حبیش بن حسن اعسم دمشقی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



حُبَیش‌بن حسن اَعْسَم دمشقی، از برجسته‌ترین مترجمان نسطوری آثار پزشکی یونانی به عربی و سریانی در سده سوم، شاگرد و خواهرزاده حنین‌بن اسحاق بوده.


تاریخ تولد و وفات

[ویرایش]

از تاریخ دقیق تولد و مرگ وی اطلاعی در دست نیست.

لقب

[ویرایش]

عنوان دمشقی احتمالاً دلالت بر زادگاهش دارد. او در بغداد در روزگار متوکل (حک: ۲۳۲ـ۲۴۷) و جانشینانش می‌زیست.
[۱] لوکلر، ج۱، ص۱۵۴.
لقب اَعْسَم شاید به سبب وجود نقص یا اعوجاجی در دست یا پایش بوده است.
[۲] ابن‌منظور، ذیل «عَسَمَ».
او را پزشکی چیره‌دست و مهندس نیز دانسته‌اند،
[۴] محمدبن محمود شهرزوری، نزهةالارواح و روضة الافراح فی تاریخ الحکماء و الفلاسفة، ج۲، ص۴.
ولی در این موارد نمی‌توان داوری کرد.

دانش او در زبان یونانی

[ویرایش]

درباره دانش او در زبان یونانی اختلاف وجود دارد. ابن‌ندیم او را فقط مترجم سریانی به عربی دانسته و به گفته دیتریش حبیش اگر هم یونانی می‌دانسته بسیار اندک بوده است، ولی رجوع به منابع، حتی ادامه گفته دیتریش که او را مترجم سوگندنامه بقراط و حشائش دیوسکوریدوس دانسته، ما را به این نتیجه می‌رساند که دانش او در زبان یونانی اندک نبوده است. حنین‌بن اسحاق
[۸] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۹ـ۱۰.
تصریح کرده که کتاب فی‌العضل و فی‌العصب را نه او، که حبیش، به عربی ترجمه کرده و ابن‌ندیم احتمال داده است که ترجمه حشائش از حبیش باشد. قفطی
[۱۰] علی‌بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۷۷.
نیز به‌صراحت گفته که حبیش از یونانی ترجمه می‌کرده و مایرهوف
[۱۱] مایرهوف، ج۱، ص۲۴ـ۲۵، پانویس ۴۲.
نوشته که او فی‌الاورام از جالینوس را زمانی به عربی ترجمه کرد که نسخه کامل سریانی آن وجود نداشت. ماکس سیمون، در ارزیابی ترجمه حبیش از کتاب تشریح جالینوس، به این نتیجه رسیده است که حبیش در کنار ترجمه سریانی، از سه نسخه متن یونانی نیز، به منظور مقابله، استفاده کرده است.
[۱۲] صدیقی، ج۱، ص۲۲.

ترجمه‌های بسیاری به نام حبیش باقی مانده
[۱۳] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۹.
[۱۴] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۱۴.
[۱۵] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۱۷.
[۱۶] حنین‌بن اسحاق، ج۱، ص۲۴ـ۲۹، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، و جاهای دیگر.
[۱۷] مایرهوف، ج۱، ص۶ـ۱۲.
[۱۸] صلاح‌الدین خالدی، «السریان و نقلهم التراث العلمی الیونانی الی‌الحضارة العربیة»، ج۱، ص۱۳۶ـ۱۳۸.
ولی عقیده بر این است که ترجمه‌های او بیش از این تعداد بوده است و کاتبانِ ناآگاه، به دلیل شهرت حنین، در برخورد با نام حبیش در بسیاری موارد آن را حنین ضبط کرده‌اند.
[۲۰] علی‌بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۷۷.
شماری از این ترجمه‌ها به سفارش کسانی از قبیل محمدبن‌موسی و احمدبن موسی (بنوموسی)، یوحنابن ماسویه (ابن‌ماسویه) و ابوالحسن علی‌بن یحیی (ابن‌المنجم) صورت گرفته است.
[۲۲] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۱۴.
[۲۳] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۲۳ـ۲۴.
[۲۴] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۲۶.
[۲۵] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۲۸.
[۲۶] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۳۴.
[۲۷] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۴۳.
[۲۸] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۴۸.
[۲۹] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۵۳.
[۳۰] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۵۶.
[۳۱] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۶۰ـ ۶۳.


نظر پژوهشگران

[ویرایش]

پژوهشگران ترجمه‌های حبیش را، موفق و وفادار به معنی ارزیابی کرده‌اند.
[۳۲] صدیقی، ج۱، ص۲۲، به نقل از ماکس سیمون درباره ترجمه بابهایی از کتاب تشریح جالینوس.
به نظر سیمون، بسیاری از عبارات توضیحیِ افزوده شده، به متن یونانی تعلق ندارند.
[۳۳] صدیقی، ج۱، ص۲۲، پانویس ۲.
سبک او را به درخشانی سبک حنین نمی‌دانند، ولی اشتیاق او را برای عرضه ترجمه دقیقِ اصطلاحات یونانی به عربی تشخیص داده‌اند.
[۳۴] مایرهوف، ج۱، ص۲۲، به نقل از برگشترسر.
حنین در رساله او را مترجم سه کتاب جالینوس به سریانی و ۳۵ کتاب او به عربی معرفی کرده است.
کمتر از این‌که حنین‌بن اسحاق
[۳۵] حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۱۵.
دقت او را در ترجمه استعداد وی دانسته، بی‌تردید بعدها مورد تجدیدنظر قرار گرفته، چون حبیش در پرکاری و دقت تقریباً مانند حنین بوده است.
[۳۶] مایرهوف، ج۱، ص۲۴.


آثار

[ویرایش]

حبیش کتاب تعریف امراض العین را نیز تألیف کرد و بر کتاب مشهور حنین، المسائل یا المدخل، مطالبی با نام الزیادة فی المسائل افزود.
[۳۷] علی‌بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۷۷.
[۳۸] سزگین، ج۳، ص۲۶۵.
ابن‌ابی‌اصیبعه این کتابها را از آثار او برشمرده است: کتاب اصلاح الادویة المسهلة، کتاب‌الادویة المفردة، کتاب‌الاغذیة، کتاب فی‌الاستسقاء، و مقالة فی‌النبض. ترجمه‌های او به همراه ترجمه‌های حنین‌بن اسحاق و اسحاق‌بن حنین، بخش چشمگیری از آثار پزشکی یونانی ـ اسلامی را به وجود آورد که از طریق ترجمه‌های لاتینی بر پزشکی اواخر سده‌های میانی اروپا تأثیر گذاشتند.
[۴۰] مایرهوف، ج۱، ص۴۰.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن‌ابی‌اصیبعه، كتاب عیون الأنباء فى طبقات الأطباء، چاپ امرؤالقیس‌بن طحان (آوگوست مولر)، كونیگسبرگ و قاهره ۱۲۹۹/۱۸۸۲، چاپ افست انگلستان ۱۹۷۲.
(۲) ابن‌عبرى، تاریخ مختصرالدول، چاپ انطون صالحانى یسوعى، لبنان ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۳) ابن‌منظور.
(۴) ابن‌ندیم (تهران).
(۵) علی‌بن زید بیهقى، كتاب تتمة صوان الحكمة، لاهور ۱۳۵۱.
(۶) حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الى علی‌بن یحیى فى ذكر ماتُرجِمَ من كتب جالینوس، متن عربى با ترجمه فارسى، چاپ مهدى محقق، تهران ۱۳۷۹ش.
(۷) صلاح‌الدین خالدى، «السریان و نقلهم التراث العلمى الیونانى الی‌الحضارة العربیة»، در ابحاث المؤتمر السنوى السادس لتاریخ العلوم عندالعرب، حلب: جامعة حلب، معهد التراث‌العلمى العربى، ۱۹۸۴.
(۸) محمدبن محمود شهرزورى، نزهةالارواح و روضة الافراح فى تاریخ الحكماء و الفلاسفة، چاپ خورشید احمد، حیدرآباد، دكن ۱۳۹۶/۱۹۷۶.
(۹) علی‌بن یوسف قفطى، تاریخ الحكماء، و هو مختصر الزوزنى المسمى بالمنتخبات الملتقطات من كتاب اخبار العلماء باخبار الحكماء، چاپ یولیوس لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.
(۱۰) EI۲, suppl., fascs. ۵-۶, Leiden ۱۹۸۲, s.v. "Hubaysh b. al-Hasan al-Dimashki" (by A. Dietrich);
(۱۱) Lucien Leclerc, Histoire de la Medecine arabe, New York ۱۹۷۱;
(۱۲) Max Meyerhof "New light on Hunain ibn Ishaq and his period", Isis, ۸(۱۹۲۶), repr. in Islamic medicine, vol. ۲۰: Galen in the Arabic tradition, texts and studies, collected and reprinted by Fuat Sezgin, Frankfort on the Main: Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, ۱۹۹۶;
(۱۳) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden ۱۹۶۷- ;
(۱۴) Muhammad Zubayr Siddiqi, Studies in Arabic and Persian medical literature, Calcutta ۱۹۵۹.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. لوکلر، ج۱، ص۱۵۴.
۲. ابن‌منظور، ذیل «عَسَمَ».
۳. علی‌بن زید بیهقی، کتاب تتمة صوان الحکمة، ج۱، ص۶.    
۴. محمدبن محمود شهرزوری، نزهةالارواح و روضة الافراح فی تاریخ الحکماء و الفلاسفة، ج۲، ص۴.
۵. ابن‌ندیم، الفهرست، ج۱، ص۳۵۵.    
۶. د. اسلام، چاپ دوم، تکمله ۵۶، ذیل «حبیش‌بن‌الحسن‌الدمشقی».    
۷. د. اسلام، چاپ دوم، تکمله ۵۶، ذیل «حبیش‌بن‌الحسن‌الدمشقی».    
۸. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۹ـ۱۰.
۹. ابن‌ندیم، الفهرست، ج۱، ص۳۵۱.    
۱۰. علی‌بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۷۷.
۱۱. مایرهوف، ج۱، ص۲۴ـ۲۵، پانویس ۴۲.
۱۲. صدیقی، ج۱، ص۲۲.
۱۳. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۹.
۱۴. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۱۴.
۱۵. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۱۷.
۱۶. حنین‌بن اسحاق، ج۱، ص۲۴ـ۲۹، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، و جاهای دیگر.
۱۷. مایرهوف، ج۱، ص۶ـ۱۲.
۱۸. صلاح‌الدین خالدی، «السریان و نقلهم التراث العلمی الیونانی الی‌الحضارة العربیة»، ج۱، ص۱۳۶ـ۱۳۸.
۱۹. ابن‌ندیم، الفهرست، ج۱، ص۳۴۸.    
۲۰. علی‌بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۷۷.
۲۱. ابن‌عبری، تاریخ مختصرالدول، ج۱، ص۱۴۵.    
۲۲. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۱۴.
۲۳. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۲۳ـ۲۴.
۲۴. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۲۶.
۲۵. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۲۸.
۲۶. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۳۴.
۲۷. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۴۳.
۲۸. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۴۸.
۲۹. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۵۳.
۳۰. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۵۶.
۳۱. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۶۰ـ ۶۳.
۳۲. صدیقی، ج۱، ص۲۲، به نقل از ماکس سیمون درباره ترجمه بابهایی از کتاب تشریح جالینوس.
۳۳. صدیقی، ج۱، ص۲۲، پانویس ۲.
۳۴. مایرهوف، ج۱، ص۲۲، به نقل از برگشترسر.
۳۵. حنین‌بن اسحاق، رسالة حنین‌بن اسحق الی علی‌بن یحیی فی ذکر ماتُرجِمَ من کتب جالینوس، ج۱، ص۱۵.
۳۶. مایرهوف، ج۱، ص۲۴.
۳۷. علی‌بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۷۷.
۳۸. سزگین، ج۳، ص۲۶۵.
۳۹. ابن‌ابی‌اصیبعه، کتاب عیون الأنباء فی طبقات الأطباء، ج۱، ص۲۰۲.    
۴۰. مایرهوف، ج۱، ص۴۰.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «حبیش بن حسن اعسم دمشقی»، شماره۵۸۱۰.    

رده‌های این صفحه : مقالات دانشنامه جهان اسلام




جعبه ابزار