جهاد سازندگی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جهاد سازندگی، نهادی‌ انقلابی‌ در ایران‌ برای‌ سرعت‌بخشی‌ به‌ سازندگی‌ کشور پس‌ از پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ می باشد.


تشکیل جهاد و هدف آن

[ویرایش]

پس‌ از گذشت‌ حدود چهار ماه‌ از پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ ایران‌، امام‌خمینی‌ در ۲۶ خرداد ۱۳۵۸، ضرورت‌ تشکیل‌ جهاد سازندگی‌ را به‌ منظور آبادانی‌ روستاها اعلام‌ کرد. در پی‌ این‌ پیام‌، جهاد سازندگی‌ در ۲۷ خرداد تشکیل‌ شد.
[۱] محمد جواد ایروانی‌، نهادگرائی‌ و جهادسازندگی‌ ‌، ج۱، ص‌۱۸۴.
[۲] امام خمینی، صحیفه‌ نور، ج‌۴، ص‌۴۳۹ـ۴۴۰.
در ۲۷ شهریور ۱۳۵۸، اساسنامه‌ جهاد به‌ تصویب‌ هیئت‌ وزیران‌ رسید. طبق‌ اساسنامه‌، هدف‌ از تشکیلِ جهاد سازندگی‌، بسیج‌ امکانات‌ و استعدادهای‌ مردم‌ و دولت‌ برای‌ همکاری‌ در امور تهیه‌ و اجرای‌ سریع‌ طرحهای‌ سازندگی‌ باتوجه‌ و تأکید بر نیازهای‌ روستاها و نقاط‌ دورافتاده‌ مملکت‌ اعلام‌ گردید.
[۳] ایران‌ قوانین‌ و احکام‌، تهیه‌ و تدوین‌ محمد علی‌ مرادی‌بنی‌ و جواد افشاری‌ ابهری، ج۱، ص‌ ۱‌.

بر اساس‌ اساسنامه‌، شورای‌ عالی‌ جهاد مسئولیت‌ بررسی‌ برنامه‌ها و طرحهای‌ پیشنهادی‌، تصویب‌ طرحهای‌ مناسب‌ و جلب‌ همکاری‌ مردم‌ برای‌ اجرای‌ طرحها را برعهده‌ داشت‌. این‌ وظایف‌ را شوراهای‌ جهاد سازندگی‌ استان‌ و شهرستان‌، در سطح‌ محدودتری‌، به‌عهده‌ داشتند.
[۴] ایران‌ قوانین‌ و احکام‌، تهیه‌ و تدوین‌ محمد علی‌ مرادی‌بنی‌ و جواد افشاری‌ ابهری، ج۱، ص‌ ۲‌.
در اواخر ۱۳۵۸ ش‌، پس‌ از استعفای‌ دولت‌ موقت‌، جهاد سازندگی‌ تحت‌ نظر شورای‌ انقلاب‌ در آمد و به‌صورت‌ نظام‌ شورایی‌ اداره‌ شد.
[۵] محمد جواد ایروانی‌، نهادگرائی‌ و جهادسازندگی‌ ‌، ج۱، ص‌ ۱۹۱ـ۱۹۲.


زمینه‌ فعالیت‌ جهاد

[ویرایش]

زمینه‌ فعالیت‌ جهاد سازندگی‌ در سالهای‌ نخست‌ آن‌، به‌ عمران‌، خدمات‌رسانی‌ و آموزشهای‌ فنی‌ منحصر بود، ولی‌ بنا به‌ ضرورت‌ و مقتضیات‌ جامعه‌، مسئولیتهای‌ جهاد، دائماً در حال‌تغییر و تحول‌ بود و رسیدگی‌ به‌ اموری‌ چون‌ امور فرهنگی‌، بهداشت‌ و اشتغال‌ را نیز برعهده‌ گرفت‌
[۶] میرزایی‌، ص‌ ۱۱۴.


وزارت‌ جهاد و اهداف جدید

[ویرایش]

جهاد سازندگی‌ تا ۱۳۶۲ ش‌ نهادی‌ دولتی‌ محسوب‌ نمی‌شد، اما انجام‌ کارهای‌ زیربنایی‌ و تولیدی‌، اهتمام‌ به‌ مشارکت‌ در سیاست‌گذاریهای‌ کشور و مهم‌تر از همه‌ تلاشهای‌ بی‌وقفه‌ آن‌ سبب‌ شد تا به‌ وزارتخانه‌ تبدیل‌ شود. بدین‌ منظور، مجلس‌ شورای‌ اسلامی‌ در آذر ۱۳۶۲ لایحه‌ تشکیل‌ وزارت‌ جهاد سازندگی‌ را تصویب‌ کرد.
[۷] محمد جواد ایروانی‌، نهادگرائی‌ و جهادسازندگی‌ ‌، ج۱، ص‌ ۱۹۵.
[۸] ایران‌ قوانین‌ و احکام‌، تهیه‌ و تدوین‌ محمد علی‌ مرادی‌بنی‌ و جواد افشاری‌ ابهری‌، ج۱، ص‌ ۸ .
وزارت‌ جهاد سازندگی‌ از ۱۳۶۳ ش‌ عهده‌دار وظایف‌ جدیدی‌ شد، از جمله‌ نظارت‌ و سرپرستی‌ سازمان‌ امور عشایر در ۱۳۶۳ ش‌، صنایع‌ روستایی‌ و دستی‌ در ۱۳۶۴ ش‌، شرکت‌ سهامی‌ شیر در ۱۳۶۵ ش‌ و شیلات‌ و فرش‌ در ۱۳۶۶ ش‌.
[۹] علی‌ خزاعی‌، «تغییر نیاز روستاها و ضرورت‌ تحول‌ در سیاستهای‌ جهادسازندگی‌»، ج۱، ص‌ ۷۳.
حرکت‌ به‌ سوی‌ خودکفایی‌ کشور از طریق‌ توسعه‌ کشاورزی ‌، از اهداف‌ اصلی‌ وزارتخانه‌ محسوب‌ می‌شد.
تشکیلات‌ جهاد سازندگی‌ پس‌ از دولتی‌ شدن‌، گسترش‌ یافت‌ و سیاستهای‌ آن‌ متمرکزتر گردید. برای‌ پرهیز از تداخل‌ وظایف‌ آن‌ با وزارت‌ کشاورزی‌ و سایر وزارتخانه‌ها، تفکیک‌ وظایفی‌ صورت‌ گرفت‌. بر این‌ اساس‌ در مهر ۱۳۶۹، مسئولیت‌ دو بخش‌ گسترده‌ امور دام‌ و منابع‌ طبیعی‌ به‌ وظایف‌ جهاد سازندگی‌ افزوده‌ شد و در مقابل‌ از برخی‌ وظایف‌ کوچک‌ در زمینه‌های‌ مختلف‌ کاسته‌ شد که‌ نتیجه‌ آن‌ تغییر سیاستهای‌ عمران‌ روستایی‌ به‌ سمت‌ امور دام‌ و منابع‌ طبیعی‌ بود. تغییر سیاستهای‌ جهاد متأثر از عواملی‌ چون‌ افزایش‌ عرضه‌ نیروی‌ کار و کاهش‌ توان‌ اشتغال‌زایی‌ در روستا بود.
[۱۰] ایران‌ قوانین‌ و احکام‌، تهیه‌ و تدوین‌ محمد علی‌ مرادی‌بنی‌ و جواد افشاری‌ ابهری، ج۱، ص‌ ۱۶ به‌ بعد‌.
[۱۱] علی‌ خزاعی‌، «تغییر نیاز روستاها و ضرورت‌ تحول‌ در سیاستهای‌ جهادسازندگی‌»، ج۱، ص‌ ۷۳ـ۷۵.
دو سال‌ پس‌ از تشکیل‌ وزارت‌ جهاد سازندگی‌، لایحه‌ مقررات‌ مالی‌، اداری‌ و استخدامی‌ آن‌ به‌ تصویب‌ مجلس‌ رسید.
[۱۲] ایران‌. وزارت‌ جهادسازندگی‌، ۱۳۶۴ ش‌، ص‌ ۲۷.


فعالیت جهاد در جنگ تحمیلی

[ویرایش]

جنگ‌ عراق‌ با ایران‌، زمینه‌های‌ فعالیتهای‌ جهاد را متحول‌ کرد و بر مقدار آن‌ افزود. جهاد طی‌ هشت‌ سال‌ جنگ‌، برای‌ جمع‌آوری‌، ارسال‌ و توزیع‌ کمکهای‌ مردمی‌ به‌ جبهه‌ها، «ستاد پشتیبانی‌ جنگ‌ جهاد سازندگی‌ استان‌ و شهرستان‌» را تشکیل‌ داد و با چهل‌ گردان‌ مهندسی‌ ـ رزمی‌ و چهار قرارگاه‌ عملیاتی‌ و پشتیبانی‌ در تمامی‌ مراحل‌ دفاع‌، حضور داشت‌. وظایف‌ محول‌ به‌ جهاد سازندگی‌، در طول‌ جنگ‌، پشتیبانی‌ امور مهندسی‌ جبهه‌ و بازسازی‌ و نوسازی‌ مناطق‌ جنگ‌ زده‌ بود. طراحی‌ و ساخت‌ طولانی‌ترین‌ پل‌ شناور جهان‌ ( پل‌ خیبر ) به‌ طول‌ چهارده‌ کیلومتر، که‌ ارتباط‌ بین‌ جزایر مجنون‌ و ساحل‌ هور را امکان‌پذیر می‌ساخت‌، نمونه‌ای‌ از عملیات‌ برجسته‌ جهاد سازندگی‌ به‌شمار می‌آید.
[۱۳] محمد جواد ایروانی‌، نهادگرائی‌ و جهادسازندگی‌ ‌، ج۱، ص‌ ۲۲۵ـ۲۲۶.
[۱۴] محمد جواد ایروانی‌، نهادگرائی‌ و جهادسازندگی‌ ‌، ج۱، ص‌ ۲۲۹.
[۱۵] ۲۰ سال‌ تلاش‌ برای‌ سازندگی‌، ج۱، ص‌ ۱۴۴.


بازسازی‌ مناطق‌ جنگ‌زده‌

[ویرایش]

پس‌ از پایان‌ جنگ‌، جهاد سازندگی‌ به‌ بازسازی‌ مناطق‌ جنگ‌زده‌ پرداخت‌.
[۱۶] ایران‌ وزارت‌ جهادسازندگی‌، «تشکیلات جدید وزارت‌ جهادسازندگی‌»، ج۱، ص‌ ۷۹ـ۸۰.
در ۱۳۷۵ ش‌، جهاد سازندگی‌ طرح‌ بسیج‌ سازندگی‌ را به‌ منظور بهره‌گیری‌ از تواناییهای‌ جوانان‌ تحصیل‌ کرده‌ در رشته‌ کشاورزی‌ و نیز تأمین‌ نیروی‌ انسانی‌ در بخش‌ ترویج‌ و توسعه‌ روستایی‌ مطرح‌ کرد که‌ نخستین‌ مرحله‌ آن‌ در ۱۳۷۸ ش‌ با به‌کارگیری‌ نیروهای‌ فارغ‌التحصیل‌ کشاورزی‌ در دوره‌ نظام‌ وظیفه‌ به‌ اجرا در آمد.
[۱۷] ۲۰ سال‌ تلاش‌ برای‌ سازندگی‌، ج۱، ص‌ ۳۹ـ۴۱.
جهاد سازندگی‌ به‌ منظور برقراری‌ پیوند بین‌ فعالیتهای‌ اجرایی‌ با مراکز تحقیقاتی‌، اقداماتی‌ کرد؛ از جمله‌ راه‌اندازی‌ شش‌ مؤسسه‌ تحقیقاتی مادر شامل‌ رازی‌ (فعال‌ در زمینه‌ تولید واکسنهای‌ پزشکی‌ و دامپزشکی‌)، جنگل‌ و مرتع‌، دامپروری‌، شیلات‌، آبخیزداری‌ و مهندسی‌، مرکز اطلاع‌رسانی‌ و خدمات‌ علمی‌ جهاد سازندگی‌ به‌ عنوان‌ نخستین‌ مرکز اطلاع‌رسانی‌ علمی‌ کشور (تأسیس‌ ۱۳۷۲ ش‌)، مؤسسه‌ آموزش‌ عالی‌ علمی‌ ـ کاربردی‌ جهاد سازندگی‌.
[۱۸] ایران‌ وزارت‌ جهادسازندگی‌ معاونت‌ طرح‌ و برنامه ‌ریزی‌، «دستاوردهای‌ وزارت‌ جهاد سازندگی‌»، ج۱، ص‌ ۸۹.


دستاوردهای‌ مهم جهاد

[ویرایش]

جهاد سازندگی‌ در دوران‌ فعالیتش‌، دستاوردهای‌ مهمی‌ به‌ همراه‌ داشته‌ است‌. برای‌ نمونه‌، بخشی‌ از کارکردهای‌ آن‌ عبارت‌اند از: دستیابی‌ به‌ خودکفایی‌ و بی‌نیازی‌ از واردات‌ در بخش‌ دام‌ و طیور؛ بهره‌گیری‌ از روشهای‌ مناسب‌ صید در بخش‌ شیلات‌؛ پرورش‌ و تولید سالانه‌ هزاران‌ تُن‌ میگو و ماهیان‌ سردابی‌ و گرمابی‌؛. جایگاه‌ سوخت‌، چاه‌ کشاورزی‌ و برق‌رسانی‌ و احداث‌ جایگاههای‌ توزیع‌ سوخت‌ در بخش‌ عشایر، ایران‌ وزارت‌ جهادسازندگی‌ معاونت‌ طرح‌ و برنامه ‌ریزی، اجرای‌ طرح‌ ملی‌ تعاون‌ دام‌ و مرتع‌، توسعه‌ فضای‌ سبز و جنگل‌کاری‌ و ایجاد کمربندهای‌ سبز حفاظتی‌ در بخش‌ منابع‌ طبیعی‌، ایران‌ وزارت‌ جهادسازندگی‌ معاونت‌ طرح‌ و برنامه ‌ریزی‌،
[۱۹] ایران‌ وزارت‌ جهادسازندگی‌ معاونت‌ طرح‌ و برنامه ‌ریزی‌، «دستاوردهای‌ وزارت‌ جهاد سازندگی‌»، جهاد، ش‌۲۳۰ـ۲۳۱ .

کمک‌ به‌ مناطق‌ محروم‌ کشورهای‌ مسلمان‌ نیز از اهداف‌ جهاد سازندگی‌ بود. جهاد سازندگی‌ با تأسیس‌ دفاتری‌ در کشورهای‌ تانزانیا ، سیرالئون ‌، غنا و لبنان‌ به‌ اجرای‌ طرحهایی‌ چون‌ کشت‌ آبی‌ و دیم ‌، تهیه‌ و توزیع‌ ادوات‌ صیادی‌، آموزش‌ روستاییان‌ و کشاورزان‌، ارائه‌ خدمات‌ و احداث‌ مراکز درمانی‌ در این‌ کشورها پرداخته‌ است‌.
[۲۰] ایران‌ وزارت‌ جهادسازندگی‌، «تشکیلات جدید وزارت‌ جهادسازندگی‌»، ج۱، ص‌ ۷۷ـ ۷۸.


وزارت‌ جهاد کشاورزی‌

[ویرایش]

فعالیت‌ دو وزارتخانه‌ جهاد سازندگی‌ و کشاورزی‌، به‌ موازات‌ هم‌ در بخش‌ عمران‌ روستایی‌ و کشاورزی‌، موجد ناهماهنگیهایی‌ به‌ ویژه‌ در بخش‌ کشاورزی‌ شده‌ بود؛ از این‌رو، دو وزارتخانه‌ در ۱۳۷۹ ش‌ در هم‌ ادغام‌ شدند و وزارت‌ جهاد کشاورزی‌، جایگزین‌ دو وزارت‌ کشاورزی‌ و جهاد سازندگی‌ شد.
[۲۱] برزگر، ش‌ ۸۳۳ (دی‌ ۱۳۷۹)، ج۱، ص‌ ۸ ـ۹.


فهرست منابع‌

[ویرایش]

(۱) ایران‌. قوانین‌ و احكام‌، مجموعه‌ قوانین‌ و مقررات‌ جهادسازندگی‌، تهیه‌ و تدوین‌ محمد علی‌ مرادی‌بنی‌ و جواد افشاری‌ ابهری‌، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
(۲) ایران‌. وزارت‌ جهادسازندگی‌، «تشكیلات جدید وزارت‌ جهادسازندگی‌»، جهاد ، ش‌ ۱۶۱ (خرداد ۱۳۷۲ الف‌ ).
(۳) همو، «گزارشی‌ از عملكرد جهادسازندگی‌: ۱۴ سال‌ با مردم‌، ۱۴ سال‌ تلاش‌ و سازندگی‌»، جهاد ، ش‌ ۱۶۱ (خرداد ۱۳۷۲ ب‌ ).
(۴) همو، «لایحه‌ مقررات‌ مالی‌، اداری‌، استخدامی‌ و تشكیلات‌ جهاد سازندگی‌، جهاد، ش‌ ۸۱ (آذر ۱۳۶۴).
(۵) ایران‌. وزارت‌ جهادسازندگی‌. معاونت‌ طرح‌ و برنامه ‌ریزی‌، «دستاوردهای‌ وزارت‌ جهاد سازندگی‌»، جهاد ، ش‌۲۳۰ـ۲۳۱ (تیر و مرداد ۱۳۷۹).
(۶) محمد جواد ایروانی‌، نهادگرائی‌ و جهادسازندگی‌ ، تهران‌ ۱۳۷۸ ش‌.
(۷) برزگر ، ش‌ ۸۳۳ (دی‌ ۱۳۷۹).
(۸) ۲۰ سال‌ تلاش‌ برای‌ سازندگی‌: نگاهی‌ به‌ عملكرد و دستاوردهای‌ ۲۰ ساله‌ جهاد سازندگی‌، تهران‌: مؤسسه‌ فرهنگی‌ هنری‌ شقایق‌ روستا، ۱۳۷۹ ش.
(۹) علی‌ خزاعی‌، «تغییر نیاز روستاها و ضرورت‌ تحول‌ در سیاستهای‌ جهادسازندگی‌»، جهاد، ش‌ ۲۳۴ـ۲۳۵ (آبان‌ و آذر ۱۳۷۹).
(۱۰) روح‌اللّه‌ خمینی‌، رهبر انقلاب‌ و بنیانگذار جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، صحیفه‌ نور، ج‌ ۴، تهران‌ ۱۳۷۱ ش.
(۱۱) علی‌اصغر میرزایی‌، «ارزیابی‌ الگو و عملكرد ترویج‌ در وزارت‌ جهاد سازندگی‌ (سابق‌)»، جهاد، ش‌۲۴۰ـ۲۴۱ (تیر و مرداد ۱۳۸۰).

پانویس

[ویرایش]
 
۱. محمد جواد ایروانی‌، نهادگرائی‌ و جهادسازندگی‌ ‌، ج۱، ص‌۱۸۴.
۲. امام خمینی، صحیفه‌ نور، ج‌۴، ص‌۴۳۹ـ۴۴۰.
۳. ایران‌ قوانین‌ و احکام‌، تهیه‌ و تدوین‌ محمد علی‌ مرادی‌بنی‌ و جواد افشاری‌ ابهری، ج۱، ص‌ ۱‌.
۴. ایران‌ قوانین‌ و احکام‌، تهیه‌ و تدوین‌ محمد علی‌ مرادی‌بنی‌ و جواد افشاری‌ ابهری، ج۱، ص‌ ۲‌.
۵. محمد جواد ایروانی‌، نهادگرائی‌ و جهادسازندگی‌ ‌، ج۱، ص‌ ۱۹۱ـ۱۹۲.
۶. میرزایی‌، ص‌ ۱۱۴.
۷. محمد جواد ایروانی‌، نهادگرائی‌ و جهادسازندگی‌ ‌، ج۱، ص‌ ۱۹۵.
۸. ایران‌ قوانین‌ و احکام‌، تهیه‌ و تدوین‌ محمد علی‌ مرادی‌بنی‌ و جواد افشاری‌ ابهری‌، ج۱، ص‌ ۸ .
۹. علی‌ خزاعی‌، «تغییر نیاز روستاها و ضرورت‌ تحول‌ در سیاستهای‌ جهادسازندگی‌»، ج۱، ص‌ ۷۳.
۱۰. ایران‌ قوانین‌ و احکام‌، تهیه‌ و تدوین‌ محمد علی‌ مرادی‌بنی‌ و جواد افشاری‌ ابهری، ج۱، ص‌ ۱۶ به‌ بعد‌.
۱۱. علی‌ خزاعی‌، «تغییر نیاز روستاها و ضرورت‌ تحول‌ در سیاستهای‌ جهادسازندگی‌»، ج۱، ص‌ ۷۳ـ۷۵.
۱۲. ایران‌. وزارت‌ جهادسازندگی‌، ۱۳۶۴ ش‌، ص‌ ۲۷.
۱۳. محمد جواد ایروانی‌، نهادگرائی‌ و جهادسازندگی‌ ‌، ج۱، ص‌ ۲۲۵ـ۲۲۶.
۱۴. محمد جواد ایروانی‌، نهادگرائی‌ و جهادسازندگی‌ ‌، ج۱، ص‌ ۲۲۹.
۱۵. ۲۰ سال‌ تلاش‌ برای‌ سازندگی‌، ج۱، ص‌ ۱۴۴.
۱۶. ایران‌ وزارت‌ جهادسازندگی‌، «تشکیلات جدید وزارت‌ جهادسازندگی‌»، ج۱، ص‌ ۷۹ـ۸۰.
۱۷. ۲۰ سال‌ تلاش‌ برای‌ سازندگی‌، ج۱، ص‌ ۳۹ـ۴۱.
۱۸. ایران‌ وزارت‌ جهادسازندگی‌ معاونت‌ طرح‌ و برنامه ‌ریزی‌، «دستاوردهای‌ وزارت‌ جهاد سازندگی‌»، ج۱، ص‌ ۸۹.
۱۹. ایران‌ وزارت‌ جهادسازندگی‌ معاونت‌ طرح‌ و برنامه ‌ریزی‌، «دستاوردهای‌ وزارت‌ جهاد سازندگی‌»، جهاد، ش‌۲۳۰ـ۲۳۱ .
۲۰. ایران‌ وزارت‌ جهادسازندگی‌، «تشکیلات جدید وزارت‌ جهادسازندگی‌»، ج۱، ص‌ ۷۷ـ ۷۸.
۲۱. برزگر، ش‌ ۸۳۳ (دی‌ ۱۳۷۹)، ج۱، ص‌ ۸ ـ۹.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «جهاد سازندگی»، شماره۵۲۵۴.    
)





جعبه ابزار