جنگ قادسیه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جنگ «قادسیه» یکی از مهم‌ترین جنگ‌هایی است که بین اعراب مسلمان و سپاه ایران نزدیک کربلا اتفاق افتاده است.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

جنگ «قادسیه» یکی از مهم‌ترین جنگ‌هایی است که بین اعراب مسلمان و سپاه ایران اتفاق افتاده است. پیروزی اعراب در این جنگ می‌توانست ضربه سختی به سپاه ایران وارد آورد و راه رسیدن به تیسفون، پایتخت زمستانی ساسانیان را آسان سازد. مورخان محل جنگ را جایی در پنجاه مایلی کوفه نزدیکی قادسیه به نام «غریب» ذکر کرده‌اند.

قادسیه در قول تاریخ‌نگاران

[ویرایش]

مسعودی می‌نویسد:
«جنگ قادسیه در ناحیه‌ای به نام غریب بر حاشیه صحرا و نزدیکی قادسیه صورت گرفت»
[۱] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴، چاپ پنجم، ج۱، ص۶۶۹.

مقدسی «قادسیه» را شهری در ناحیه کوفه ذکر کرده است.
[۲] مقدسی، مطهر بن طاهر، احسن التفاسیر، ترجمه علی نقی منزوی، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، ۱۳۶۱، چاپ اوّل، ج۱، ص۴۲.
یاقوت حموی می‌نویسد: قادسیه جایی است که تا کوفه پانزده فرسنگ و تا غریب چهل میل فاصله دارد.
مؤلفان در تاریخ وقوع جنگ قادسیه اختلاف دارند؛ طبری سال ۱۴ هجری و بلاذری ۱۶ هجری را ذکر کرده‌اند.

علت وقوع جنگ از نگاه دینوری

[ویرایش]

دینوری در مورد علت وقوع این جنگ آورده است:
«چون یزدگرد پادشاه شد مردم را از هر سو فرا خواند و سپاهی فراهم ساخت و رستم، پیر هرمز را بر آنان فرماندهی داد. رستم به سوی قادسیه حرکت کرد؛ چون این خبر به جریر بن عبدالله و مثنی بن حارثه رسید، برای عمر نامه نوشتند و او را آگاه ساختند؛ عمر مردم را فرا خواند و آماده ساخت. حدود ۲۰ هزار نفر جمع شدند سپس سعد بن ابی وقاص را به فرماندهی ایشان گماشت. سعد با سپاهیانش حرکت کرد و به قادسیه رسید. سپاهیان عراق نیز به او پیوستند».

اختلاف در شمار اعراب مسلمان

[ویرایش]

مورخان در تعداد نیروهای اعراب مسلمان و سپاه ایران، اعداد متفاوتی را ذکر کرده‌اند. بیشتر مورخان تعداد نیروهای ایران را ۱۲۰ هزار نفر نوشته‌اند.
طبری می‌نویسد: «ایرانیان ۱۲۰ هزار نفر بودند و ۳۰ فیل نیز به همراه داشتند». مقدسی تعداد نیروهای سپاه ایران را ۶۰ هزار نفر ذکر کرده و می‌نویسد: «این نیروها همگی زره‌پوش بودند و جنگ افزارهای زیادی به همراه داشتند».
[۹] مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ترجمه محمدرضا شفیعی کرکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۱، چاپ اوّل، ج۲، ص۸۵۰.

مسعودی شمار مسلمانان را ۸۸ هزار نفر و شمار مشرکان را ۶۰ هزار نفر نوشته است.
[۱۰] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴، چاپ پنجم، ج۱، ص۶۶۹.
برخی از مورخان تعداد سپاه اعراب را ۹ تا ۱۰ هزار نفر ذکر کرده‌اند. به نظر می‌رسد بلاذری تنها تعداد آن دسته از نیروهای مسلمان را که در عراق حضور داشتند، ذکر کرده است و الّا نیروهای کمکی که از مدینه و شام به کمک مسلمانان آمدند، به یقین چند برابر سپاه اعراب در عراق بودند. دینوری می‌نویسد:
«عمر به ابوموسی اشعری و ابوعبیده جراح جداگانه نامه نوشته و از اهالی مدینه و شام خواستند که گروهی را به یاری سعد بن ابی‌وقاص بفرستند»
مسعودی در این زمینه می‌نویسد:
«مردم از شام و جاهای دیگر به سعدبن ابی‌وقاص پیوستند»
[۱۳] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴، چاپ پنجم، ج۱، ص۶۶۹.


رسیدن نیروی کمکی

[ویرایش]

بدون شک رسیدن نیروهای کمکی از شام و مدینه تاثیر فراوانی در روحیه مسلمانان داشت و یکی از عوامل پیروزی اعراب مسلمان بود. رستم و نیروهای سپاه ایران پیشنهاد پذیرفتن اسلام و یا پرداخت جزیه را رد کردند و تنها راه سوم یعنی جنگ را پذیرفتند.
[۱۴] کوفی، ابن اعثم، الفتوح، هند، ۱۳۹۳ه. ق، ج۱، ص۱۹۷.


اسامی روزهای جنگ چهار روزه

[ویرایش]

نبرد قادسیه تقریباً چهار روز طول کشید. هر یک از روزهای جنگ به نام خاصی مشهور شده‌اند. روز اوّل جنگ «ارماث» روز دوم را «اغواث» و روز سوم را «عماس» گفته‌اند.
جنگ در این چند روز به شدت ادامه داشت. شب چهارم به «لیلة الهریر» (در جنگ صفین نیز یکی از شب‌های اوج جنگ به لیلة الهریر مشهور است.) مشهور شده است. در این شب جنگ تا هنگام صبح ادامه یافت و مسلمانان پیروز میدان بودند. در این جنگ تعداد زیادی از نیروهای سپاه ایران کشته شدند و عده‌ای نیز فرار کردند و به مدائن رفتند. فرمانده نیروهای ایران (رستم) در این نبرد کشته شد. بدون شک با کشته شدن وی بیم و هراس در دل ایرانیان بیشتر شد و موجبات شکست آن‌ها را فراهم آورد. بنابر نقل مسعودی «بعضی غرق و بعضی کشته شدند. سی هزار نفر دیگر آن‌ها که پایمردی می‌کردند آن‌ها نیز سرانجام از پای درآمدند.
[۲۰] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴، چاپ پنجم، ج۱، ص۶۷۵.
از سپاه اعراب مسلمان نیز ۲۵۰۰ نفر کشته شدند.
[۲۱] مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ترجمه محمدرضا شفیعی کرکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۱، چاپ اوّل، ج۲، ص۸۵۲.


پیروزی و فتوحات مسلمانان

[ویرایش]

با این پیروزی سراسر سواد (اعراق) به جز مدائن تحت نفوذ لشکر اسلام قرار گرفت.
[۲۲] مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ترجمه محمدرضا شفیعی کرکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۱، چاپ اوّل، ج۲، ص۸۵۳.
بلاذری می‌نویسد:
«پارسیان به مدائن گریختند و به یزدگرد پیوستند. سعد بن ابی‌وقاص خبر پیروزی مسلمانان و نیز نام مسلمانانی را که در این نبرد به شهادت رسیده بودند، برای عمر نوشت».
[۲۳] بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ترجمه محمد توکل، تهران، نقره، ۱۳۳۷، چاپ اوّل، ص۳۷۰.

در این نبرد مهم‌ترین شکست ایرانی‌ها رقم خورد و این جنگ ضعف قدرت ساسانیان را نشان داد. رسول جعفریان می‌نویسد: در این جنگ «درفش کاویانی» که نشان سپاه دولت ساسانی بود، به دست مسلمانان افتاد و این نشان‌دهنده ضربه مهلکی بود که بر پیکره این دولت رو به زوال خورده بود.
[۲۴] جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام (تاریخ خلفا)، قم، دلیل، ۱۳۷۹، چاپ اوّل، ج۲، ص۱۱۷.

پیروزی دراین جنگ موجبات دست‌یابی اعراب را به پایتخت ساسانیان فراهم آورد و پس از مدتی تمامی مدائن به تصرف مسلمانان درآمد.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴، چاپ پنجم، ج۱، ص۶۶۹.
۲. مقدسی، مطهر بن طاهر، احسن التفاسیر، ترجمه علی نقی منزوی، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، ۱۳۶۱، چاپ اوّل، ج۱، ص۴۲.
۳. حموی، یاقوت، معجم البلدان، بیروت- لبنان، دار صادر، چاپ دوّم، ۱۹۹۵م، ج۲، ص۶۹۰.    
۴. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۱۷۱۳.    
۵. بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ج۲، ص۳۱۴.    
۶. دینوری، احمد بن داود، اخبار الطوال، ج۱، ص۱۱۹.    
۷. بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ج۲، ص۳۱۴.    
۸. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۵، ص۱۷۱۱.    
۹. مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ترجمه محمدرضا شفیعی کرکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۱، چاپ اوّل، ج۲، ص۸۵۰.
۱۰. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴، چاپ پنجم، ج۱، ص۶۶۹.
۱۱. بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ج۲، ص۳۱۴.    
۱۲. دینوری، احمد بن داود، اخبار الطوال، ج۱، ص۱۲۰.    
۱۳. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴، چاپ پنجم، ج۱، ص۶۶۹.
۱۴. کوفی، ابن اعثم، الفتوح، هند، ۱۳۹۳ه. ق، ج۱، ص۱۹۷.
۱۵. ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل، ج۲، ص۴۷۵.    
۱۶. ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل، ج۲، ص۴۸۱.    
۱۷. ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل، ج۲، ص۴۸۱.    
۱۸. یعقوبی، ابن واضح، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص ۱۴۵.    
۱۹. یعقوبی، ابن واضح، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص ۱۴۵.    
۲۰. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴، چاپ پنجم، ج۱، ص۶۷۵.
۲۱. مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ترجمه محمدرضا شفیعی کرکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۱، چاپ اوّل، ج۲، ص۸۵۲.
۲۲. مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ترجمه محمدرضا شفیعی کرکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۱، چاپ اوّل، ج۲، ص۸۵۳.
۲۳. بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ترجمه محمد توکل، تهران، نقره، ۱۳۳۷، چاپ اوّل، ص۳۷۰.
۲۴. جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام (تاریخ خلفا)، قم، دلیل، ۱۳۷۹، چاپ اوّل، ج۲، ص۱۱۷.


منبع

[ویرایش]
سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «جنگ قادسیه»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۱۰/۰۱.    






جعبه ابزار