافی ج ۴، ص ۲۴۸.    
۸۲. کلینی، اصول کافی ج ۴، ص ۲۴۸.    
۸۳. ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجة ج ۱، ص۸۴ـ۸۵.
۸۴. یعقوبی، تاریخ، ج ۲، ص ۱۰۲.
۸۵. کلینی، اصول کافی ج۱، ص۴۰۳۴۰۴.    
۸۶. محمدبن عمر واقدی، کتاب ‌المغازی ج ۳، ص ۱۰۹۹ـ۱۱۰۰.
۸۷. علی ‌بن‌عمر دارقطنی، سنن‌الدارقطنی ج ۱، جزء۲، ص ۳۰۰.
۸۸. محمدبن عبدالله حاکم نیشابوری، المستدرک علی‌الصحیحین ج ۱، ص ۴۷۷.
۸۹. علی ‌بن حسام‌الدین متقی، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال ج ۳، جزء۵، ص ۱۱.
۹۰. ابن ابی‌شیبه، المصنف فی الاحادیث و الآثار ج ۴، ص ۴۹۶.
۹۱. مائده/سوره۵، آیه۶۷.    
۹۲. ابن‌مغازلی، مناقب الامام علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام ص ۱۶ـ۱۸.
۹۳. عبدالحسین‌امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة والادب ج ۱، ص ۵۰۸ـ۵۴۱.
۹۴. حسین واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل‌البیت ص ۳۳۵.
۹۵. ابن‌هشام، السیرةالنبویة ج ۴، ص ۲۵۳.
۹۶. مائده/سوره ۵، آیه۳.    
۹۷. محمدبن مسعود عیاشی، التفسیرذیل آیه۳ سوره مائده.
۹۸. هاشم‌بن‌سلیمان بحرانی، البرهان فی تفسیرالقرآن ذیل آیه۳ سوره مائده.
۹۹. طباطبائی، ذیل آیه۳ سوره مائده.
۱۰۰. ابن‌بابویه،کتاب من لایحضره‌الفقیه ج ۲، ص ۲۹۵.    
۱۰۱. محمدبن حسن طوسی، تهذیب الاحکام ج ۵، ص ۱۱.
۱۰۲. سبط ابن‌جوزی، تذکرة الخواص ص ۳۷، پانویس ۱.
۱۰۳. محمدطاهر کردی،التاریخ القویم لمکة و بیت‌الله الکریم ج۱، جزء۲، ص۲۲۹.
۱۰۴. عبدالحسین امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة والادب ج۱، ص۳۲.
۱۰۵. حسین واثقی، حجة الوداع کما رواها اهل البیت ص۳۳۷ـ۳۴۲.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله « حجة الوداع»، شماره۵۸۳۸.    






جعبه‌ابزار