جنینذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جنین‌ مرحله‌ای از رشد در رحم مادر است.از آن در باب‌هاى مختلفى نظیر طهارت، جهاد، تجارت، رهن، وصیت، نکاح، ظهار، لعان، عتق، تدبیر، اقرار، صید و ذباحه، ارث و دیات سخن گفته‌اند.


معنا

[ویرایش]

جنین‌ (مباحث ‌فقهی‌، حقوقی ‌و اخلاقی‌) ‌، جنین ‌در لغت‌ به ‌معنای‌ پوشاندن‌ چیزی‌ از حواس‌ است ‌و به ‌فرزند در شکم‌ مادر، از آن‌رو که‌ پوشیده ‌و پنهان‌است‌، جنین ‌گفته‌ می‌شود. [۱] [۲] [۳] [۴]
در علوم ‌زیستی ‌و جنین‌شناسی، به‌ موجود حاصل‌ از لقاح ‌از سه‌ تا هشت‌هفتگی‌ رویان‌ و پس ‌از هشت‌ هفتگی ‌تا زمان‌ تولد، جنین‌ گفته‌اند. [۵]
برای ‌واژه ‌علقه‌ [۶] [۷] در منابع‌ لغوی‌ معانی ‌متعددی‌ ذکر شده‌ است‌، از جمله‌ خون‌ بسته ‌و منجمد و زالو .
مفهوم‌اصلی‌آن‌وابستگی‌و تعلق‌چیزی‌به‌چیز دیگر است‌ [۸] [۹] [۱۰]

در متون فقهی

[ویرایش]

واژه‌ جنین‌ در متون ‌فقهی ‌و حقوقی‌ مترادف‌ با «حَمْل‌»، یعنی‌ بچه‌ در رحم‌ مادر از ابتدای ‌بارداری ‌تا تولد، به ‌کار می‌رود [۱۱] [۱۲] [۱۳] [۱۴] [۱۵]
بر پایه‌ کاربردی‌ دیگر در متون ‌فقهی‌، واژه ‌جنین ‌بر حمل‌، پس ‌از آنکه‌ خلقت ‌انسانی ‌یابد، اطلاق ‌می‌شود. [۱۶] [۱۷] [۱۸]

پیشینه

[ویرایش]

یکی‌ از کهن‌ترین ‌منابع ‌مکتوب‌ درباره‌ جنین‌شناسی‌ را اثری ‌به ‌زبان ‌سنسکریت‌ متعلق ‌ح ۱۴۱۶ق‌ م‌ دانسته‌اند.
با این ‌همه‌، نخستین ‌مکتوبات ‌علمی‌ در این‌باره ‌را به‌ بقراط (متوفی‌۳۷۷ ق‌م‌) نسبت ‌داده‌اند.
به ‌نظر ارسطو (متوفی‌ ح ۳۲۲ ق‌ م‌) [۱۹] ، تشکیل ‌شدن‌ جنین ‌ناشی‌ از اختلاط ‌ منی‌ با خون‌ قاعدگی‌ زن ‌است‌.
این‌ نظریه ‌تا حدود دو هزار سال‌ پذیرفته‌ بود.
جالینوس (متوفی ‌ح ۱۹۹ میلادی‌)، برخلاف‌ ارسطو، زن‌ و مرد را دارای ‌ نطفه‌ می‌دانست‌، اما معتقد بود اعضای‌ اصلی‌ جنین ‌از نطفه ‌مرد به ‌وجود می‌آیند. [۲۰] [۲۱]
در قرن ‌نوزدهم ‌میلادی‌، با اختراع‌ میکروسکوپ‌ و پس‌ از اکتشاف‌ چگونگی ‌عملکرد اسپرم ‌و تخمک‌ ، دانش‌ جنین‌شناسی ‌وارد مرحله‌ جدیدی ‌شد و در قرن ‌بیستم ‌به ‌اوج‌ شکوفایی ‌خود رسید. [۲۲]
پزشکان ‌ مسلمان ‌در آثار طبی‌ خود به‌ چگونگی‌ پیدایش‌جنین‌ و نحوه ‌مراقبت ‌از زنان‌باردار می‌پرداخته‌اند، از جمله ‌ ابن ماسویه‌ (متوفی‌۲۴۳)، [۲۳] حنین بن ‌اسحاق (متوفی۲۶۰)، [۲۴] عریب بن‌ سعید (متوفی‌۳۶۹)، [۲۵] احمد بن‌ محمد بن ‌یحیی‌بلدی (متوفی‌قرن‌چهارم‌)، [۲۶] ابن سینا [۲۷] و علی بن ‌زین العابدین ‌همدانی‌ (متوفی‌۱۳۰۶)می‌باشند. [۲۸] [۲۹] [۳۰] [۳۱] [۳۲] [۳۳] [۳۴] [۳۵] [۳۶] [۳۷]

در قرآن

[ویرایش]

در قرآن ‌کریم‌ مراحل ‌شکل ‌گیری‌ و تکامل ‌جنین ‌چنین ‌یاد شده‌است‌: نطفه‌، عَلَقه‌، مُضْغَه‌، تشکیل ‌شدن‌ استخوان‌، پوشانده‌ شدن ‌ استخوان ‌با گوشت‌ و دمیده‌شدن ‌ روح‌ بر جنین‌. [۳۸] [۳۹]
مرحله‌ تشکیل‌ نطفه‌ در آیات ‌متعددی ‌ذکر شده‌است‌. [۴۰] [۴۱] [۴۲] [۴۳] [۴۴] [۴۵] [۴۶] [۴۷]
به ‌نظر مفسران‌، مراد از نطفه ‌ممزوج‌، که ‌در قرآن‌ [۴۸] تعبیر شده‌، نطفه ‌حاصل‌ از امتزاج ‌ سلول ‌جنسی ‌ مرد و زن‌ است‌. [۴۹] [۵۰] [۵۱] [۵۲]
آرای ‌دیگری‌ نیز در باره‌ این‌ تعبیر قرآنی ‌بیان‌ شده‌، از جمله ‌اینکه ‌مراد، وجود آمیزه‌ای ‌از اوصاف ‌وراثتی ‌والدین ‌در نطفه ‌است‌. [۵۳] [۵۴] [۵۵]
بسیاری‌ از مفسران ‌مراد از آن‌ را در این ‌آیات ‌قطعه‌ای ‌از خون‌ منعقد شده ‌دانسته‌اند. [۵۶] [۵۷] [۵۸] [۵۹]
به‌ نظر می‌رسد که ‌این ‌تفسیر تنها به ‌معنای‌ لغوی‌علقه‌ نظر داشته‌است‌ . [۶۰] [۶۱] [۶۲]

مراحل تکون

[ویرایش]

بر پایه ‌علم‌ پزشکی‌ ، جنین‌ در روزهای‌ اول ‌تشکیل ‌خود به ‌توده‌ای ‌سلولی‌ به‌ شکل‌ توت ‌تبدیل ‌می‌شود که ‌به ‌آن‌مارولا می‌گویند.
این ‌توده‌ سلولی‌ به ‌درون‌لایه ‌مخاطی ‌ رحم ‌نفوذ و از آن‌ تغذیه‌ می‌کند. [۶۳]
برخی ‌جنین ‌را در این ‌حالت ‌به ‌ زالو تشبیه ‌کرده ‌و مراد از علقه‌ را همین‌ دانسته‌اند، زیرا جنین‌ در این‌ دوره‌ برای ‌تغذیه ‌از خون‌ مادر، مانندِ زالو، مادّه‌ای ‌به ‌نام‌ هپارین‌ ترشح‌ می‌کند تا از انعقاد خون ‌پیشگیری‌شود. [۶۴] [۶۵]
به‌ نظر واژه‌شناسان‌، مراد از واژه ‌مضغه‌ تکه ‌گوشتی ‌به‌ اندازه ‌یک ‌لقمه‌ و هر چیز جویده ‌شده است‌. [۶۶] [۶۷] [۶۸] [۶۹]
به ‌نظر مفسران‌، کاربرد تعبیر مضغه‌ برای‌ جنین ‌از آن ‌روست ‌که ‌آن‌ در این ‌مرحله ‌همانند پاره ‌گوشتی‌ کوچک‌ است‌. [۷۰] [۷۱]
در آیه ‌۵ سوره ‌حج‌ ، مرحله ‌مضغه‌ به ‌دو حالت‌ «مُخَلَّقَه‌» و «غیرمخلقه‌» تقسیم ‌شده‌ است‌.
بیشتر مفسران‌ مراد از مخلقه‌ را جنینی ‌دانسته‌اند که ‌در مرحله‌ مضغه‌ بودن‌ خلقت ‌تام ‌می‌یابد و غیر مخلقه ‌را جنینی ‌که‌، به ‌سبب‌ کامل ‌نشدن ‌اعضای‌ آن‌، به ‌پیدایش ‌جنین ‌ناقص‌الخلقه‌ و احیاناً سقط ‌می‌انجامد [۷۲] [۷۳] [۷۴]
به‌ نظر شماری ‌دیگر، مراد از مخلقه ‌جنینی ‌است ‌که ‌دارای ‌اعضای‌ متمایز است‌ و مراد از غیر مخلقه ‌مرحله‌ پیش ‌از آن‌است‌. [۷۵] [۷۶] [۷۷] [۷۸]
مرحله ‌بعدی ‌تطور جنین‌ بنا بر قرآن ‌کریم‌ ، [۷۹] ساخته ‌شدن ‌استخوان‌ها و پوشیده ‌شدن ‌آن‌ها با گوشت‌ است ‌و براساس‌علم ‌جنین‌شناسی‌، از هفته ‌هفتم‌ بارداری‌، بخشی ‌از بافت‌های‌ غضروفی‌ به ‌استخوان ‌تبدیل ‌می‌شود و در هفته ‌هشتم‌، ستون ‌فقرات ‌و استخوان‌ها با عضلات ‌پوشانده ‌می‌شود. [۸۰] [۸۱]
مرحله ‌بعد، دمیده ‌شدن ‌روح‌ در جنین ‌است‌. [۸۲] [۸۳] [۸۴]
تمام ‌دستگاه‌های‌بدن‌جنین‌ از چهار ماهگی ‌رشد خود را آغاز می‌کنند و برخی‌از آن‌ها، مانند قلب ‌و دستگاه ‌گوارش‌، فعال‌ می‌شوند.
حرکات ‌ارادی ‌جنین ‌از این‌ دوره ‌آغاز می‌گردد. [۸۵]
در برخی ‌احادیث ‌تصریح ‌شده ‌است‌ که ‌روح‌ در چهار ماهگی ‌در جنین ‌دمیده ‌می‌شود.
همچنین ‌فاصله‌ زمانی ‌هر یک‌ از مراحل ‌نطفه‌، علقه‌، مضغه‌ و نفخ ‌ روح ‌با یکدیگر، چهل‌ روز ذکر شده‌است‌. [۸۶] [۸۷] [۸۸] [۸۹]

تعابیر قرآنی

[ویرایش]


← تسویه


در منابع‌ جدید مذهب ‌ کاتولیک‌ ، زمان ‌دمیدن‌روح‌ را لحظه‌انعقاد نطفه ‌دانسته‌اند، هر چند برخی ‌از منابع ‌متقدم‌تر آن‌ را دیرتر ذکر کرده‌اند، از جمله‌ چهل‌ روزگی ‌جنین ‌یا هنگام‌ نخستین‌ حرکت‌ جنین ‌در رحم‌ [۹۰]
از جمله ‌تعابیر قرآنی ‌در باره‌ مراحل‌ شکل ‌گیری ‌و رشد جنین‌، تسویه ‌است‌ [۹۱] [۹۲] [۹۳] [۹۴] [۹۵] [۹۶] [۹۷]
مفسران‌مراد از تسویه را با عبارات ‌مختلف‌ توضیح‌ داده‌اند، ازجمله ‌مرتب ‌ساختن ‌و تنظیم اعضا و جوارح، [۹۸] [۹۹] [۱۰۰] تصویرسازی‌ و تکمیل ‌کردن‌ صورت ‌انسانی ‌جنین‌ [۱۰۱] و قراردادن‌اعضا در محل ‌مناسب ‌و متعادل‌ ساختن‌ آن‌ها می‌باشد. [۱۰۲] [۱۰۳] [۱۰۴] [۱۰۵]

← تعدیل


مراد از تعبیر قرآنی‌ تعدیل‌ [۱۰۶] را ایجاد توازن‌ و تعادل ‌میان‌اعضا یا ایجاد اعتدال ‌در آفرینش‌بدن ‌و طبایع ‌آن‌ دانسته‌اند. [۱۰۷] [۱۰۸] [۱۰۹] [۱۱۰]

← تاریکی‌های سه‌گانه


در آیه‌۶ سوره‌ زمر ، از آفرینش ‌چند مرحله‌ای ‌ انسان‌ در تاریکی‌های‌ سه‌گانه‌ [۱۱۱] سخن‌ رفته ‌است‌.
بیشتر مفسران‌ مراد از آن‌ را تاریکی‌ شکم‌ ، رحم‌ و مَشیمه (کیسه ‌مخصوصی‌ که‌ جنین ‌در آن ‌قرار دارد) دانسته‌اند [۱۱۲] [۱۱۳] [۱۱۴] [۱۱۵]
در پاره‌ای‌ منابع‌، این ‌سه‌ تاریکی ‌به ‌فضاهای‌ میان‌ سه ‌پرده‌ای ‌که‌ جنین‌ را احاطه‌ کرده‌اند (یعنی ‌پرده‌ آمنیون‌، پرده‌ کوریون‌ و پرده ‌زرد) اطلاق‌ شده ‌است. [۱۱۶]
شرح‌های ‌دیگری‌ نیز در منابع ‌تفسیری ‌یا حدیثی ‌برای‌آن ‌ذکر شده‌است‌، از جمله ‌تاریکی‌های ‌صُلب‌، رحم‌ و مشیمه‌ [۱۱۷] [۱۱۸] [۱۱۹] ؛ تاریکی‌های ‌شب‌، رحم‌ و مشیمه‌ [۱۲۰] تاریکی‌های‌شب‌، رحم‌ و شکم‌ [۱۲۱] و موارد دیگر. [۱۲۲]

توصیه‌های بهداشتی

[ویرایش]


← اخلاقی


در احادیث ‌و متون ‌اخلاقی‌، به ‌منظور تأمین‌ سلامت ‌جسمانی ‌و معنوی‌ جنین‌، توصیه‌های ‌بسیاری ‌به ‌پدر و مادر شده‌ است‌ که ‌ احکام‌ الزامی‌ و غیرالزامی متعددی‌ را از هنگام‌ انتخاب ‌همسر تا پایان‌دوران‌بارداری‌ در برمی‌گیرد، مانند رعایت‌کردن ‌ویژگی‌های ‌همسر مناسب‌، تأکید بر رعایت ‌سلامت‌جسمانی ‌و روانی‌مادر و رفتار ملایم ‌با زنان‌ باردار، توجه‌ به ‌چگونگی‌ تغذیه ‌او و پرهیز زن‌باردار از گناه ‌و کارهای‌ناپسند. [۱۲۳] [۱۲۴] [۱۲۵] [۱۲۶]

← حقوقی


احکام‌ خاصی ‌برای‌ تضمین‌ سلامت ‌جنین‌ مقرر شده‌است‌، از جمله ‌لزوم‌ تأخیر در اجرای‌ کیفرهای ‌بدنی‌ در مورد زن ‌باردار (حامل‌) تا زمان‌ تولد کودک‌، عِدّه‌ خاص ‌زن باردار و برداشتن ‌ وجوب‌ روزهماه‌ رمضان ‌از عهده ‌او.

حقوق جنین

[ویرایش]


← دیدگاه غیر اسلامی


در برخی ‌از کشورها، جنین ‌تا زمان ‌تولد بخشی ‌از بدن ‌مادر به‌ شمار می‌رود و مستقلاً دارای ‌هیچ ‌حق‌ قانونی ‌نیست‌. [۱۲۷] [۱۲۸]

← دیدگاه اسلامی



←← حرمت


ولی ‌بر پایه ‌ فقه‌اسلامی‌ ، جنین‌حتی ‌اگر از راه‌ نامشروع‌ایجاد شده‌باشد، واجد حرمت‌ و گونه‌ای‌اهلیتِ متزلزل‌می‌باشد، یعنی‌از برخی ‌حقوق‌ برخوردار است‌، هر چند استقرار آن‌ها منوط‌ به‌ زنده‌متولد شدن ‌اوست. [۱۲۹] [۱۳۰] [۱۳۱]

←← حقوق مالی


از جمله‌ حقوق ‌جنین‌، که‌ در ابواب‌ گوناگون ‌فقهی ‌مطرح‌ شده‌، شماری‌ از حقوق‌ مالی ‌است‌، مانند مالکیت ‌از راه‌ ارث‌ و وصیت‌ ، بدین ‌ترتیب ‌که‌ جنین ‌از یکی ‌از موّرثان ‌خود ارث‌ برد یا وصیتی‌ به ‌نفع ‌او صورت‌گیرد. [۱۳۲] [۱۳۳] [۱۳۴] [۱۳۵] [۱۳۶] [۱۳۷] [۱۳۸] [۱۳۹]
[۱۴۰]

←← حق حیات


از مهم‌ترین‌ حقوق‌ جنین ‌در فقه ‌اسلامی‌، حق‌ حیات‌ آن ‌و نیز حق ‌برخورداری‌ از سلامت‌ جسمانی‌ است‌.
بر این‌اساس‌، هر گونه‌ اسقاط‌ عمدی ‌جنین‌، به ‌ویژه‌ پس‌ از دمیده ‌شدن‌ روح‌ ، در فقه‌ اسلامی‌ جرم‌ به ‌شمار می‌رود و پرداخت‌ دیه‌ را بر مرتکب ‌آن ‌واجب‌می‌سازد.
همچنین ‌نقض‌ سلامت جسمانی‌ جنین ‌با ایجاد جرح ‌و نقص‌عضو و مانند این‌ها نیز مشمول‌ حکم‌ پرداخت ‌دیه ‌است [۱۴۱]
از جمله ‌مصادیق‌ اهمیت‌ حیات‌ جنین ‌در فقه‌اسلامی‌، این‌ حکم‌ است‌ که ‌در صورت‌ مرگ‌ زن ‌باردار باید با شکافتن ‌رحم ‌او جنین‌زنده ‌را از هلاکت ‌نجات ‌داد. [۱۴۲] [۱۴۳] [۱۴۴]

احکام فقهی

[ویرایش]

از جمله ‌احکام ‌فقهی ‌مربوط‌ به‌ جنین‌، تبعیت‌ او از مادر در پاره‌ای ‌مقررات‌ است‌، مانند تذکیه‌ و بیع ‌در حیوانات ‌و ارتداد [۱۴۵] [۱۴۶] [۱۴۷] [۱۴۸] [۱۴۹] [۱۵۰] [۱۵۱] [۱۵۲]
از دیگر احکام ‌فقهی ‌جنین‌؛ طهارت‌ یا نجاست‌ جنین ‌در ادوار مختلف‌، وجوب‌ نفقه ‌بر جنین ‌در پاره‌ای‌ موارد، وجوب ‌یا واجب ‌نبودن ‌ زکات ‌فطر بر او و نفی‌ انتساب‌ جنین ‌به ‌پدر از جانب ‌او می‌باشد. [۱۵۳] [۱۵۴] [۱۵۵] [۱۵۶] [۱۵۷] [۱۵۸] [۱۵۹] [۱۶۰]

← طهارت


جنینى که در رحم مادر مرده و امکان سالم بیرون آوردن آن نیست، با قطعه قطعه کردن بیرون آورده مى‌شود. [۱۶۱]
چنانچه زن کافر باردار شده از مرد مسلمان، همراه جنینش بمیرد، بر جنین احکام مسلمانى بار مى‌شود؛ از این رو، زن را در قبرستان مسلمانان بر پهلوى چپ، پشت به قبله مى‌خوابانند تا روى بچه به سمت قبله باشد. [۱۶۲] [۱۶۳]در اینکه این حکم شامل جنینى هم که هنوز روح در آن دمیده نشده، مى‌شود یا نه، اختلاف است. [۱۶۴]
جنین سقط شده مسلمانى که کمتر از چهار ماه دارد بدون غسل و کفن و نماز، تنها در پارچه‌اى پیچیده و دفن مى‌گردد و اگر چهار ماه یا بیشتر داشته باشد، غسل داده و کفن مى‌شود؛ لیکن بر آن نماز خوانده نمى‌شود. برخى دراین فرض به جاى کفن کردن، تعبیر به پیچیدن در پارچه‌اى کرده‌اند که ظاهر آن عدم وجوب کفن است. [۱۶۵]
تماس با جنین سقط شده‌اى که چهار ماه یا بیشتر دارد موجب غسل مسّ میت است. وجوب غسل در تماس با جنین کمتر از چهار ماه اختلافى است.برخى تصریح به عدم وجوب آن کرده‌اند. [۱۶۶] [۱۶۷] [۱۶۸]
صدق مردار بر جنین مرده قبل از دمیده شدن روح، همچنین نجس بودن آن، محل بحث است. برخى بر نجاست آن ادعاى اجماع کرده‌اند. [۱۶۹] [۱۷۰]

← بردگی


جنین در اسلام و کفر، تابع پدر و مادر خویش است؛ بنابر این، اگر مرد کافرى مسلمان شود، لیکن همسر حامله‌اش که بر کفر باقى مانده اسیر گردد، مادر به بردگى گرفته مى‌شود، لیکن جنین به تبع پدر خود، در حکم مسلمان است و به بردگى گرفته نمى‌شود. [۱۷۱]
اگر کنیز یا حیوان باردارى فروخته شود، در صورتى که به نظر عرف، جنین تابع مادر به حساب نیاید، بنابر مشهور در ملک فروشنده باقى مى‌ماند. [۱۷۲]خرید و فروش جنین در رحم حیوان صحیح نیست. [۱۷۳]
آزاد کردن جنین محکوم به بردگی بابت کفاره، کفایت از کفّاره نمى‌کند. [۱۷۴]همچنین انکار جنین سبب لعان نمى‌گردد. [۱۷۵]

← رهن


هرگاه کنیز یا حیوانى که گرو گذاشته شده حامله گردد، آیا جنین او نیز جزء مال گرو گذاشته شده محسوب مى‌شود یا نه؟ مسئله اختلافى است. قول اوّل منسوب به مشهور است. [۱۷۶]

← وقف


وقف کردن براى جنین به تنهایى صحیح نیست، لیکن اگر مالى براى افراد موجود و کسانى که بعد متولّد مى‌شوند وقف گردد، صحیح است. [۱۷۷]

← وصیت،اقرار،ارث


وصیت کردن براى جنین، هرچند روح در آن دمیده نشده باشد، صحیح است؛ لیکن استقرار آن منوط به زنده متولد شدن او است، وگرنه، وصیت باطل است. [۱۷۸]جنین به شرط زنده به دنیا آمدن ارث مى‌برد؛ هرچند پس از آن بمیرد. در صورتى که پسر یا دختر بودن جنین و نیز تعدّد یا یکى بودن آن نامعلوم باشد سهم دو پسر- به جهت احتیاط- کنار گذاشته مى‌شود. [۱۷۹]همچنین اقرار به نفع جنین در صورتى که اشاره به سبب محتمل بکند، مانند وصیت و ارث، بلکه در فرض عدم اشاره به سبب نیز صحیح است. [۱۸۰] [۱۸۱]

← نامگذاری


نام گذاری براى جنین مستحب است. با معلوم بودن جنسیت او، نامى از همان جنس برایش انتخاب مى‌گردد؛ و در صورت معلوم نبودن، از نام‌هاى مشترک میان دختران و پسران استفاده مى‌شود. نام گذارى جنین به محمّد مستحب است. [۱۸۲] [۱۸۳]

← عتق و تدبیر


چنانچه کنیزِ باردار آزاد گردد، جنین او نیز- به شرط عدم استثنا- آزاد مى‌شود. در اینکه با استثنا نیز آزاد مى‌شود یا نه، اختلاف است. [۱۸۴]آیا حکم تابعیت، در تدبیر نیز جریان دارد؛ بدین معنا که در تدبیر کنیز حامله، جنین نیز در حکم تدبیر تابع مادر است یا نه؟ مسئله اختلافى است. مشهور فقها، تدبیر کنیز باردار را تدبیر جنین او نمى‌دانند. برخى بین صورت علم به حاملگى کنیز هنگام تدبیر و جهل به آن تفصیل داده و تنها در فرض نخست جنین را نیز مدَبَّر و تابع حکم مادر دانسته‌اند. [۱۸۵]
عتق و تدبیر جنین، خواه به طور مستقل و یا به انضمام مادر صحیح است.
در فرض استقلال، تدبیر و عتق او به مادرش سرایت نمى‌کند. [۱۸۶]

← تذکیه


تذکیه جنین به تذکیه حیوان است، به شرط آنکه روح در آن دمیده نشده و خلقتش تمام باشد. آیا در صورت دمیده شدن روح در آن نیز همین حکم را دارد؟ مسئله اختلافى است. [۱۸۷]

کاربرد در تحقیقات پزشکی

[ویرایش]

با گسترش‌علم‌پزشکی‌، مباحث ‌جدیدی ‌در اخلاق‌، فقه ‌و حقوق ‌مطرح‌ شده‌است‌، مانند اهدای ‌جنین‌ و استفاده ‌از جنین‌ و جفت‌ و دیگر محتویات‌ رحم ‌در پیوند اعضا و پژوهش‌های‌ علمی.
به ‌سبب‌ گسترش‌ پژوهش‌ها و مطالعات ‌ پزشکی‌ در باره‌ رویان ‌و جنین‌، امروزه‌ در منابع ‌اخلاق ‌پزشکی‌، در باره‌ محدودیت‌های‌ خاصی ‌که در این‌زمینه ‌وجود دارد، بحث‌ می‌شود. [۱۸۸]
مسائل‌اخلاقی‌ مربوط‌ به ‌کاربرد رویان ‌و بافت‌های‌جنینی‌، مورد توجه‌ ادیان ‌و حقوق‌دانان ‌قرار گرفته‌است‌، هر چند برخی‌از آنان‌اساساً با این ‌گونه‌ پژوهش‌ها مخالف‌ اند، زیرا آن‌ را با کرامت ‌انسانی‌ سازگار نمی‌دانند. [۱۸۹] [۱۹۰] [۱۹۱]
در برخی‌اسناد و گزارش‌های‌ملی ‌و بین‌المللی ‌در باره‌اخلاق‌پزشکی‌ نیز چنین ‌محدودیت‌هایی ‌برای‌ کاربرد جنین‌ در تحقیقات ‌توصیه‌ شده‌ است‌، از جمله‌ در گزارش‌ گروه‌ بازنگری‌ مقررات ‌مربوط‌ به ‌پژوهش‌ با استفاده‌ از جنین‌ و بافت‌های ‌جنینی (۱۹۸۹) معروف‌ به‌ گزارش ‌پولکینگ‌ هورن‌ می‌باشد. [۱۹۲]
برطبق‌ این‌ گزارش‌، طرح‌های‌ پژوهش‌جنینی ‌در صورتی ‌پذیرفته ‌است‌ که‌ علاوه ‌بر اعتبار علمی‌کافی‌، اهداف‌ آن ‌فقط‌ از راه ‌پژوهش ‌بر روی ‌جنین ‌دست‌ یافتنی ‌باشد. [۱۹۳] [۱۹۴]
کاربرد دیگر جنین‌ در تحقیقات‌ پزشکی‌، کشت ‌و جداسازی ‌سلول‌های‌ بنیادی ‌جنین ‌انسان‌ است ‌که ‌برای ‌اولین ‌بار در ۱۳۷۷ ش‌/۱۹۹۸ انجام ‌شد.
تولید یک ‌ردیف‌ سلول‌ از سلول‌های‌ بنیادی‌، کلونینگ‌ نامیده‌ می‌شود.
سلول‌های ‌بنیادی‌ توانایی ‌تولید هر نوع‌ سلول ‌انسانی ‌را دارند.
تدوین ‌قوانین ‌اخلاقی‌ و حقوقی‌ در مورد این‌ دانش ‌هنوز در آغاز راه ‌است‌. [۱۹۵]

پژوهش‌های غیراخلاقی

[ویرایش]

برخی‌ از صاحب‌ نظران ‌اخلاق‌پزشکی‌، با توجه ‌به‌ حرمت‌ حیات ‌انسانی‌، هر نوع‌ فعالیتی ‌را که ‌مدت ‌زمان ‌حیات ‌جنین‌ را پس ‌از خروج‌ از رحم‌ کاهش‌ دهد، مذموم‌ شمرده‌اند. [۱۹۶]برخی ‌از مهم‌ترین ‌مصادیق‌ پژوهش‌های‌ غیراخلاقی ‌در مورد جنین ‌عبارت‌اند از: تجویز هر نوع‌ دارو برای‌ جنین ‌یا انجام‌دادن‌ هر کار دیگر به‌ قصد ارزیابی ‌میزان‌ آسیب ‌وارده ‌به ‌جنینی ‌که‌ سقط‌ خواهد شد، استفاده ‌از بافت ‌عصبی‌ جنین (جز در مورد سلول‌های ‌مجزا یا تکه‌هایی ‌از بافت ‌آن‌) در پیوند، تصمیم ‌گیری‌ در مورد باردار کردن‌ یا پایان ‌دادن ‌به ‌بارداری‌ با شیوه‌ای ‌خاص‌ یا در زمانی‌ مشخص ‌برای‌ دستیابی ‌به ‌بافت ‌مورد نظر در پژوهش‌ مثلاً برای ‌درمان ‌یک‌ بیماری‌ خاص‌، قرار دادن‌ رویان ‌انسانی ‌در حیوانات‌، جایگزین‌ کردن ‌هسته ‌در سلول یک‌ رویان‌ با هسته‌ سلولی‌ از شخصی‌ دیگر، رویان ‌دیگر، یا از سلول‌ رویانی‌ که‌ در مراحل بعدی‌ تکامل ‌قرار دارد و تغییر ساختار سلولی هر سلول ‌رویان‌، پژوهش‌های ‌مربوط ‌به ‌آسیب‌ رساندن ‌یا تخریب ‌و ایجاد تغییرات ‌ژنتیکی ‌بر روی‌ رویان‌های ‌با عمر بیش‌تر از چهارده ‌روز (پس‌ از ظهور لایه ‌اولیه‌)، استفاده ‌تجاری‌ از تکثیر سلول ‌ تخمک‌ یا اسپرم‌. [۱۹۷] [۱۹۸]

محدودیت‌های قانونی و شرعی

[ویرایش]

از جمله‌ محدودیت‌های ‌یاد شده ‌این ‌است‌ که‌ انجام‌دادن ‌پژوهش‌ بر روی‌ جنین ‌و استفاده ‌از آن‌ تنها پس ‌از گرفتن ‌رضایت‌نامه ‌از مادر امکان‌پذیر است‌.
در گزارش پولکینگ‌ هورن‌، رضایت ‌نامه گرفتن‌ از پدر ضروری ‌نیست‌. [۱۹۹] [۲۰۰]در «آیین‌نامه‌ اجرایی‌ اصول‌اخلاقی‌ در پژوهش‌های‌علوم‌ پزشکی‌» (اصل‌ (۲۵)) گرفتن ‌رضایت ‌نامه ‌هم‌ از مادر و هم ‌از قیم‌ جنین‌لازم‌ است‌.
اگر مادر رضایت‌نامه‌اش‌ را پس‌ بگیرد، آزمایش‌ بر روی‌ جنین‌، در هر مرحله‌ای ‌که‌ باشد، متوقف ‌می‌شود. [۲۰۱]
برخی ‌فقها، با استناد به ‌ احادیث‌ ، بر آن‌اند که ‌جنین ‌بلافاصله‌ بعد از لقاح ‌حق‌ حیات‌ دارد؛ بنابراین‌، آزمایش‌های‌ پزشکی ‌بر روی‌ تخمک‌های‌ بارور شده‌ و از بین ‌بردن ‌آن‌ها ممنوع ‌است. [۲۰۲] [۲۰۳] [۲۰۴]
ازاین‌رو، در سومین‌ اجلاس ‌سازمان ‌اسلامی‌علوم‌پزشکی‌ توصیه‌ شد که ‌تعداد لقاح‌های ‌خارج ‌از رحم‌تنها به ‌اندازه ‌نیاز باشد و اگر زائد بر مقدار مورد نیاز باشد، رها کردن‌آن‌ها به ‌حال‌ خود و مرگ‌ طبیعی‌آن‌ها، که ‌پس‌ از شش‌ روز صورت‌ می‌گیرد، بهترین ‌راه‌حل‌ است‌ [۲۰۵] ولی ‌برخی ‌فقها، [۲۰۶] [۲۰۷] با مقایسه‌منافع ‌پژوهش‌ درباره ‌این ‌جنین‌ها با زیان‌های ‌آن‌، از نظر شرعی‌ کاربرد آن‌ها را جایز دانسته‌اند.
کمبود تخمک‌ در مراکز بارورسازی‌، محققان‌ را به‌ فکر به ‌دست ‌آوردن ‌آن ‌از جنین‌ انداخته ‌است‌.
این‌ کار را در اصطلاح‌، مادر بودن‌ جنین‌ نامیده‌اند که ‌به‌ سبب ‌فقدان ‌ دانش‌ کافی ‌در این‌ زمینه‌، آثار و مشکلات‌اخلاقی ‌و حقوقی‌ آن ‌حل‌ نشده‌است‌. [۲۰۸]

فهرست منابع‌

[ویرایش]

(۱) قرآن‌.
(۲) آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه.
(۳) «آیین‌نامه ‌اجرای ‌اصول ‌اخلاقی ‌در پژوهش‌های ‌علوم ‌پزشکی‌»، در معاونت‌ تحقیقات ‌و فناوری ‌وزارت‌ بهداشت‌، درمان ‌و آموزش‌پزشکی‌، ۲۰۰۳ ـ ۲۰۰۴.
(۴) ابن اثیر، النهایه ‌فی‌غریب‌الحدیث ‌و الاثر، چاپ‌ طاهراحمد زاوی‌ و محمودمحمد طناحی‌، قاهره ۱۳۸۳ـ۱۳۸۵/ ۱۹۶۳ـ۱۹۶۵، چاپ ‌افست ‌بیروت‌ (بی‌تا (.
(۵) ابن حجر عسقلانی‌، فتح ‌الباری ‌بشرح‌صحیح‌البخاری‌، مصر۱۳۴۸، چاپ‌ افست‌ بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
(۶) ابن حنبل‌، مسند احمد بن ‌حنبل‌، استانبول ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
(۷) ابن سینا، من ‌مؤلفات ‌ابن سینا الطبیه‌، چاپ‌ محمد زهیر البابا: الاُرجوزه ‌فی ‌الطب‌، حلب‌ ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
(۸) ابن فارس‌.
(۹) ابن ‌قدامه‌، المغنی‌، بیروت‌: دار الکتاب ‌العربی‌،(بی‌تا ).
(۱۰) ابن ماسویه‌، مقاله ‌یحیی بن ‌ماسویه‌ فی‌الجنین ‌و کونه ‌فی‌الرحم‌، در ثلاث ‌رسائل ‌فی ‌الطب ‌العربی ‌الاسلامی‌، چاپ‌ محمود حاج‌ قاسم‌ محمد، بغداد: بیت‌الحکمه‌، ۱۴۲۱/ ۲۰۰۱.
(۱۱) ابن نجیم‌، البحر الرائق ‌شرح‌ کنز الدقائق‌، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
(۱۲) ارسطو، فی‌ کون ‌الحیوان‌: المقالات‌۱۵ـ۱۹من‌ کتاب‌ الحیوان‌، ترجمه‌ من ‌الیونانیه ‌الی‌العربیه ‌نُسبت ‌الی‌ یوحنابن ‌بطریق‌، چاپ ‌یان ‌بروکمان‌ ویوان‌ دروسارت‌ لولوفس‌، لیدن‌۱۹۷۱.
(۱۳) ترور اسمیت‌، اخلاق ‌در پژوهش‌های ‌پزشکی‌، ترجمه ‌محمد ضرغام‌، تهران‌۱۳۸۱ ش‌.
(۱۴) ایران‌ قوانین ‌و احکام‌، مجموعه ‌قوانین ‌اساسی ‌ـ مدنی‌، با آخرین ‌اصلاحات‌ و الحاقات‌، تدوین ‌غلامرضا حجتی‌ اشرفی‌، تهران ۱۳۷۹ ش‌ الف‌.
(۱۵) ایران‌ قوانین ‌و احکام‌، مجموعه‌ کامل ‌قوانین ‌و مقررات‌جزائی‌، با آخرین ‌اصلاحات‌ و الحاقات‌، تدوین ‌غلامرضا حجتی‌ اشرفی‌، تهران‌۱۳۷۹ش‌ ب‌.
(۱۶) ایران‌ قوانین ‌و احکام‌، مجموعه ‌کامل ‌قوانین ‌و مقررات ‌حقوقی‌، با آخرین‌اصلاحیه‌ها و الحاقیه‌ها، تدوین‌غلامرضا حجتی ‌اشرفی‌، تهران‌۱۳۷۹ ش‌ ج‌.
(۱۷) احمد بن محمد بلدی‌، کتاب ‌تدبیر الحُبالی ‌و الاطفال ‌و الصِبیان ‌و حفظ‌ صحّتهم‌ و مداواه ‌الامراض‌ العارضه‌ لهم‌، چاپ ‌محمود حاج‌ قاسم‌ محمد،) بغداد (۱۹۸۰.
(۱۸) رضا پاک ‌نژاد، اولین ‌دانشگاه ‌و آخرین‌، پیامبر، ج‌۱۱، تهران‌) ۱۳۵۰ ش (.
(۱۹) ثلاث ‌رسائل‌ فی ‌الطب‌العربی‌الاسلامی‌، چاپ‌محمود قاسم‌ محمد، بغداد: بیت‌ الحکمه‌، ۱۴۲۱/۲۰۰۱.
(۲۰) احمد بن ‌علی‌ جصاص‌، کتاب ‌احکام‌ القرآن‌،) استانبول (۱۳۳۵ـ ۱۳۳۸، چاپ ‌افست ‌بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
(۲۱) حسن‌ جواهری‌، «المواکبه ‌الشرعیه‌ للتطوّر فی ‌مجال‌ الجینات ‌و الهندسه‌ الوراثیه‌»، فقه ‌اهل ‌البیت ‌علیهم‌ السلام‌، ش‌۱۳ (۱۴۲۰/۱۹۹۹).
(۲۲) اسماعیل بن ‌حماد جوهری‌، الصحاح‌: تاج‌ اللغه ‌و صحاح‌ العربیه‌، چاپ‌احمد عبدالغفور عطار، بیروت‌( بی‌تا )چاپ‌ افست‌ تهران‌۱۳۶۸ ش‌.
(۲۳) حاجی ‌خلیفه‌.
(۲۴) انور خطیب‌، الاهلیه ‌المدنیه ‌فی‌ الشرع‌ الاسلامی‌ و القوانین ‌اللبنانیه‌، بیروت‌۱۳۸۴/۱۹۶۵.
(۲۵) خلیل بن‌ احمد، کتاب ‌العین‌، چاپ‌ مهدی‌ مخزومی‌ و ابراهیم ‌سامرائی‌، قم‌۱۴۰۵.
(۲۶) ابوالقاسم ‌خوئی‌، مبانی‌ تکمله‌ المنهاج‌، نجف‌۱۹۷۵ـ۱۹۷۶.
(۲۷) محمد بن ‌احمد دسوقی‌، حاشیه ‌الدسوقی علی‌الشرح‌الکبیر،) بیروت (: داراحیاء الکتب ‌العربیه‌،) بی‌تا (.
(۲۸) عبدالحمید دیاب ‌و احمد قرقوز، مع‌ الطب‌ فی‌ القرآن ‌الکریم‌، دمشق‌) بی‌تا (، چاپ‌ افست ‌قم‌۱۴۰۴.
(۲۹) محمد بن‌ زکریا رازی‌، کتاب‌ الشکوک‌علی‌جالینوس‌، چاپ‌ مهدی ‌محقق‌، تهران‌۱۳۷۲ ش‌.
(۳۰) حسین‌بن محمد راغب‌اصفهانی‌، المفردات ‌فی‌ غریب‌القرآن‌، چاپ‌ محمد سید کیلانی‌، تهران‌) ۱۳۳۲ ش (.
(۳۱) محمدعلی‌ رضائی‌ اصفهانی‌، پژوهشی‌ در اعجاز علمی ‌قرآن‌، رشت‌۱۳۸۰ ش‌.
(۳۲) علیخان بن‌ زین‌العابدین ‌رئیس ‌الاطباء، جواهر التشریح‌،) تهران ۱۳۰۶ (.
(۳۳) علیخان بن‌ زین‌العابدین ‌رئیس ‌الاطباء، کتاب‌ احیاء الاطفال‌مظفری‌، ‌) تهران (۱۳۸۲ ش‌.
(۳۴) محمد بن ‌محمد زبیدی‌، تاج ‌العروس‌ من ‌جواهر القاموس‌، چاپ ‌علی‌شیری‌، بیروت‌۱۴۱۴/۱۹۹۴.
(۳۵) وهبه ‌مصطفی‌ زحیلی‌، الفقه ‌الاسلامی ‌و ادلّته‌، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
(۳۶) ساپی ‌وفر، تشریح‌، ترجمه‌ ابوالحسن‌ تفرشی‌،) تهران (۱۳۱۲.
(۳۷) سازمان ‌کنفرانس‌اسلامی‌، مجمع‌ فقه‌اسلامی‌، مصوبه‌ها و توصیه‌ها: از دومین ‌تا پایان ‌نهمین ‌نشست‌، ترجمه‌ محمد مقدس‌، جده ۱۴۱۸.
(۳۸) رضا سلطانی‌نسب‌، جنین‌ شناسی ‌انسان‌: بررسی‌ تکامل ‌طبیعی ‌و غیرطبیعی‌ انسان‌، تهران‌۱۳۵۶ ش‌.
(۳۹) عبدالرزاق‌احمد سنهوری‌، الوسیط‌ فی ‌شرح ‌القانون ‌المدنی ‌الجدید، بیروت) ۱۹۵۲ (ـ۱۹۸۶.
(۴۰) سیوطی‌.
(۴۱) حسن‌ علی‌ شاذلی‌، «الجنین‌: حیاته ‌و حقوقه‌ فی ‌الشریعه‌ الاسلامیه‌»، در السیاسه ‌الصحیحه‌، الاخلاقیات ‌و القیم ‌الانسانیه ‌من‌ منظور اسلامی‌، تحریر احمد رجائی ‌جندی‌، کویت‌: المنظمه‌ الاسلامیه ‌للعلوم‌ الطبیه‌، ۱۹۹۷.
(۴۲) محمد بن‌ ادریس‌ شافعی‌، الامّ، چاپ‌ محمد زهری‌ نجار، بیروت‌) بی‌تا (.
(۴۳) زین‌ الدین بن‌ علی‌ شهید ثانی‌، مسالک‌ الافهام ‌الی‌ تنقیح‌ شرائع‌ الاسلام‌، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹.
(۴۴) حسین ‌صفائی ‌و مرتضی‌ قاسم‌زاده‌، حقوق‌ مدنی ‌اشخاص ‌و محجورین‌، تهران‌۱۳۸۲ ش‌.
(۴۵) محمد حسین ‌طباطبائی‌، المیزان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، بیروت‌۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/ ۱۹۷۱ـ۱۹۷۴.
(۴۶) محمد کاظم‌ بن ‌عبدالعظیم ‌طباطبائی ‌یزدی‌، العروه‌الوثقی‌، بیروت‌۱۴۰۴/۱۹۸۴.
(۴۷) فضل بن حسن طبرسی‌، جوامع ‌الجامع‌ فی ‌تفسیر القرآن‌المجید، بیروت‌۱۴۰۵/۱۹۸۵.
(۴۸) فضل بن حسن طبرسی‌، مجمع‌البیان ‌فی ‌تفسیر القرآن‌، چاپ ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی ‌و فضل‌اللّه‌ یزدی‌ طباطبائی‌، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
(۴۹) طبری‌، جامع‌.
(۵۰) محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، التبیان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، چاپ‌احمد حبیب ‌قصیر عاملی‌، بیروت‌) بی‌تا (.
(۵۱) محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، کتاب ‌الخلاف‌، قم‌۱۴۰۷ـ۱۴۱۷.
(۵۲) عریب بن‌ سعید، کتاب ‌خلق‌ الجنین ‌و تدبیر الحبالی ‌و المولودین‌، چاپ ‌نورالدین‌ عبدالقادر و هنری ‌جاهیه‌، الجزائر ۱۳۷۵/۱۹۵۶.
(۵۳) حسن بن ‌یوسف‌ علامه‌ حلّی‌، تحریر الاحکام‌الشرعیه‌علی‌مذهب‌الامامیه‌، چاپ‌ابراهیم‌بهادری‌، قم‌۱۴۲۰ـ۱۴۲۱.
(۵۴) حسن بن ‌یوسف‌ علامه‌ حلّی‌، تذکره ‌الفقهاء، قم‌۱۴۱۴ـ.
(۵۵) محمد بن‌عمر فخررازی‌، التفسیر الکبیر، قاهره‌) بی‌تا (، چاپ‌ افست‌تهران‌) بی‌تا (.
(۵۶) محمد تقی‌ فلسفی‌، کودک ‌از نظر وراثت‌ و تربیت‌، تهران‌۱۳۴۳ ش‌.
(۵۷) محمد بن ‌احمد قرطبی‌، الجامع ‌لاحکام‌القرآن‌، ج‌۱۰، جزء ۱۹، قاهره‌۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ ‌افست ‌تهران‌۱۳۶۴ ش‌.
(۵۸) سعید بن‌ هبه‌اللّه ‌قطب‌ راوندی‌، فقه‌ القرآن‌، چاپ‌احمد حسینی‌، قم‌۱۴۰۵.
(۵۹) ناصر کاتوزیان‌، دوره‌ مقدماتی ‌حقوق‌ مدنی‌: اموال ‌و مالکیت‌، تهران‌۱۳۷۴ ش‌.
(۶۰) کلینی‌، اصول کافی.
(۶۱) الستئر کمبل‌، معضلات‌ اخلاقی‌ در حرفه ‌پزشکی‌، ترجمه ‌حسن‌ میانداری‌،) بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا (.
(۶۲) فایز عبداللّه ‌کندری‌، «مشروعیه ‌الاستنساخ‌ الجینی ‌البشری‌من‌الوجهه‌القانونیه‌»، مجله‌الحقوق‌، سال‌۲۲، ش‌۲ (۱۹۹۸).
(۶۳) باقر لاریجانی‌، پزشک‌ و ملاحظات ‌اخلاقی‌، تهران‌۱۳۸۳ ش‌.
(۶۴) مجلسی‌، بحارالانوار.
(۶۵) ولی‌ اللّه ‌محرابی‌، تاریخ‌ مصوّر پزشکی‌ جهان‌: از کهن‌ترین‌ روزگاران ‌تا دوره ‌معاصر، ج‌۵، تهران ۱۳۸۴ ش‌.
(۶۶) جعفر بن‌ حسن‌ محقّق‌ حلی‌، شرایع ‌الاسلام ‌فی ‌مسائل‌الحلال ‌و الحرام‌، چاپ‌ عبدالحسین ‌محمدعلی‌بقال‌، نجف‌۱۳۸۹/ ۱۹۶۹.
(۶۷) محمداسماعیل ‌ابراهیم‌، القرآن‌ و اعجازه ‌العلمی‌،) بی‌جا (: دارالفکر العربی‌،) بی‌جا (.
(۶۸) محمد سلام‌ مدکور، الجنین ‌و الاحکام‌ المتعلقه ‌به ‌فی‌ الفقه ‌الاسلامی‌، قاهره‌۱۳۸۹/ ۱۹۶۹.
(۶۹) عبداللّه‌ معصر، «حقوق ‌الجنین ‌فی‌ الفقه ‌الاسلامی‌»، مجله‌ البحوث‌ الفقهیه ‌المعاصره‌، ش‌۲۶ (۱۴۱۶).
(۷۰) احمد بن محمد مقدس‌اردبیلی‌، مجمع‌الفائده ‌و البرهان ‌فی‌ شرح‌ ارشاد الاذهان‌، چاپ‌ مجتبی‌عراقی‌، علی‌پناه ‌اشتهاردی‌، و حسین ‌یزدی‌ اصفهانی‌، ج‌۱۳، قم‌۱۴۱۶.
(۷۱) محمدحسن بن‌ باقر نجفی‌، جواهر الکلام ‌فی‌ شرح‌ شرائع ‌الاسلام‌، بیروت‌۱۹۸۱.
(۷۲) احمد بن‌ محمد نحاس‌، معانی‌القرآن‌، چاپ‌ یحیی‌مراد، قاهره‌۱۴۲۵/۲۰۰۴.
(۷۳) یحیی بن ‌شرف‌ نووی‌، روضه‌ الطالبین ‌و عمده ‌المفتین‌، چاپ ‌عادل ‌احمد عبدالموجود و علی‌محمد معوض‌، بیروت‌) بی‌تا (.
(۷۴) جان ‌ویسیک‌، رضایت‌ خاموش‌: مواردی‌ در زمینه ‌اخلاق ‌پزشکی ‌مدرن‌، ترجمه‌ ناصر بلیغ‌،) تهران) ۱۳۷۳ ش‌.
(۷۵) محمد نعیم ‌یاسین‌، «حقیقه ‌الجنین ‌و حکم‌ الانتفاع ‌به ‌فی‌ زراعه‌ الاعضاء»، مجله ‌الشریعه ‌و الدراسات ‌الاسلامیه‌، ش‌۱۷ (ذیقعده‌۱۴۱۰)؛

پانویس

[ویرایش]
 
۱. خلیل بن‌ احمد، کتاب ‌العین‌، ذیل‌ «جنّ»، چاپ‌ مهدی‌ مخزومی‌ و ابراهیم ‌سامرائی‌، قم‌۱۴۰۵.
۲. اسماعیل بن ‌حماد جوهری‌، الصحاح‌: تاج‌ اللغه ‌و صحاح‌ العربیه‌، ذیل‌ «جنّ»، چاپ‌احمد عبدالغفور عطار، بیروت‌(بی‌تا ) چاپ‌ افست‌ تهران‌۱۳۶۸ ش‌.
۳. ابن فارس‌، ذیل‌ «جنّ».
۴. حسین‌بن محمد راغب‌اصفهانی‌، المفردات ‌فی‌ غریب‌القرآن‌، ذیل‌ «جنّ»، چاپ‌ محمد سید کیلانی‌، تهران‌) ۱۳۳۲ ش (.
۵. رضا سلطانی‌نسب‌، جنین‌ شناسی ‌انسان‌: بررسی‌ تکامل ‌طبیعی ‌و غیرطبیعی‌ انسان‌، ج۱، ص‌۶، تهران‌۱۳۵۶ ش‌.
۶. غافر/سوره۴۰، آیه۶۷.    
۷. قیامت‌/سوره۷۵،آیه۳۸    
۸. خلیل بن‌ احمد، کتاب ‌العین‌، ذیل‌ «علق‌»، چاپ‌ مهدی‌ مخزومی‌ و ابراهیم ‌سامرائی‌، قم‌۱۴۰۵.
۹. اسماعیل بن ‌حماد جوهری‌، الصحاح‌: تاج‌ اللغه ‌و صحاح‌ العربیه‌، ذیل‌ «علق‌»، چاپ‌احمد عبدالغفور عطار، بیروت‌( بی‌تا )چاپ‌ افست‌ تهران‌۱۳۶۸ ش‌.
۱۰. حسین‌بن محمد راغب‌اصفهانی‌، المفردات ‌فی‌ غریب‌القرآن‌، ذیل‌ «علق‌»، چاپ‌ محمد سید کیلانی‌، تهران‌) ۱۳۳۲ ش (.
۱۱. ابن ‌قدامه‌، المغنی‌، ج‌۱، ص‌۳۶۲، بیروت‌: دار الکتاب ‌العربی‌،) بی‌تا (.
۱۲. حسن بن ‌یوسف‌ علامه‌ حلّی‌، تذکره ‌الفقهاء، ج‌۱، ص‌۳۲۶، قم‌۱۴۱۴.    
۱۳. حسن‌ علی‌شاذلی‌، «الجنین‌: حیاته ‌و حقوقه‌ فی ‌الشریعه‌ الاسلامیه‌»، ج۱، ص‌۳۵۰، در السیاسه ‌الصحیحه‌، الاخلاقیات ‌و القیم ‌الانسانیه ‌من‌ منظور اسلامی‌، تحریر احمد رجائی ‌جندی‌، کویت‌: المنظمه‌ الاسلامیه ‌للعلوم‌ الطبیه‌، ۱۹۹۷.
۱۴. محمد سلام‌ مدکور، الجنین ‌و الاحکام‌ المتعلقه ‌به ‌فی‌ الفقه ‌الاسلامی‌، ج۱، ص‌۳۳ـ۳۴، قاهره‌۱۳۸۹/ ۱۹۶۹.
۱۵. ایران‌ قوانین ‌و احکام‌، مجموعه ‌قوانین ‌اساسی ‌ـ مدنی‌، با آخرین ‌اصلاحات‌ و الحاقات‌، تدوین ‌غلامرضا حجتی‌ اشرفی‌، مادّه ۹۵۷ «قانون ‌مدنی‌»، تهران ۱۳۷۹ ش‌ الف‌..
۱۶. محمد بن‌ ادریس‌ شافعی‌، الامّ، ج‌۶، ص‌۱۰۷، چاپ‌ محمد زهری‌ نجار، بیروت‌) بی‌تا (.
۱۷. محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، کتاب ‌الخلاف‌، ج۵‌، ص۲۹‌، قم‌۱۴۰۷ـ۱۴۱۷.
۱۸. محمد سلام‌ مدکور، الجنین ‌و الاحکام‌ المتعلقه ‌به ‌فی‌ الفقه ‌الاسلامی‌، ج۱، ص‌۳۴ـ ۳۵، قاهره‌۱۳۸۹/ ۱۹۶۹.
۱۹. ارسطو، فی‌ کون ‌الحیوان‌: المقالات‌۱۵ـ۱۹من‌ کتاب‌ الحیوان‌، ترجمه‌ من ‌الیونانیه ‌الی‌العربیه ‌نُسبت ‌الی‌ یوحنابن ‌بطریق‌، ص۳۷-۴۲،چاپ ‌یان ‌بروکمان‌ ویوان‌ دروسارت‌ لولوفس‌، لیدن‌۱۹۷۱.
۲۰. محمد بن‌ زکریا رازی‌، کتاب‌ الشکوک‌علی‌جالینوس‌، ج۱، ص‌۶۹، چاپ‌ مهدی ‌محقق‌، تهران‌۱۳۷۲ ش‌.
۲۱. ولی‌ اللّه ‌محرابی‌، تاریخ‌ مصوّر پزشکی‌ جهان‌: از کهن‌ترین‌ روزگاران ‌تا دوره ‌معاصر، ج‌۵، ص‌۲۳۲۴، ج‌۵، تهران ۱۳۸۴ ش‌.
۲۲. رضا سلطانی‌نسب‌، جنین‌ شناسی ‌انسان‌: بررسی‌ تکامل ‌طبیعی ‌و غیرطبیعی‌ انسان‌، ج۱، ص‌۳ـ۴، تهران‌۱۳۵۶ ش‌.
۲۳. ابن ماسویه‌، مقاله ‌یحیی‌بن ‌ماسویه‌ فی‌الجنین ‌و کونه ‌فی‌الرحم‌، ج۱، ص‌۶۳ـ۷۶، در ثلاث ‌رسائل ‌فی ‌الطب ‌العربی ‌الاسلامی‌، چاپ‌ محمود حاج‌ قاسم‌ محمد، بغداد: بیت‌الحکمه‌، ۱۴۲۱/ ۲۰۰۱.
۲۴. ابن ماسویه‌، مقاله ‌یحیی‌بن ‌ماسویه‌ فی‌الجنین ‌و کونه ‌فی‌الرحم‌، در ثلاث ‌رسائل ‌فی ‌الطب ‌العربی ‌الاسلامی‌، چاپ‌ محمود حاج‌ قاسم‌ محمد، مقدمه‌ محمود قاسم‌ محمد، ص‌۱۱،بغداد: بیت‌الحکمه‌، ۱۴۲۱/ ۲۰۰۱.
۲۵. عریب بن‌ سعید، کتاب ‌خلق‌ الجنین ‌و تدبیر الحبالی ‌و المولودین‌، ج۱، ص‌۲۹ـ۴۶، چاپ ‌نورالدین‌ عبدالقادر و هنری ‌جاهیه‌، الجزائر ۱۳۷۵/۱۹۵۶.
۲۶. احمد بن محمد بلدی‌، کتاب ‌تدبیر الحُبالی ‌و الاطفال ‌و الصِبیان ‌و حفظ‌ صحّتهم‌ و مداواه ‌الامراض‌ العارضه‌ لهم‌، ج۱، ص۷۵ـ۱۷۵، چاپ ‌محمود حاج‌ قاسم‌ محمد،) بغداد (۱۹۸۰.
۲۷. ابن سینا، من ‌مؤلفات ‌ابن سینا الطبیه‌، ج۱، ص‌۱۶۲، چاپ‌ محمد زهیر البابا: الاُرجوزه ‌فی ‌الطب‌، حلب‌ ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۲۸. علیخان بن‌ زین‌العابدین ‌رئیس ‌الاطباء، جواهر التشریح‌، ج۱، ص‌۹۳۳ـ۹۸۳،( تهران ۱۳۰۶ ).
۲۹. علیخان بن‌ زین‌العابدین ‌رئیس ‌الاطباء،کتاب‌ احیاء الاطفال‌مظفری‌،ص۵-۱۳، ‌( تهران)۱۳۸۲ ش‌.
۳۰. حاجی ‌خلیفه‌،ج‌۲، ستون ۱۴۱۰،.
۳۱. ساپی ‌وفر، تشریح‌،ص۴۲۰-۴۴۳، ترجمه‌ ابوالحسن‌ تفرشی‌،) تهران (۱۳۱۲.
۳۲. آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌۴، ص۱۸۴‌ـ ۱۸۵.
۳۳. آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌۱۹، ص‌۳۳.
۳۴. آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌۲۰، ص‌۲۶۳.
۳۵. آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌۲۱، ص‌۲۵۵.
۳۶. آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌۲۳، ص‌۱۳۷.
۳۷. آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعه، ج‌۲۳، ص۲۷۸.
۳۸. مؤمنون‌/سوره۲۳، آیه۱۳۱۴.    
۳۹. حج‌/سوره۲۲، آیه۵.    
۴۰. مؤمنون‌/سوره۲۳، آیه۱۳.    
۴۱. عبس‌/سوره۸۰، آیه۱۹.    
۴۲. یس‌/سوره۳۶، آیه۷۷.    
۴۳. کهف‌/سوره۱۸، آیه۳۷.    
۴۴. غافر/سوره۴۰، آیه۶۷.    
۴۵. فاطر/سوره۳۵، آیه۱۱.    
۴۶. نجم‌/سوره۵۳، آیه۴۶.    
۴۷. قیامت‌/سوره۷۵،آیه۳۷.    
۴۸. انسان‌/سوره۷۶، آیه۲.    
۴۹. محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، التبیان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، ذیل انسان:۲، چاپ‌احمد حبیب ‌قصیر عاملی‌، بیروت‌) بی‌تا (.
۵۰. فضل بن حسن طبرسی‌، جوامع ‌الجامع‌ فی ‌تفسیر القرآن‌المجید، ذیل انسان:۲، بیروت‌۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۵۱. محمد بن‌ زکریا رازی‌، کتاب‌ الشکوک‌علی‌جالینوس‌،ذیل، انسان:۲، چاپ‌ مهدی ‌محقق‌، تهران‌۱۳۷۲ ش‌.
۵۲. محمد بن ‌احمد قرطبی‌، الجامع ‌لاحکام‌القرآن‌، ذیل انسان:۲، ج‌۱۰، جزء ۱۹، قاهره‌۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ ‌افست ‌تهران‌۱۳۶۴ ش‌.
۵۳. محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، التبیان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌،ذیل، انسان:۲، چاپ‌احمد حبیب ‌قصیر عاملی‌، بیروت‌) بی‌تا (.
۵۴. فضل بن حسن طبرسی‌، جوامع ‌الجامع‌ فی ‌تفسیر القرآن‌المجید، ذیل، انسان:۲، بیروت‌۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۵۵. محمد بن ‌احمد قرطبی‌، الجامع ‌لاحکام‌القرآن‌، ج‌۱۰، جزء ۱۹،ذیل، انسان:۲، قاهره‌۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ ‌افست ‌تهران‌۱۳۶۴ ش‌.
۵۶. محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، التبیان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، ذیل‌حج‌: ۵، چاپ‌احمد حبیب ‌قصیر عاملی‌، بیروت‌) بی‌تا (.
۵۷. فضل بن حسن طبرسی‌، جوامع ‌الجامع‌ فی ‌تفسیر القرآن‌المجید، ذیل‌حج‌: ۵، بیروت‌۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۵۸. سیوطی‌، ذیل‌حج‌: ۵.
۵۹. محمدحسین ‌طباطبائی‌، المیزان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، بیروت‌۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/ ۱۹۷۱ـ۱۹۷۴. ذیل‌حج‌: ۵).
۶۰. محمداسماعیل ‌ابراهیم‌، القرآن‌ و اعجازه ‌العلمی‌،ص۱۰۷،(بی‌جا.): دارالفكر العربی‌،) بی‌جا(؛
۶۱. محمد سلام‌ مدکور، الجنین ‌و الاحکام‌ المتعلقه ‌به ‌فی‌ الفقه ‌الاسلامی‌، ج۱، ص۵۷ ـ۵۹، قاهره‌۱۳۸۹/ ۱۹۶۹.
۶۲. محمدعلی‌ رضائی‌ اصفهانی‌، پژوهشی‌ در اعجاز علمی ‌قرآن‌، ج‌۲، ص‌ ۴۸۴ ـ ۴۸۶، رشت‌۱۳۸۰ ش‌.
۶۳. رضا سلطانی‌نسب‌، جنین‌ شناسی ‌انسان‌: بررسی‌ تکامل ‌طبیعی ‌و غیرطبیعی‌ انسان‌، ج۱، ص‌۵۷ ـ۶۰، تهران‌۱۳۵۶ ش‌.
۶۴. رضا پاک ‌نژاد، اولین ‌دانشگاه ‌و آخرین‌، ج‌۱۱، ص‌۱۱۰ـ۱۱۱، پیامبر، ج‌۱۱، تهران‌) ۱۳۵۰ ش (.
۶۵. محمدعلی‌ رضائی‌ اصفهانی‌، پژوهشی‌ در اعجاز علمی ‌قرآن‌، ج‌۲، ص‌۴۸۴ـ ۴۸۵، رشت‌۱۳۸۰ ش‌.
۶۶. خلیل بن‌ احمد، کتاب ‌العین‌، ذیل‌ «مضغ‌»، چاپ‌ مهدی‌ مخزومی‌ و ابراهیم ‌سامرائی‌، قم‌۱۴۰۵.
۶۷. اسماعیل بن ‌حماد جوهری‌، الصحاح‌: تاج‌ اللغه ‌و صحاح‌ العربیه‌، ذیل‌ «مضغ‌»، چاپ‌احمد عبدالغفور عطار، بیروت‌(بی‌تا) چاپ‌ افست‌ تهران‌۱۳۶۸ ش‌.
۶۸. ابن اثیر، النهایه ‌فی‌غریب‌الحدیث ‌و الاثر، ذیل‌ «مضغ‌»، چاپ‌ طاهراحمد زاوی‌ و محمودمحمد طناحی‌، قاهره ۱۳۸۳ـ۱۳۸۵/ ۱۹۶۳ـ۱۹۶۵، چاپ ‌افست ‌بیروت‌ (بی‌تا (.
۶۹. محمد بن ‌محمد زبیدی‌، تاج ‌العروس‌ من ‌جواهر القاموس‌، ذیل‌ «مضغ‌»، چاپ ‌علی‌شیری‌، بیروت‌۱۴۱۴/۱۹۹۴.
۷۰. محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، التبیان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، ذیل‌حج‌:۵، چاپ‌احمد حبیب ‌قصیر عاملی‌، بیروت‌) بی‌تا (.
۷۱. سعید بن‌ هبه‌اللّه ‌قطب‌ راوندی‌، فقه‌ القرآن‌، ج‌۲، ص‌۴۲۱، چاپ‌احمد حسینی‌، قم‌۱۴۰۵.    
۷۲. احمد بن ‌علی‌ جصاص‌، کتاب ‌احکام‌ القرآن‌، ذیل حج :۵،) استانبول (۱۳۳۵ـ ۱۳۳۸، چاپ ‌افست ‌بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۷۳. محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، التبیان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، ذیل حج :۵، چاپ‌احمد حبیب ‌قصیر عاملی‌، بیروت‌) بی‌تا (.
۷۴. محمدحسین ‌طباطبائی‌، المیزان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، بیروت‌۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/ ۱۹۷۱ـ۱۹۷۴. ذیل حج :۵).
۷۵. محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، التبیان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، ذیل حج :۵، چاپ‌احمد حبیب ‌قصیر عاملی‌، بیروت‌) بی‌تا (.
۷۶. فضل بن حسن طبرسی‌، مجمع‌البیان ‌فی ‌تفسیر القرآن‌، چاپ ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی ‌و فضل‌اللّه‌ یزدی‌ طباطبائی‌،ذیل حج ۵، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛
۷۷. محمد بن‌عمر فخررازی‌، التفسیر الکبیر، ذیل حج :۵، قاهره‌) بی‌تا (، چاپ‌ افست‌تهران‌) بی‌تا (.
۷۸. محمدعلی‌ رضائی‌ اصفهانی‌، پژوهشی‌ در اعجاز علمی ‌قرآن‌، ج‌۲، ص‌۴۹۶، رشت‌۱۳۸۰ ش‌.
۷۹. مؤمنون‌/سوره۲۳، آیه۱۴.    
۸۰. رضا سلطانی‌نسب‌، جنین‌ شناسی ‌انسان‌: بررسی‌ تکامل ‌طبیعی ‌و غیرطبیعی‌ انسان‌، ج۱، ص‌۱۳۹ـ۱۴۱، تهران‌۱۳۵۶ ش‌.
۸۱. رضا سلطانی‌نسب‌، جنین‌ شناسی ‌انسان‌: بررسی‌ تکامل ‌طبیعی ‌و غیرطبیعی‌ انسان‌، ج۱، ص۱۵۵ـ۱۶۰، تهران‌۱۳۵۶ ش‌.
۸۲. سجده‌/سوره۳۲، آیه۹.    
۸۳. ص‌/سوره۳۸، آیه۷۲.    
۸۴. حجر/سوره۱۵، آیه۲۹.    
۸۵. عبدالحمید دیاب ‌و احمد قرقوز، مع‌ الطب‌ فی‌ القرآن ‌الکریم‌، ج۱، ص‌۸۳، دمشق‌) بی‌تا (، چاپ‌ افست ‌قم‌۱۴۰۴.
۸۶. ابن حنبل‌، مسند احمد بن ‌حنبل‌، ج‌۱، ص‌۳۷۴ـ ۳۷۵، استانبول ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
۸۷. کلینی‌، اصول کافی، ج‌۶، ص‌۱۳۱۴.    
۸۸. کلینی‌، اصول کافی، ج‌۷، ص‌۳۴۷.    
۸۹. ابن حجر عسقلانی‌، فتح ‌الباری ‌بشرح‌صحیح‌البخاری‌، ج‌۱۱، ص‌۴۰۶ـ ۴۰۸، مصر۱۳۴۸، چاپ‌ افست‌ بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
۹۰. الستئر کمبل‌، معضلات‌ اخلاقی‌ در حرفه ‌پزشکی‌، ج۱، ص‌۱۸۹ـ۱۹۰، ترجمه ‌حسن‌ میانداری‌،) بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا (.
۹۱. سجده‌/سوره۳۲، آیه۹.    
۹۲. کهف‌/سوره۱۸، آیه۳۷.    
۹۳. قیامت‌/سوره۷۵،آیه۳۸    
۹۴. اعلی‌/سوره۸۷، آیه۲.    
۹۵. انفطار/سوره۸۲، آیه۷.    
۹۶. ص‌/سوره۳۸، آیه۷۲.    
۹۷. حجر/سوره۱۵، آیه۲۹.    
۹۸. محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، التبیان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌،سجده‌: ۹، چاپ‌احمد حبیب ‌قصیر عاملی‌، بیروت‌) بی‌تا (.
۹۹. فضل بن حسن طبرسی‌، مجمع‌البیان ‌فی ‌تفسیر القرآن‌، چاپ ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی ‌و فضل‌اللّه‌ یزدی‌ طباطبائی‌،سجده‌: ۹، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛
۱۰۰. سجده‌/سوره۳۲، آیه۹.    
۱۰۱. محمدحسین ‌طباطبائی‌، المیزان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، بیروت‌۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/ ۱۹۷۱ـ۱۹۷۴. ذیل ‌سجده‌: ۹، ص‌:۷۲)
۱۰۲. طبری‌، جامع‌،ذیل‌ سجده‌: ۹.
۱۰۳. محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، التبیان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، ذیل ‌انفطار: ۷، چاپ‌احمد حبیب ‌قصیر عاملی‌، بیروت‌) بی‌تا (.
۱۰۴. محمد بن ‌احمد قرطبی‌، الجامع ‌لاحکام‌القرآن‌، ذیل ‌انفطار: ۷، ج‌۱۰، جزء ۱۹، قاهره‌۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ ‌افست ‌تهران‌۱۳۶۴ ش‌.
۱۰۵. محمدحسین ‌طباطبائی‌، المیزان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، بیروت‌۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/ ۱۹۷۱ـ۱۹۷۴. ذیل ‌انفطار: ۷).
۱۰۶. انفطار/سوره۸۲، آیه۷.    
۱۰۷. محمد بن عمر فخررازی‌، التفسیر الکبیر، ذیل ‌انفطار: ۷، قاهره‌(بی‌تا )، چاپ‌ افست‌تهران‌(بی‌تا ).
۱۰۸. محمد بن ‌احمد قرطبی‌، الجامع ‌لاحکام‌القرآن‌، ذیل ‌انفطار: ۷، ج‌۱۰، جزء ۱۹، قاهره‌۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ ‌افست ‌تهران‌۱۳۶۴ ش‌.
۱۰۹. محمدحسین ‌طباطبائی‌، المیزان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، بیروت‌۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/ ۱۹۷۱ـ۱۹۷۴. ذیل ‌انفطار: ۷.
۱۱۰. محمد بن‌عمر فخررازی‌، التفسیر الکبیر، ذیل ‌حجر: ۲۹، قاهره‌) بی‌تا (، چاپ‌ افست‌تهران‌) بی‌تا (.
۱۱۱. چاپ محمود قاسم محمد، بغداد: بیت الحکمه، ۱۴۲۱/۲۰۰۱.
۱۱۲. محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، التبیان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، ذیل ‌انفطار: ۷، چاپ‌احمد حبیب ‌قصیر عاملی‌، بیروت‌) بی‌تا (.
۱۱۳. فضل بن حسن طبرسی‌، مجمع‌البیان ‌فی ‌تفسیر القرآن‌، چاپ ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی ‌و فضل‌اللّه‌ یزدی‌ طباطبائی‌،ذیل انسان :۶، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛
۱۱۴. طبری‌، جامع‌،ذیل ‌انسان‌: ۶.
۱۱۵. محمدحسین ‌طباطبائی‌، المیزان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، بیروت‌۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/ ۱۹۷۱ـ۱۹۷۴. ذیل ‌انسان‌: ۶).
۱۱۶. عبدالحمید دیاب ‌و احمد قرقوز، مع‌ الطب‌ فی‌ القرآن ‌الکریم‌، ج۱، ص‌۸۷، دمشق‌) بی‌تا (، چاپ‌ افست ‌قم‌۱۴۰۴.
۱۱۷. احمد بن‌ محمد نحاس‌، معانی‌القرآن‌، ذیل ‌انسان‌: ۶، چاپ‌ یحیی‌مراد، قاهره‌۱۴۲۵/۲۰۰۴.
۱۱۸. محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، التبیان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، ذیل‌ انسان‌: ۶، چاپ‌احمد حبیب ‌قصیر عاملی‌، بیروت‌) بی‌تا (.
۱۱۹. محمدحسین ‌طباطبائی‌، المیزان ‌فی‌ تفسیر القرآن‌، بیروت‌۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/ ۱۹۷۱ـ۱۹۷۴. ذیل‌ انسان‌: ۶)
۱۲۰. محمد بن ‌احمد قرطبی‌، الجامع ‌لاحکام‌القرآن‌، ذیل‌انسان‌: ۶، ج‌۱۰، جزء ۱۹، قاهره‌۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ ‌افست ‌تهران‌۱۳۶۴ ش‌.
۱۲۱. فضل بن حسن طبرسی‌، جوامع ‌الجامع‌ فی ‌تفسیر القرآن‌المجید، ذیل‌انسان‌: ۶، بیروت‌۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۱۲۲. مجلسی‌، بحارالانوار، ج‌۸۴، ص‌۲۷۰.    
۱۲۳. کلینی‌، اصول کافی، ج۵‌، ص۳۳۲‌.    
۱۲۴. کلینی‌، اصول کافی، ج۶‌، ص۲۲ ‌۲۳.    
۱۲۵. محمدتقی‌فلسفی‌، کودک ‌از نظر وراثت‌ و تربیت‌، ج۱‌، ص۵۹ ـ ۱۲۴، تهران‌۱۳۴۳ ش‌.
۱۲۶. وهبه ‌مصطفی‌ زحیلی‌، الفقه ‌الاسلامی ‌و ادلّته‌، ج‌۷، ص‌۱۳ـ۱۴، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۲۷. باقر لاریجانی‌، پزشک‌ و ملاحظات ‌اخلاقی‌، ج‌۲، ص‌۱۱۱، تهران‌۱۳۸۳ ش‌.
۱۲۸. جان ‌ویسیک‌، رضایت‌ خاموش‌: مواردی‌ در زمینه ‌اخلاق ‌پزشکی ‌مدرن‌، ج۱، ص‌۳۲، ترجمه‌ ناصر بلیغ‌،) تهران) ۱۳۷۳ ش‌.
۱۲۹. عبدالرزاق‌احمد سنهوری‌، الوسیط‌ فی ‌شرح ‌القانون ‌المدنی ‌الجدید، ج‌۱، ص‌۲۶۶، بیروت) ۱۹۵۲ (ـ۱۹۸۶.
۱۳۰. وهبه ‌مصطفی‌ زحیلی‌، الفقه ‌الاسلامی ‌و ادلّته‌، ج‌۴، ص‌۱۱۸ـ ۱۱۹، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۳۱. عبداللّه‌معصر، «حقوق ‌الجنین ‌فی‌ الفقه ‌الاسلامی‌»، ج۱، ص‌۲۹ـ۳۰، مجله‌ البحوث‌ الفقهیه ‌المعاصره‌، ش‌۲۶ (۱۴۱۶).
۱۳۲. جعفر بن‌ حسن‌ محقّق‌ حلی‌، شرایع ‌الاسلام ‌فی ‌مسائل‌الحلال ‌و الحرام‌، ج‌۴، ص‌۱۶، چاپ‌ عبدالحسین ‌محمدعلی‌بقال‌، نجف‌۱۳۸۹/ ۱۹۶۹.
۱۳۳. عبداللّه‌معصر، «حقوق ‌الجنین ‌فی‌ الفقه ‌الاسلامی‌»، ج۱، ص‌۳۵، مجله‌ البحوث‌ الفقهیه ‌المعاصره‌، ش‌۲۶ (۱۴۱۶).
۱۳۴. انور خطیب‌، الاهلیه ‌المدنیه ‌فی‌ الشرع‌ الاسلامی‌ و القوانین ‌اللبنانیه‌، ج۱، ص‌۲۲۸، بیروت‌۱۳۸۴/۱۹۶۵.
۱۳۵. حسن‌ علی‌شاذلی‌، «الجنین‌: حیاته ‌و حقوقه‌ فی ‌الشریعه‌ الاسلامیه‌»، ج۱، ص‌۳۶۱ـ ۳۸۲، در السیاسه ‌الصحیحه‌، الاخلاقیات ‌و القیم ‌الانسانیه ‌من‌ منظور اسلامی‌، تحریر احمد رجائی ‌جندی‌، کویت‌: المنظمه‌ الاسلامیه ‌للعلوم‌ الطبیه‌، ۱۹۹۷.
۱۳۶. ناصر کاتوزیان‌، دوره‌ مقدماتی ‌حقوق‌ مدنی‌: اموال ‌و مالکیت‌، ج۱، ص‌۲۱۱، تهران‌۱۳۷۴ ش‌.
۱۳۷. عبداللّه‌معصر، «حقوق ‌الجنین ‌فی‌ الفقه ‌الاسلامی‌»، ج۱، ص۳۳ـ ۳۸، مجله‌ البحوث‌ الفقهیه ‌المعاصره‌، ش‌۲۶ (۱۴۱۶).
۱۳۸. حسین ‌صفائی ‌و مرتضی‌ قاسم‌زاده‌، حقوق‌ مدنی ‌اشخاص ‌و محجورین‌، ج۱، ص‌۴۰، تهران‌۱۳۸۲ ش‌.
۱۳۹. ایران‌ قوانین ‌و احکام‌، مجموعه ‌قوانین ‌اساسی ‌ـ مدنی‌، با آخرین ‌اصلاحات‌ و الحاقات‌، تدوین ‌غلامرضا حجتی‌ اشرفی‌، تهران ۱۳۷۹ ش‌ الف‌. مواد ۴۵، ۸۵۱، ۸۷۵ «قانون‌مدنی‌»؛ ایران‌.
۱۴۰. ایران‌ قوانین ‌و احکام‌، مجموعه ‌کامل ‌قوانین ‌و مقررات ‌حقوقی‌، با آخرین‌اصلاحیه‌ها و الحاقیه‌ها، تدوین‌غلامرضا حجتی ‌اشرفی‌، تهران‌۱۳۷۹ ش‌ ج‌. مواد ۱۰۳، ۱۰۵، ۱۰۷، ۱۰۹ـ۱۱۰، ۱۱۹ «قانون ‌امور حسبی‌»).
۱۴۱. ایران‌ قوانین ‌و احکام‌، مجموعه‌ کامل ‌قوانین ‌و مقررات‌جزائی‌، با آخرین ‌اصلاحات‌ و الحاقات‌، تدوین ‌غلامرضا حجتی‌ اشرفی‌، تهران‌۱۳۷۹ش‌ ب‌. مواد ۴۸۷ تا ۴۹۱ و ۶۲۲ تا ۶۲۴ «قانون ‌مجازات ‌اسلامی‌»).
۱۴۲. ابن ‌قدامه‌، المغنی‌، ج‌۲، ص‌۴۱۳ـ۴۱۴، بیروت‌: دار الکتاب ‌العربی‌،) بی‌تا (.
۱۴۳. حسن بن ‌یوسف‌ علامه‌ حلّی‌، تذکره ‌الفقهاء، ج‌۲، ص‌۱۱۳، قم‌۱۴۱۴.    
۱۴۴. محمدحسن بن‌ باقر نجفی‌، جواهر الکلام ‌فی‌ شرح‌ شرائع ‌الاسلام‌، ج‌۴، ص‌۳۷۷، بیروت‌۱۹۸۱.
۱۴۵. یحیی بن ‌شرف‌ نووی‌، روضه‌ الطالبین ‌و عمده ‌المفتین‌،ج‌۳، ص‌۷۲، ج‌۱، ص‌۱۲۸، چاپ ‌عادل ‌احمد عبدالموجود و علی‌محمد معوض‌، بیروت‌( بی‌تا).
۱۴۶. حسن بن ‌یوسف‌ علامه‌ حلّی‌، تحریر الاحکام‌الشرعیه‌علی‌مذهب‌الامامیه‌، ج۵‌، ص۳۹۱‌، چاپ‌ابراهیم‌بهادری‌، قم‌۱۴۲۰ـ۱۴۲۱.
۱۴۷. ابن نجیم‌، البحر الرائق ‌شرح‌ کنز الدقائق‌، ج۵‌، ص۲۳۱‌، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
۱۴۸. احمد بن محمد مقدس‌اردبیلی‌، مجمع‌الفائده ‌و البرهان ‌فی‌ شرح‌ ارشاد الاذهان‌، ج۱۳‌، ص‌۳۳۱، چاپ‌ مجتبی‌عراقی‌، علی‌پناه ‌اشتهاردی‌، و حسین ‌یزدی‌ اصفهانی‌، ج‌۱۳، قم‌۱۴۱۶.
۱۴۹. محمد بن ‌احمد دسوقی‌، حاشیه ‌الدسوقی علی‌الشرح‌الکبیر، ج‌۴، ص‌۳۰۵،) بیروت (: داراحیاء الکتب ‌العربیه‌،) بی‌تا (.
۱۵۰. ابوالقاسم ‌خوئی‌، مبانی‌ تکمله‌ المنهاج‌، ج‌۱، ص۳۳۰‌، نجف‌۱۹۷۵ـ۱۹۷۶.
۱۵۱. محمدحسن بن‌ باقر نجفی‌، جواهر الکلام ‌فی‌ شرح‌ شرائع ‌الاسلام‌، ج‌۲۴، ص‌۱۵۴ـ۱۵۶، بیروت‌۱۹۸۱.
۱۵۲. وهبه ‌مصطفی‌ زحیلی‌، الفقه ‌الاسلامی ‌و ادلّته‌، ج‌۳، ص‌۶۶۷ـ ۶۶۸، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۵۳. ابن ‌قدامه‌، المغنی‌، ج‌۸، ص‌۵۹۰، بیروت‌: دار الکتاب ‌العربی‌،) بی‌تا (.
۱۵۴. زین‌الدین بن‌ علی‌ شهید ثانی‌، مسالک‌ الافهام ‌الی‌ تنقیح‌ شرائع‌ الاسلام‌،ج۱۰،ص۴۰، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹.
۱۵۵. محمدکاظم‌ بن ‌عبدالعظیم ‌طباطبائی ‌یزدی‌، العروه‌الوثقی‌، ج‌۱، ص‌۶۲، بیروت‌۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۵۶. وهبه ‌مصطفی‌ زحیلی‌، الفقه ‌الاسلامی ‌و ادلّته‌، ج‌۱، ص‌۱۴۶، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۵۷. وهبه ‌مصطفی‌ زحیلی‌، الفقه ‌الاسلامی ‌و ادلّته‌، ج‌۱، ص۱۴۸، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۵۸. وهبه ‌مصطفی‌ زحیلی‌، الفقه ‌الاسلامی ‌و ادلّته‌، ج‌۴، ص‌۱۱۹، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۵۹. وهبه ‌مصطفی‌ زحیلی‌، الفقه ‌الاسلامی ‌و ادلّته‌، ج‌۴، ص۱۴۶، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۶۰. وهبه ‌مصطفی‌ زحیلی‌، الفقه ‌الاسلامی ‌و ادلّته‌، ج‌۴، ص۱۴۸، دمشق ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۱۶۱. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۴، ص۳۷۴.    
۱۶۲. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۴، ص۲۹۷-۲۹۹.    
۱۶۳. توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۳۴۰، م۶۱۹.
۱۶۴. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۴، ص۲۹۸.    
۱۶۵. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۴، ص۱۱۰-۱۱۵.    
۱۶۶. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۵، ص۳۴۵.    
۱۶۷. التنقیح (الطهارة) ج۷، ص۲۷۶.    
۱۶۸. المعالم الزلفى ص۲۹۶.
۱۶۹. مستمسک العروة ج۱، ص۳۳۳.    
۱۷۰. التنقیح (الطهارة) ج۱، ص۵۴۴-۵۴۶.    
۱۷۱. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۲۱، ص۱۴۳-۱۴۴.    
۱۷۲. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۲۴، ص۱۵۴.    
۱۷۳. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۲۲، ص۴۴۰.    
۱۷۴. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۳۳، ص۲۰۱.    
۱۷۵. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۳۴، ص۱۳.    
۱۷۶. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۲۵، ص۲۲۹-۲۳۰.    
۱۷۷. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۲۸، ص۲۷.    
۱۷۸. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۲۸، ص۳۸۷.    
۱۷۹. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۳۹، ص۷۰-۷۳.    
۱۸۰. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۳۵، ص۱۲۲-۱۲۳.    
۱۸۱. فقه الصادق ج۲۰، ص۲۱۴.    
۱۸۲. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۳۱، ص۲۵۵.    
۱۸۳. مهذّب الاحکام ج۲۵، ص۲۵۸.
۱۸۴. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۳۴، ص۱۷۸.    
۱۸۵. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۳۴، ص۲۱۰.    
۱۸۶. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۳۴، ص۲۵۱.    
۱۸۷. محمد حسن‌ بن‌ باقر نجفی‌،جواهر الکلام ج۳۶، ص۱۸۰-۱۸۴.    
۱۸۸. ترور اسمیت‌، اخلاق ‌در پژوهش‌های ‌پزشکی‌، ج۱، ص‌۲۸۳ـ۲۹۴، ترجمه ‌محمد ضرغام‌، تهران‌۱۳۸۱ ش‌.
۱۸۹. ترور اسمیت‌، اخلاق ‌در پژوهش‌های ‌پزشکی‌، ج۱، ص‌۲۸۳، ترجمه ‌محمد ضرغام‌، تهران‌۱۳۸۱ ش‌.
۱۹۰. ترور اسمیت‌، اخلاق ‌در پژوهش‌های ‌پزشکی‌، ج۱، ص۲۹۱، ترجمه ‌محمد ضرغام‌، تهران‌۱۳۸۱ ش‌.
۱۹۱. الستئر کمبل‌، معضلات‌ اخلاقی‌ در حرفه ‌پزشکی‌، ج۱، ص‌۱۸۹، ترجمه ‌حسن‌ میانداری‌،( بی‌جا: بی‌نا، بی‌تا ).
۱۹۲. ترور اسمیت‌، اخلاق ‌در پژوهش‌های ‌پزشکی‌، ج۱، ص۲۸۳، ترجمه ‌محمد ضرغام‌، تهران‌۱۳۸۱ ش‌.
۱۹۳. ترور اسمیت‌، اخلاق ‌در پژوهش‌های ‌پزشکی‌، ج۱، ص‌۲۸۳ـ ۲۸۴، ترجمه ‌محمد ضرغام‌، تهران‌۱۳۸۱ ش‌.
۱۹۴. محمدنعیم ‌یاسین‌، «حقیقه ‌الجنین ‌و حکم‌ الانتفاع ‌به ‌فی‌ زراعه‌ الاعضاء»، ج۱، ص‌۱۳۴ـ ۱۳۵، مجله ‌الشریعه ‌و الدراسات ‌الاسلامیه‌، ش‌۱۷ (ذیقعده‌۱۴۱۰).
۱۹۵. فایز عبداللّه ‌کندری‌، «مشروعیه ‌الاستنساخ‌ الجینی ‌البشری‌من‌الوجهه‌القانونیه‌»، ج۱، ص‌ ۷۸۳ ـ ۸۲۹، مجله‌الحقوق‌، سال‌۲۲، ش‌۲ (۱۹۹۸).
۱۹۶. جان ‌ویسیک‌، رضایت‌ خاموش‌: مواردی‌ در زمینه ‌اخلاق ‌پزشکی ‌مدرن‌، ج۱، ص۳۵ـ۳۶، ترجمه‌ ناصر بلیغ‌،) تهران) ۱۳۷۳ ش‌.
۱۹۷. ترور اسمیت‌، اخلاق ‌در پژوهش‌های ‌پزشکی‌، ج۱، ص‌۲۸۳ـ ۲۹۳، ترجمه ‌محمد ضرغام‌، تهران‌۱۳۸۱ ش‌.
۱۹۸. سازمان ‌کنفرانس‌اسلامی‌، مجمع‌ فقه‌اسلامی‌،مصوبه‌ ش‌۲۶/۱/ د ۴: «بهره‌گیری ‌از اندام ‌انسان‌مرده ‌یا زنده ‌دیگری‌»،مصوبه ‌ش‌۵۸ /۷/د ۶: «بکارگیری ‌جنین ‌بعنوان ‌منبع ‌کشت‌ اندامهای ‌بدن‌»، مصوبه‌ها و توصیه‌ها: از دومین ‌تا پایان ‌نهمین ‌نشست‌، ترجمه‌ محمد مقدس‌، جده ۱۴۱۸.
۱۹۹. ترور اسمیت‌، اخلاق ‌در پژوهش‌های ‌پزشکی‌، ج۱، ص‌۲۸۷ـ ۲۸۸، ترجمه ‌محمد ضرغام‌، تهران‌۱۳۸۱ ش‌.
۲۰۰. محمدنعیم ‌یاسین‌، «حقیقه ‌الجنین ‌و حکم‌ الانتفاع ‌به ‌فی‌ زراعه‌ الاعضاء»، ج۱، ص‌۱۳۵، مجله ‌الشریعه ‌و الدراسات ‌الاسلامیه‌، ش‌۱۷ (ذیقعده‌۱۴۱۰).
۲۰۱. ترور اسمیت‌، اخلاق ‌در پژوهش‌های ‌پزشکی‌، ج۱، ص‌۲۹۰، ترجمه ‌محمد ضرغام‌، تهران‌۱۳۸۱ ش‌.
۲۰۲. محمدنعیم ‌یاسین‌، «حقیقه ‌الجنین ‌و حکم‌ الانتفاع ‌به ‌فی‌ زراعه‌ الاعضاء»، ج۱، ص‌۱۴۱، مجله ‌الشریعه ‌و الدراسات ‌الاسلامیه‌، ش‌۱۷ (ذیقعده‌۱۴۱۰).
۲۰۳. حسن‌ علی‌شاذلی‌، «الجنین‌: حیاته ‌و حقوقه‌ فی ‌الشریعه‌ الاسلامیه‌»، ج۱، ص‌۳۴۹، در السیاسه ‌الصحیحه‌، الاخلاقیات ‌و القیم ‌الانسانیه ‌من‌ منظور اسلامی‌، تحریر احمد رجائی ‌جندی‌، کویت‌: المنظمه‌ الاسلامیه ‌للعلوم‌ الطبیه‌، ۱۹۹۷.
۲۰۴. حسن‌ جواهری‌، «المواکبه ‌الشرعیه‌ للتطوّر فی ‌مجال‌ الجینات ‌و الهندسه‌ الوراثیه‌»، ج۱، ص‌۱۳۰ـ۱۳۱، فقه ‌اهل ‌البیت ‌علیهم‌ السلام‌، ش‌۱۳ (۱۴۲۰/۱۹۹۹).
۲۰۵. حسن‌ علی‌شاذلی‌، «الجنین‌: حیاته ‌و حقوقه‌ فی ‌الشریعه‌ الاسلامیه‌»، ج۱، ص‌۳۵۵ـ۳۶۰، در السیاسه ‌الصحیحه‌، الاخلاقیات ‌و القیم ‌الانسانیه ‌من‌ منظور اسلامی‌، تحریر احمد رجائی ‌جندی‌، کویت‌: المنظمه‌ الاسلامیه ‌للعلوم‌ الطبیه‌، ۱۹۹۷.
۲۰۶. محمدنعیم ‌یاسین‌، «حقیقه ‌الجنین ‌و حکم‌ الانتفاع ‌به ‌فی‌ زراعه‌ الاعضاء»، ج۱، ص‌۱۱۸ـ۱۲۷، مجله ‌الشریعه ‌و الدراسات ‌الاسلامیه‌، ش‌۱۷ (ذیقعده‌۱۴۱۰).
۲۰۷. سازمان ‌کنفرانس‌اسلامی‌، مجمع‌ فقه‌اسلامی‌، مصوبه‌ها و توصیه‌ها: از دومین ‌تا پایان ‌نهمین ‌نشست‌، ترجمه‌ محمد مقدس‌، جده ۱۴۱۸.
۲۰۸. باقر لاریجانی‌، پزشک‌ و ملاحظات ‌اخلاقی‌، ج‌۱، ص‌۴۹، تهران‌۱۳۸۳ ش‌.


منابع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «جنین»، شماره۵۱۲۶.    
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۳، ص۱۲۷-۱۲۹.    


رده‌های این صفحه : احکام پزشکی | ارث | دیات | فقه | نکاح




جعبه‌ابزار