جنگ جهانی اول

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جنگ‌ جهانی‌ اول، نیز معروف‌ به‌ جنگ‌ بزرگ‌ (اوت‌ ۱۹۱۴ ـ نوامبر ۱۹۱۸/ ماه‌ رمضان‌ ۱۳۳۲ ـ صفر ۱۳۳۷)، نخستین‌ جنگ‌ جهانی‌ که‌ سراسر قاره‌ اروپا، روسیه‌، منطقه‌ خاورمیانه‌، بخش‌هایی‌ از افریقا، امریکا و خاور دور را فرا گرفت‌ و ۲۶ کشور، از جمله‌ ایران‌، در آن‌ درگیر شدند.
مقاله‌ حاضر، شامل‌ این‌ بخش‌هاست‌:
۱) درآمد
۲) در جهان‌ اسلام‌
۳) در ایران‌

فهرست مندرجات

۱ - درآمد
       ۱.۱ - بهانه شروع جنگ
       ۱.۲ - طرف‌های درگیر
       ۱.۳ - نقطه آغاز و پایان
       ۱.۴ - پیامدها
۲ - در جهان‌ اسلام‌
       ۲.۱ - کانون توجه
       ۲.۲ - موقعیت جغرافیایی
       ۲.۳ - جای‌گاه حکومت عثمانی
       ۲.۴ - مقاومت‌ مراجع‌ اسلامی‌ و مردم‌
       ۲.۵ - سیاست شورش آلمان
       ۲.۶ - پیشروی‌ متفقین‌
       ۲.۷ - روی‌دادهای مهم
       ۲.۸ - سقوط حکومت عثمانی
       ۲.۹ - انقلاب‌ روسیه‌
              ۲.۹.۱ - خروج روسیه از جنگ
              ۲.۹.۲ - پیمان ترک مخاصمه
              ۲.۹.۳ - اقوام مسلمان روسیه
              ۲.۹.۴ - حضور انگلیس
       ۲.۱۰ - پایان‌ جنگ‌
۳ - در ایران‌
       ۳.۱ - دو منطقه تحت نفوذ
       ۳.۲ - حضور بیگانگان
       ۳.۳ - اعلام بی‌طرفی
       ۳.۴ - دوره‌های جنگ
       ۳.۵ - موافقان و مخالفان بی‌طرفی
       ۳.۶ - ورود عثمانیان به ایران
       ۳.۷ - تجاوز نظامی بیگانگان
       ۳.۸ - اهداف آلمانی‌ها
       ۳.۹ - اقدامات آلمان
       ۳.۱۰ - مقابله متفقین با آلمان
       ۳.۱۱ - طرح انتقال پایتخت
       ۳.۱۲ - تأثیر انقلاب روسیه
       ۳.۱۳ - اوضاع بعد از خروج روسیه
       ۳.۱۴ - سلطه انگلیس
       ۳.۱۵ - شکست سیاست آلمانی‌ها
       ۳.۱۶ - خواسته‌های ایران در اجلاس صلح
       ۳.۱۷ - اوضاع ایران پس از جنگ
۴ - فهرست منابع
۵ - پانویس
۶ - منبع

درآمد

[ویرایش]


← بهانه شروع جنگ


بهانه‌ آغاز جنگ‌ جهانی‌ اول‌، قتل‌ فرانتس‌ فردیناند (ولیعهد اتریش‌) و همسرش‌ (در ۲۸ ژوئن‌ ۱۹۱۴) به‌ دست‌ یک‌ جوان‌ صرب‌ بوسنیایی‌ در سارایوو، پایتخت‌ بوسنی‌، بود، اما رقابت‌ و نارضایتی‌ کشورهای‌ قدرتمند اروپایی‌ و تعارض‌ جدّی‌ منافع‌ آنان‌ در سراسر جهان‌ زمینه‌ساز آن‌ بود
[۱] آلن‌ جان‌ پرسیوال‌ تیلور، جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۱ـ۱۲، ترجمه‌ بهرام‌ فرداد امینی‌، تهران‌ ۱۳۷۴ ش‌.
(برای‌ تحلیل‌های‌ دیگر در این‌ زمینه‌ به این منبع رجوع کنید
[۲] روت‌ بئاتریس‌ هنیگ‌، ریشه‌های‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۶ به‌ بعد، ترجمه‌ فریبرز فرشیم‌، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
).

← طرف‌های درگیر


در این‌ جنگ‌، کشورها در دو دسته‌ متفقین‌ (نیروهای‌ متفق‌) و دولت‌های‌ مرکزی‌ در برابر هم‌ صف‌آرایی‌ کردند.
متفقین‌ عبارت‌ بودند از انگلستان‌، ایتالیا، بلژیک‌، پرتغال‌، روسیه‌ که‌ بر اثر انقلاب‌ اکتبر ۱۹۱۷ از جنگ‌ خارج‌ شد،
[۳] آلن‌ جان‌ پرسیوال‌ تیلور، جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۲۳۷ـ۲۴۱، ترجمه‌ بهرام‌ فرداد امینی‌، تهران‌ ۱۳۷۴ ش‌.
[۴] جان‌ اشلی‌ سومز گرنویل‌، تاریخ‌ جهان‌ در قرن‌ بیستم‌، ج۱، ص‌ ۲۰۶، ترجمه‌ جمشید شیرازی‌، فضل‌اللّه‌ جلوه‌، و علی‌اصغر بهرام‌بیگی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ـ۱۳۷۸ ش‌.
ایالات‌ متحده‌ امریکا که‌ در ۵ آوریل‌ ۱۹۱۷/ ۱۲ جمادی الاخره‌ ۱۳۳۵ عملاً وارد جنگ‌ شد،
[۵] جان‌ اشلی‌ سومز گرنویل‌، تاریخ‌ جهان‌ در قرن‌ بیستم‌، ج۱، ص‌ ۲۰۶، ترجمه‌ جمشید شیرازی‌، فضل‌اللّه‌ جلوه‌، و علی‌اصغر بهرام‌بیگی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ـ۱۳۷۸ ش‌.
رومانی‌، ژاپن‌، صربستان‌، فرانسه‌، مونته ‌نگرو و یونان‌.
دولت‌های‌ مرکزی‌ نیز مشتمل‌ بودند بر آلمان‌، اتریش‌ ـ مجارستان‌، حکومت‌ عثمانی‌ و بلغارستان‌.
[۶] جان‌ اشلی‌ سومز گرنویل‌، تاریخ‌ جهان‌ در قرن‌ بیستم‌، ج۱، ص‌ ۱۲۷ـ ۱۳۵، ترجمه‌ جمشید شیرازی‌، فضل‌اللّه‌ جلوه‌، و علی‌اصغر بهرام‌بیگی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ـ۱۳۷۸ ش‌.

به رغم‌ اعلام‌ بی‌طرفی‌ ایران‌، بخش‌هایی‌ از این‌ کشور اشغال‌ شد و پیامدهای‌ جنگی‌ ناخواسته‌ بر آن‌ تحمیل‌ گردید (ادامه‌ مقاله‌).

← نقطه آغاز و پایان


نقطه‌ آغاز جنگ‌، اعلام‌ جنگ‌ اتریش‌ ـ مجارستان‌ به‌ صربستان‌ در ۲۸ ژوئیه‌ بود، هر چند این‌ کشور در ششم‌ اوت‌ با روسیه‌ رسماً وارد جنگ‌ شد.
آلمان‌، که‌ منافع‌ خود را از هر جهت‌ در خطر می‌دید، در ۴ اوت‌ ۱۹۱۴/ دوازدهم‌ ماه‌ رمضان‌ ۱۳۳۲، به‌ بلژیک‌ حمله‌ برد و پس‌ از تصرف‌ بروکسل‌، به‌ سمت‌ مرزهای‌ فرانسه‌ پیش‌ رفت‌ و به‌ جنگی‌ چهار ساله‌ با پیامدهایی‌ بسیار گسترده‌ دامن‌ زد
[۷] آلن‌ جان‌ پرسیوال‌ تیلور، جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۶ـ۱۲، ترجمه‌ بهرام‌ فرداد امینی‌، تهران‌ ۱۳۷۴ ش‌.
(برای‌ آگاهی‌ از زمینه‌های‌ تاریخی‌ درگیری‌ میان‌ اتریش‌ ـ مجارستان‌ و صربستان‌ به این منبع رجوع کنید
[۸] جان‌ اشلی‌ سومز گرنویل‌، تاریخ‌ جهان‌ در قرن‌ بیستم‌، ج۱، ص‌ ۱۱۲ـ۱۲۶، ترجمه‌ جمشید شیرازی‌، فضل‌اللّه‌ جلوه‌، و علی‌اصغر بهرام‌بیگی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ـ۱۳۷۸ ش‌.
).
جنگ‌ پس‌ از چهار سال‌ و با شکست‌ نیروی‌ دولت‌های‌ مرکزی‌ و با انعقاد اجلاس‌ صلح‌ پاریس‌ با شرکت‌ نمایندگان‌ ۳۲ کشور (آغاز: ۱۸ ژانویه‌ ۱۹۱۹/ ۱۵ ربیع الاخر ۱۳۳۷) و پیمان‌ ورسای‌، در ۲۸ ژوئن‌ ۱۹۱۹/ ۲۹ رمضان‌ ۱۳۳۷ به ظاهر پایان‌ یافت‌،
[۹] آلن‌ جان‌ پرسیوال‌ تیلور، جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۳۲۲ـ۳۲۳، ترجمه‌ بهرام‌ فرداد امینی‌، تهران‌ ۱۳۷۴ ش‌.
اما این‌ مذاکرات‌ و معاهده‌ها نه‌ تنها به‌ مشکلات‌ میان‌ کشورهای‌ قدرتمند جهان‌ پایان‌ نداد، بلکه‌ زمینه‌ را برای‌ وقوع‌ جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ فراهم‌ ساخت‌.
ایران‌، هیئتی‌ را به‌ ریاست‌ علی‌قلی‌ انصاری‌ (مشاور الممالک‌)، وزیر امور خارجه‌ وقت‌، برای‌ شرکت‌ در اجلاس‌ صلح‌ ورسای‌ و احقاق‌ حقوق‌ از دست‌ رفته‌ ملت‌ ایران‌، اعزام‌ داشت‌، اما انگلیسی‌ها مانع‌ از شرکت‌ نمایندگان‌ ایران‌ در اجلاس‌ شدند (ادامه‌ مقاله‌).

← پیامدها


از جمله‌ پیامدهای‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌ فرو ریختن‌ نظام‌ بین الملل‌، بر هم‌ خوردن‌ توازن‌ قوا میان‌ قدرت‌های‌ بزرگ‌، شکست‌ آلمان‌ به‌ عنوان‌ کشور بزرگ‌ صنعتی‌ با توان‌ نظامی‌ عظیم‌، فروپاشی‌ نظام‌ تزاری‌ روسیه‌ و پیروزی‌ انقلاب‌ کمونیستی‌، فروپاشی‌ حکومت‌ عثمانی‌ و ایجاد چند کشور اسلامی‌، ورود امریکا به‌ صحنه‌ بین المللی‌ و تغییر معادله‌های‌ قدرت‌ بود.
این‌ جنگ‌ تأثیر سرنوشت‌سازی‌ هم‌ بر ایران‌ گذاشت‌ (بخش‌ سوم‌ مقاله‌).

در جهان‌ اسلام‌

[ویرایش]


← کانون توجه


در آستانه‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، دو قدرت‌ بزرگ‌ استعماری‌ انگلستان‌ و روسیه‌ در بخش‌هایی‌ از اروپا، افریقا و آسیا ــ که‌ سرزمین‌های‌ اصلی‌ شمار بسیاری‌ از مسلمانان‌ بود ــ در حال‌ پیشروی‌، در کشاکش‌ مطامع‌ استعماری‌ و تقسیم‌ قدرت‌ بودند.
آلمان‌، که‌ از تقسیم‌ منافع‌ میان‌ آن‌ دو نصیب‌ نبرده‌ بود، به‌ حکومت‌ عثمانی‌ نزدیک‌ شد، زیرا بخش‌ عظیمی‌ از سرزمین‌های‌ اسلامی‌ در اروپا، آسیا و افریقا در تصرف‌ عثمانی‌ بود و منافع‌ آن‌ نیز با انگلستان‌ و روسیه‌ تعارض‌ داشت‌.
بخشی‌ از نیروهای‌ فعال‌ سیاسی‌ عثمانی‌ هم‌ برای‌ گسترش‌ و تقویت‌ حکومت‌ یا نجات‌ دادن‌ آن‌ از زوال‌، سیاست‌های‌ هم‌سو با آلمان‌ را تشویق‌ می‌کردند (برای‌ وضع‌ خاص‌ عثمانی‌ در این‌ دوره به این منبع رجوع کنید
[۱۰] ترکایا آتایف‌، «روابط‌ ایران‌ و عثمانی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، ج۱، ص‌ ۱۷۴ـ ۱۷۸، در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌: مجموعه‌ مقالات‌ سمینار، به‌کوشش‌ صفا اخوان‌، تهران‌: مرکز اسناد و تاریخ‌ دیپلماسی‌، ۱۳۸۰ ش‌.
).

← موقعیت جغرافیایی


جهان‌ اسلام‌ به‌ دلایل‌ بسیار به‌ نایره‌ جنگ‌ کشیده‌ شد، از جمله‌ به‌ دلیل‌ وسعت‌ جغرافیایی‌، جمعیت‌ بسیار، قرار گرفتن‌ بر سر راه‌های‌ مواصلاتی‌ مهم‌، تسلط‌ به‌ مناطق‌ سوق الجیشی‌ نظیر آبراه‌ سوئز و تنگه‌ بوسفور و تنگه‌ داردانل‌، خلیج فارس‌، مبادی‌ ورود به‌ سرزمین‌های‌ گوناگون‌، مانند قفقاز و ماوراء النهر و شبه قاره‌ هند، بندرهای‌ بسیار مهم‌ در دریاهای‌ مدیترانه‌ و سرخ‌ و عرب‌، خلیج فارس‌، دریای‌ عمان‌ و اقیانوس‌ هند، ذخایر نفت‌ ایران‌ و بین النهرین‌، پنبه‌ فراوان‌ برای‌ کارخانه‌های‌ نساجی‌ اروپا، و نیز سرزمینی‌ که‌ یهودیان‌ جهان‌ به‌ آن‌ توجه‌ خاص‌ داشتند.

← جای‌گاه حکومت عثمانی


حکومت‌ عثمانی‌، به‌ لحاظ‌ پهناوری‌، تنوع‌ قومی‌، مرزهای‌ سیاسی‌ طولانی‌ و مشترک‌ با کشورهای‌ استعماری‌، تسلط‌ بر مناطق‌ بسیار مهم‌، تعارض‌ دیرین‌ و آشتی ناپذیر با روسیه‌، تضاد منافع‌ با انگلستان‌، و ادعای‌ خلافت‌ اسلامی‌ و مراودات‌ نزدیک‌ با برخی‌ نواحی‌ سنّی‌نشین‌ جهان‌ اسلام‌، نمی‌توانست‌ از جنگ‌ دوری‌ کند.
اغراض‌ سیاسی‌ آن‌ نیز مزید بر علت‌ بود و شماری‌ از سیاستمداران‌ متنفذ ترک‌، نظیر انور پاشا، برای‌ مقابله‌ با خطر روس‌ها، با اتحاد نظامی‌ با آلمان‌ کاملاً موافق‌ بودند.
[۱۱] ترکایا آتایف‌، «روابط‌ ایران‌ و عثمانی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، ج۱، ص‌ ۱۷۸، در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌: مجموعه‌ مقالات‌ سمینار، به‌کوشش‌ صفا اخوان‌، تهران‌: مرکز اسناد و تاریخ‌ دیپلماسی‌، ۱۳۸۰ ش‌.
[۱۲] توفیق‌ برّو، القضیه‌ العربیه‌ فی‌ الحرب‌ العالمیه‌ الاولی‌ ۱۹۱۴ـ۱۹۱۸، ج۱، ص‌ ۳۹ـ۵۱، دمشق‌ ۱۹۸۹.

نیروهای‌ عثمانی‌ پس‌ از ورود به‌ جنگ‌ در اواسط‌ اکتبر ۱۹۱۴/ ذیحجه‌ ۱۳۳۲، نقشه‌های‌ جنگی‌ خود را به‌ اطلاع‌ آلمان‌ رساندند.
[۱۳] اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۷۵، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.

در ۳ نوامبر ۱۹۱۴/ ۱۴ ذیحجه‌ ۱۳۳۲ واحدهای‌ فرانسوی‌ و انگلیسی‌، پس‌ از حمله‌ عثمانی‌ها به‌ کشتی‌های‌ فرانسوی‌ و روسی‌، استحکامات‌ داردانل‌ را بمباران‌ کردند.
نیروهای‌ روسی‌ نیز دو لشکر عثمانی‌ را در ارزروم‌ درهم‌ شکستند.
جنگ‌ در جبهه‌ شرق‌ و خاورمیانه‌، با ورود نیروهای‌ انگلیسی‌ و روسی‌ به‌ دو منطقه‌ بین النهرین‌ و قفقاز، از ۱۹۱۴/ ۱۳۳۲ عملاً آغاز شد.
قوای‌ انگلیسی‌ از راه‌ خلیج فارس‌ در جنوب‌ بین النهرین‌ پیاده‌ شدند و نقاطی‌ را در جنوب‌ ایران‌ (ادامه‌ مقاله‌) و در جنوب بین النهرین‌ تصرف‌ کردند و به‌ سوی‌ شمال‌ پیش‌ رفتند.
نیروهای‌ انگلیسی‌ در این‌ عملیات‌ چند هدف‌ عمده‌ را دنبال‌ می‌کردند: پیشروی‌ به‌ سوی‌ نقاط‌ حساس‌ نظامی‌ در خاک‌ عثمانی‌؛ محافظت‌ از ذخایر نفتی‌ خوزستان‌ و بین النهرین‌ که‌ مدتی‌ بود جای‌ زغال سنگ‌ را گرفته‌ بود؛ پیوستن‌ به‌ نیروی‌ نظامی‌ روس‌ها در جبهه‌ قفقاز به‌ قصد فشار آوردن‌ به‌ عثمانی‌ از جبهه‌ شرقی‌ آن‌؛ حفظ‌ روابط‌ میان‌ بین النهرین‌ و هند، زیرا منافع‌ انگلستان‌ در بین النهرین‌ همواره‌ تابع‌ منافع‌ این‌ کشور در هند بود؛ عملیات‌ دیگری‌ که‌ بعداً به‌ شکل‌ جنبش‌های‌ سیاسی‌ و نظامی‌ جدایی‌خواه‌ در برخی‌ از کشورهای‌ خاورمیانه‌ بروز کرد؛ و هدف‌های‌ فرعی‌ دیگر.
عملیات‌ بین النهرین‌ مؤثرترین‌ ضربه‌ را در تجزیه‌ و فروپاشی‌ حکومت‌ عثمانی‌، طی‌ چند سال‌، وارد آورد.
[۱۴] ولادیمیر بارایسوویچ‌ لوتسکی‌، تاریخ‌ جدید کشورهای‌ عربی‌، ج۱، ص‌ ۳۳۱ به‌ بعد، ترجمه‌ رفیع‌ رفیعی‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
[۱۵] محمد نخجوان‌، تاریخ‌ نظامی‌ جنگ‌ بین‌المللی‌ ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، ج۱، ص‌ ۳۲۱ به‌ بعد، تهران‌ ۱۳۱۷ ش‌.


← مقاومت‌ مراجع‌ اسلامی‌ و مردم‌


ده‌ روز پس‌ از قطع‌ مناسبات‌ عثمانی‌ و روسیه‌، سلطان‌ محمد پنجم‌، به‌ عنوان‌ خلیفه‌ اسلامی‌، در ۲۳ ذیحجه‌ ۱۳۳۲/ ۱۲ نوامبر ۱۹۱۴ بر ضد روسیه‌ و فرانسه‌ و انگلستان‌ اعلام‌ جنگ‌، و شیخ الاسلام‌ عثمانی‌ نیز با صدور فتوایی‌ اقدام‌ او را تأیید کرد،
[۱۶] عبدالحلیم‌ رهیمی‌، تاریخ‌ جنبش‌ اسلامی‌ در عراق‌ ۱۹۰۰ـ۱۹۲۴، ج۱، ص‌ ۱۳۷، ترجمه‌ جعفر دلشاد، اصفهان‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۱۷] جورج‌ انطونیوس‌، یقظَه‌ العرب‌: تاریخ‌ حرکه‌ العرب‌ القومیه‌، ج۱، ص‌ ۲۲۲، ترجمه‌ ناصرالدین‌ اسد و احسان‌ عباس‌، بیروت‌ (۱۹۶۲).
[۱۸] رسایل‌ و فتاوای‌ جهادی‌، تدوین‌، ج۱، ص‌ ۲۷۲، تحقیق‌، تحشیه‌ از محمد حسن‌ رجبی‌، تهران‌: وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، معاونت‌ پژوهشی‌ و آموزشی‌، ۱۳۷۸ ش‌.
اما این‌ فتواها به‌ دلیل‌ قدرت‌ رو به‌ زوال‌ عثمانی‌ نتوانست‌ جهان‌ اسلام‌ را به‌ نفع‌ آن‌ بسیج‌ کند.
[۱۹] اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۷۸ـ ۸۰، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.

در پاییز همان‌ سال‌ چند تن‌ از مراجع‌ برجسته‌ شیعی‌ در عراق‌، بر ضد نیروهای‌ متفقین‌، به ویژه‌ روس‌ و انگلیس‌، فتوای‌ جهاد دادند که‌ با همراهی‌ شماری‌ از علما و روحانیان‌ و مردم‌ شیعی‌ در بین النهرین‌ و ایران‌، به‌ برخورد آشکار و بعداً چند قیام‌ خونین‌ انجامید.
[۲۰] نصراللّه‌ صالحی‌، «جنگ‌ جهانی‌ اول‌ و واکنش‌ علمای‌ ایرانی‌ مقیم‌ عراق‌» در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۲۰۱، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.
[۲۱] محسن‌ حیدری‌، حماسه‌ جاوید: بررسی‌ تحلیلی‌ واقعه‌ جهاد عشایر خوزستان‌ بر علیه‌ استعمار انگلیس‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۸۱ به‌ بعد، ۹۴ـ۱۲۹۳ ش‌، اهواز ۱۳۷۵ ش‌.
[۲۲] رسایل‌ و فتاوای‌ جهادی‌، تدوین‌، ج۱، ص‌ ۲۸۰ به‌ بعد، تحقیق‌، تحشیه‌ از محمد حسن‌ رجبی‌، تهران‌: وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، معاونت‌ پژوهشی‌ و آموزشی‌، ۱۳۷۸ ش‌.

شماری‌ از روحانیان‌، طلاب‌ و عشایر بین النهرین‌، در پی‌ فتوای‌ جهاد آیت اللّه‌ میرزا محمدتقی‌ شیرازی‌، قیام‌ کردند ولی‌ انگلیسی‌ها پس‌ از سرکوب‌ قیامشان‌، شماری‌ از سران‌ آنان‌ را به‌ ایران‌ تبعید کردند.
[۲۳] جلال‌الدین‌ مدنی‌، تاریخ‌ تحولات‌ سیاسی‌ و روابط‌ خارجی‌ ایران‌، ج‌ ۲، ص‌ ۲۸۳، قم‌ (۱۳۶۹ ش‌).

حرکت‌های‌ جهادی‌ در کربلا و کاظمین‌، نبرد در جبهه‌های‌ قُرنَه‌، شعیبه‌، هویزه‌، بصره‌، و قیام‌ معروف‌ ثورة العشرین‌
[۲۴] نویسندگان‌: دابایفسکی‌ و دیگران‌، ترجمه‌ سعید روحانی‌، تهران‌: شباهنگ‌، ۱۳۶۰ ش‌.
در نجف‌، که‌ به‌ قتل‌ یکی‌ از فرماندهان‌ انگلیسی‌ و برخوردهای‌ گسترده‌ مسلحانه‌ انجامید، از جمله‌ پیامدهای‌ فتواهای‌ جهادی‌ بود.
ثورة العشرین‌ را اوج‌ حرکت‌های‌ جهادی‌ و مبارزه‌ آشکار مسلحانه‌ در عراق‌ با نیروهای‌ انگلیسی‌ دانسته‌اند.
[۲۵] نصراللّه‌ صالحی‌، «جنگ‌ جهانی‌ اول‌ و واکنش‌ علمای‌ ایرانی‌ مقیم‌ عراق‌» در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۲۱۱ـ ۲۱۵، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.

فتواهای‌ جهادی‌، افزون‌ بر پیامدهای‌ عملی‌، در تفکر سیاسی‌ شیعی‌ نیز تأثیر عمیقی‌ بر جای‌ نهاد.
از نکات‌ مشترک‌ فتواها آشکار است‌ که‌ دولت‌های‌ متجاوز به‌ سرزمین‌های‌ اسلامی‌، مظاهر کفر شمرده‌ شده‌اند؛ جهاد با این‌ دولت‌ها به‌ قصد حفظ‌ کردن‌ این‌ سرزمین‌ها و ساکنان‌ آن‌ها در برابر تجاوز بوده‌ است‌، نابودی‌ اسلام‌ و استقلال‌ کشورهای‌ اسلامی‌ هدف‌ اصلی‌ نیروهای‌ مهاجم‌ قلمداد شده‌ و از این‌رو دفاع‌ از این‌ دو ارزش‌، اصلی‌ واجب‌ شمرده‌ شده‌ است‌.
[۲۶] نصراللّه‌ صالحی‌، «جنگ‌ جهانی‌ اول‌ و واکنش‌ علمای‌ ایرانی‌ مقیم‌ عراق‌» در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۲۱۱ـ۲۱۵، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.

هم‌سویی‌ مراجع‌ تقلید شیعی‌ به رغم‌ بی اثر بودن‌ در جنگ‌، نخستین‌ واکنش‌ فراگیری‌ بود که‌ پیامدهای‌ آن‌ در نهضت‌های‌ سیاسی‌ پس‌ از جنگ‌ و در اندیشه‌ سیاسی‌ شیعیان‌ ظاهر شد (برای‌ متن‌ فتواها، رسایل‌ و فتاوای‌ جهادی‌ به این منبع رجوع کنید
[۲۷] نصراللّه‌ صالحی‌، «جنگ‌ جهانی‌ اول‌ و واکنش‌ علمای‌ ایرانی‌ مقیم‌ عراق‌» در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۲۱۱ـ۲۱۵، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.
).

← سیاست شورش آلمان


در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، اندیشه‌ به‌ راه‌ انداختن‌ شورش‌ در جهان‌ اسلام‌، که‌ ظاهراً اندیشه‌ ژنرال‌ فون‌ مولتکه‌ بود، جای‌گاه‌ مهمی‌ داشت‌.
او می‌خواست‌ در هند و مصر شورش‌ عمومی‌ برپا کند و ایران‌ و عثمانی‌ پلی‌ میان‌ مصر و هند در برابر روس‌ها باشد.
آلمانی‌ها، برای‌ اجرای‌ این‌ نقشه‌، سرمایه‌گذاری‌ کردند و هیئت‌هایی‌ را برای‌ برقراری‌ تماس‌ به‌ این‌ کشورها فرستادند و با برخی‌ از علما نیز، به‌ منظور اقدام‌ علیه‌ روس‌ و انگلیس‌، مذاکراه‌ کردند.
[۲۸] اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۳۱ـ۳۹، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۲۹] اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۶۷ـ۸۰، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۳۰] اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۲۱، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۳۱] اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۲۷، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۳۲] اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۳۲، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۳۳] احمدعلی‌ سپهر، ایران‌ در جنگ‌ بزرگ‌: ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، ج۱، ص‌ ۵۸ ـ ۶۵، تهران‌ ۱۳۳۶ ش‌.


← پیشروی‌ متفقین‌


در ۱۹۱۴/ ۱۳۳۳، با پیشروی‌ نیروهای‌ انگلیسی‌ در بین النهرین‌ و نیروهای‌ روسی‌ در قفقاز، انگلستان‌ طی‌ بیانیه‌ای‌ به‌ حاکمیت‌ عثمانی‌ در مصر پایان‌ داد و حسین‌ کامل سلطان‌ جدید مصر اعلام‌ شد.
انگلیسی‌ها، از بیم‌ گسترش‌ اندیشه‌های‌ اتحاد اسلامی‌ و جهاد مسلمین‌، از اشغال‌ و تصرف‌ مصر صرف نظر و به‌ تحت الحمایگی‌ آن‌ اکتفا کردند.
در عین‌ حال‌، آبراه‌ سوئز را در اختیار داشتند که‌ از حساس‌ترین‌ مناطق‌ نظامی‌ بود.
شمال‌ افریقا عملاً در اختیار متفقین‌ بود و مستعمرات‌ فرانسه‌ در شمال‌ افریقا (نظیر الجزایر، تونس‌ و مراکش‌) هم‌ لاجرم‌ با سیاست‌های‌ نظامی‌ متفقین‌ هم‌سو بودند (برای‌ آگاهی‌ از وضع‌ کشورهای‌ عربی‌ در خلال‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌ به این منبع رجوع کنید
[۳۴] ولادیمیر بارایسوویچ‌ لوتسکی‌، تاریخ‌ جدید کشورهای‌ عربی‌، ج۱، ص‌ ۳۱۳ به‌ بعد، ترجمه‌ رفیع‌ رفیعی‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
).
در ۱۹۱۵/ ۱۳۳۳، نیروهای‌ انگلیسی‌ با شکست‌ دادن‌ نیروهای‌ عثمانی‌ آنان‌ را از حوزه‌های‌ نفتی‌ بین النهرین‌ دور کردند و از دو جبهه‌، به‌ موازات‌ دجله‌ و فرات‌، به‌ سوی‌ شمال‌ پیش‌ رفتند و کوت العماره‌ و ناصریه‌ را تصرف‌ و به‌ سوی‌ بغداد پیش‌روی‌ کردند.
در فوریه‌ ۱۹۱۵/ ۱۳۳۳، نیروهای‌ عثمانی‌ قسمت‌هایی‌ از شبه جزیره‌ سینا را تصرف‌ کردند، اما بعداً ناگزیر به‌ عقب‌نشینی‌ شدند.
به رغم‌ موفقیت‌ نیروهای‌ دریایی‌ انگلیس‌ در حمله‌ به‌ تنگه‌های‌ بوسفور و داردانل‌ و تصرف‌ شبه جزیره‌ گالیپولی‌، در ۲۲ نوامبر/ ۱۴ محرّم‌، آنان‌ از ارتش‌ عثمانی‌، به‌ فرماندهی‌ ژنرال‌ آلمانی‌، شکست‌ سختی‌ خوردند و پیش‌روی‌ متوقف‌ شد
[۳۵] ولادیمیر بارایسوویچ‌ لوتسکی‌، تاریخ‌ جدید کشورهای‌ عربی‌، ج۱، ص‌ ۳۲۳ به‌ بعد، ترجمه‌ رفیع‌ رفیعی‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
(برای‌ اطلاعات‌ تکمیلی‌ به این منبع رجوع کنید
[۳۶] توفیق‌ برّو، القضیه‌ العربیه‌ فی‌ الحرب‌ العالمیه‌ الاولی‌ ۱۹۱۴ـ۱۹۱۸، ج۱، ص‌ ۳۹۷ به‌ بعد، دمشق‌ ۱۹۸۹.
).

← روی‌دادهای مهم


در ۱۹۱۶/ ۱۳۳۴، چند روی‌داد مهم‌ ــ از جمله‌ تصرف‌ ارزروم‌ به‌ دست‌ روس‌ها، پیشروی‌ نیروهای‌ انگلیسی‌ به‌ سوی‌ فلسطین‌ و موافقت‌نامه‌ سایکس‌ پیکوــ در سرنوشت‌ جنگ‌ در کشورهای‌ اسلامی‌ تأثیر تعیین‌کننده‌ نهاد.
بر پایه‌ این‌ موافقت‌نامه‌، بخش‌هایی‌ از قلمرو عثمانی‌ میان‌ روسیه‌ و ایتالیا تقسیم‌ گردید (برای‌ جزئیات‌ بیشتر به این منبع رجوع کنید
[۳۷] ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
).
این‌ قرارداد یکی‌ دیگر از سرچشمه‌های‌ ایجاد بحران‌ سیاسی‌ در خاورمیانه‌ و عامل‌ تنش‌ و آشوب‌ در منطقه‌ بود.
در همین‌ سال‌، حسین‌ (شریف‌ مکه‌) با تشکیل‌ لشکری‌ از عرب‌های‌ بادیه‌نشین‌ و فراریان‌ ارتش‌ عثمانی‌، بر ضد سلطان‌ عثمانی‌ شورش‌ کرد.
انگلیسی‌ها با اعزام‌ لورنس و شماری‌ از مأموران‌ سیاسی‌ و نظامی‌، به‌ تقویت‌ شورش‌ پرداختند و سرانجام‌ شورش‌ سراسر شبه جزیره‌ عربستان‌ و بخش‌هایی‌ از مشرق‌ مدیترانه‌ را فرا گرفت‌ و به‌ تجزیه‌ بخش‌ عمده‌ای‌ از متصرفات‌ عثمانی‌ انجامید.
[۳۸] جورج‌ انطونیوس‌، یقظَه‌ العرب‌: تاریخ‌ حرکه‌ العرب‌ القومیه‌، ج۱، ص‌ ۲۲۶ به‌ بعد، ترجمه‌ ناصرالدین‌ اسد و احسان‌ عباس‌، بیروت‌ (۱۹۶۲).

این‌ روی‌داد روند تجزیه‌ و فروپاشی‌ عثمانی‌ را شتاب‌ بخشید.

← سقوط حکومت عثمانی


در ۱۹۱۷/ ۱۳۳۵، نیروهای‌ انگلیسی‌ بغداد را تصرف‌ کردند، که‌ به‌ منزله‌ آغاز فصلی‌ تازه‌ در سقوط‌ عثمانی‌ بود.
با تصرف‌ کرکوک‌ و موصل‌ و بیت المقدس‌، به‌ عنوان‌ نقاط‌ کلیدی‌، عثمانی‌ ارتباط‌ خود را با متصرفات‌ سابقش‌ در جنوب‌ و غرب‌ و شمال‌ از دست‌ داد.
به‌ این‌ ترتیب‌، عثمانی‌ بر اثر شکست‌ نظامی‌ و روسیه‌ نیز به‌ واسطه‌ انقلاب‌ داخلی‌، از طرفین‌ معادله‌ جنگ‌ حذف‌ شدند.

← انقلاب‌ روسیه‌


انقلاب‌ اکتبر ۱۹۱۷ روسیه‌، در سیر جنگ‌ و سرنوشت‌ بسیاری‌ از نواحی‌ اسلامی‌، از جمله‌ ایران‌، تأثیر تعیین‌کننده‌ای‌ گذاشت‌ (برای‌ آگاهی‌ از تأثیرات‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌ در روسیه‌ و نقش‌ آن‌ در پیروزی‌ انقلاب‌ بولشویکی‌ به این منبع رجوع کنید
[۳۹] تاریخ‌ انقلاب‌ اکتبر، نویسندگان‌: دابایفسکی‌ و دیگران‌، ج۱، ص‌ ۱۱ـ۱۷، ترجمه‌ سعید روحانی‌، تهران‌: شباهنگ‌، ۱۳۶۰ ش‌.
).

←← خروج روسیه از جنگ


نیروهای‌ روسی‌ با وقوع‌ انقلاب‌ دست‌ از جنگ‌ کشیدند.
شورش‌ و سرپیچی‌ در ارتش‌ روسیه‌ و نیز چپاول‌ اموال‌ مردم‌، ناامنی‌ رو به‌ گسترشی‌ به‌ بار آورد که‌ در صورت‌ تداوم‌، تهدیدی‌ جدّی‌ علیه‌ خود جنگ‌ بود.
فرماندهان‌ روسی‌ تلاش‌ کردند نیروهای‌ روسی‌ را با نظم‌ و آرامش‌ به‌ روسیه‌ بازگردانند و انگلیسی‌ها کوشیدند خلا ناشی‌ از عقب‌نشینی‌ روس‌ها را در مناطق‌ حساس‌ پر کنند (برای‌ برخی‌ جزئیات‌ به این منابع رجوع کنید
[۴۰] لیونل‌ چارلز دنسترویل‌، امپریالیسم‌ انگلیس‌ در ایران‌ و قفقاز، ج۱، ص‌ ۶، ترجمه‌ حسین‌ انصاری‌، تهران‌ ۱۳۵۷ ش‌.
[۴۱] لیونل‌ چارلز دنسترویل‌، امپریالیسم‌ انگلیس‌ در ایران‌ و قفقاز، ج۱، ص‌ ۸ـ ۹، ترجمه‌ حسین‌ انصاری‌، تهران‌ ۱۳۵۷ ش‌.
[۴۲] مایکل‌ زیرینسکی‌، «میسیونرهای‌ پرسبیتری‌ آمریکایی‌ در شهر اورمیه‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، ج۱، ص‌ ۳۹۱، اصفهان‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۴۳] مایکل‌ زیرینسکی‌، «میسیونرهای‌ پرسبیتری‌ آمریکایی‌ در شهر اورمیه‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، ج۱، ص‌ ۳۹۵ـ۳۹۷، اصفهان‌ ۱۳۸۰ ش‌.
).

←← پیمان ترک مخاصمه


نیروهای‌ روسی‌ پس‌ از خروج‌ از قفقاز، در ۳ مارس‌ ۱۹۱۸/ ۱۹ جمادی الاولی‌ ۱۳۳۶ قرارداد آتش‌بس‌ و پیمان‌ ترک‌ مخاصمه‌ برسْت‌ ـ لیتوفسک‌ را با دولت‌های‌ مرکزی‌ امضا کردند که‌ بر اساس‌ آن‌، روسیه‌ نه‌ تنها از ادعاهای‌ خود ــ که‌ با تمسک‌ جستن‌ به‌ آن‌ها وارد جنگ‌ شده‌ بود ــ دست‌ برداشت‌، بلکه‌ استقلال‌ اوکراین‌، گرجستان‌، لهستان‌ و فنلاند را به‌ رسمیت‌ شناخت‌ و از دعاوی‌ خود بر کشورهای‌ بالتیک‌ و برخی‌ نواحی‌ عثمانی‌ صرف نظر کرد
[۴۴] سرژ آفاناسیان‌، ارمنستان‌، ج۱، ص‌ ۳۳ـ ۳۵، آذربایجان‌، گرجستان‌: از استقلال‌ تا استقرار رژیم‌ شوروی‌ ۱۹۲۳ـ۱۹۱۷، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۰ ش‌.
البته‌ شکست‌ دولت‌های‌ مرکزی‌ در جنگ‌، بعداً موادی‌ از این‌ پیمان‌ را بی اثر ساخت‌.

←← اقوام مسلمان روسیه


با وقوع‌ انقلاب‌ و پایان‌ جنگ‌ در روسیه‌، شماری‌ از اقوام‌ مسلمان‌ ساکن‌ روسیه‌، مانند باشقیرها و قزاق‌ها و مردم‌ آسیای‌ مرکزی‌، مبارزات‌ خود را در راه‌ استقلال‌ یا خودمختاری‌ آغاز کردند.

←← حضور انگلیس


گرجستان‌ و ارمنستان‌ و آذربایجان‌، که‌ اختلاف‌ دیرینه‌ای‌ با روس‌ها داشتند، به‌ آلمان‌ گرایش‌ نشان‌ دادند که‌ برای‌ روسیه‌ و متفقین‌ بسیار خطرناک‌ بود، زیرا احتمال‌ داشت‌ به‌ حضور آلمانی‌ها و تصرف‌ ذخایر نفتی‌ باکو بینجامد، که‌ آن‌ نیز در معادله‌ جنگ‌ تغییراتی‌ می‌داد.
بدین سبب‌، انگلیسی‌ها ناگزیر به‌ حضور در این‌ منطقه‌ و کاهش‌ تنش‌های‌ سیاسی‌ بودند.
در واقع‌، ضرورتی‌ نظامی‌ ـ سیاسی‌ بر این‌ نواحی‌، و نیز در اتخاذ سیاست‌ در قبال‌ ایران‌، که‌ از اشغال‌ قوای‌ روس‌ خارج‌ شده‌ بود، تأثیر گذارد.
انگلیسی‌ها با حمایت‌ از استقلال‌خواهی‌ گرجیان‌، ارمنیان‌ و ترکان‌ و انتقال‌ ستاد فرماندهی‌ ژنرال‌ دنسترویل‌ به‌ باکو، سدی‌ دفاعی‌ در آن‌ ناحیه‌ به‌ وجود آوردند.
[۴۵] کاوه‌ بیات‌، توفان‌ بر فراز قفقاز: نگاهی‌ به‌ مناسبات‌ منطقه‌ای‌ ایران‌ و جمهوری‌های‌ آذربایجان‌، ج۱، ص‌ ۵۹ ـ۶۳، ارمنستان‌ و گرجستان‌ در دوره‌ نخست‌ استقلال‌، ۱۹۲۱ـ۱۹۱۷، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۴۶] عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۷، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.

از دیگر عوامل‌ حضور قوای‌ انگلیسی‌ در منطقه‌، احتمال‌ فرار شماری‌ از اسیران‌ آلمانی‌ از ترکستان‌ و رفتن‌ به‌ افغانستان‌ و هند بود.
[۴۷] محمد تمدن‌، اوضاع‌ ایران‌ در جنگ‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۱۴۰، یا، تاریخ‌ رضائیه، ارومیه‌ ۱۳۵۰ ش‌.

یک‌ سال‌ پس‌ از انقلاب‌ روسیه‌ و خروج‌ این‌ کشور از جنگ‌، متفقین‌ با شکست‌ دولت‌های‌ مرکزی‌ به‌ جنگ‌ پایان‌ دادند و با بسیاری‌ از اقوام‌ مسلمان‌، که‌ از استعمار روس‌ آزاد شده‌ بودند، توافق‌هایی‌ به‌ عمل‌ آوردند.

← پایان‌ جنگ‌


در ۳۰ اکتبر ۱۹۱۸/ ۲۴ محرّم‌ ۱۳۳۷، و پس‌ از آن‌که‌ عثمانی‌ قرارداد متارکه‌ جنگ‌ را پذیرفت‌، شرق‌ مدیترانه‌ و دمشق‌ و حلب‌ تصرف‌ شد.
سال‌ پیش‌ از آن‌، انگلستان‌، با صدور اعلامیه‌ بالفور، از ایجاد کشوری‌ برای‌ یهودیان‌ در سرزمین‌ فلسطین‌ پشتیبانی‌ کرده‌ بود.
در پایان‌ آن‌ سال‌، انگلستان‌ و فرانسه‌ چنان‌ قدرت‌ و نفوذی‌ در منطقه‌ خاورمیانه‌ به‌ دست‌ آوردند که‌ با پیش‌ از جنگ‌ قابل‌ مقایسه‌ نبود.
حکومت‌ عثمانی‌، پس‌ از پذیرفتن‌ قرارداد متارکه‌ جنگ‌ بر اساس‌ پیمان‌ ورسای‌ و معاهده‌ سور، متعهد شد از همه‌ دعاوی‌ خود بر مصر و لیبی‌ و تونس‌ صرف نظر کند، عراق‌ و سوریه‌ و فلسطین‌ و حجاز و دیگر سرزمین‌های‌ عرب‌نشینِ تابع‌ خود را واگذار کند، نواحی‌ تابع‌ در شبه جزیره بالکان‌ را تسلیم‌ دارد، از قبرس‌ و شماری‌ جزیره‌ یونانی‌ چشم‌ بپوشد، با استقلال‌ ارمنستان‌ و خودمختاری‌ کردستان‌ موافقت‌ کند، و از حقوق‌ پیشین‌ خود بر نقاط‌ سوق الجیشی‌ دیگر، که‌ به‌ تصرف‌ قوای‌ متفقین‌ در آمد، چشم‌ بپوشد.
[۴۸] ولادیمیر بارایسوویچ‌ لوتسکی‌، تاریخ‌ جدید کشورهای‌ عربی‌، ج۱، ص‌ ۳۳۸ـ۳۳۹، ترجمه‌ رفیع‌ رفیعی‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.

بدین ترتیب‌، قلمرو عثمانی‌ به‌ آناطولی‌ و بخش‌ کوچکی‌ از اروپا محدود شد.
در پی‌ سلطه‌ انگلستان‌ و فرانسه‌ در نواحی‌ جدا شده‌ از قلمرو گسترده‌ عثمانی‌، چندین‌ جنبش‌ ضداستعماری‌ در خاورمیانه‌ شکل‌ گرفت‌ که‌ چند دهه‌ ادامه‌ یافت‌.
[۴۹] ولادیمیر بارایسوویچ‌ لوتسکی‌، تاریخ‌ جدید کشورهای‌ عربی‌، ج۱، ص‌ ۳۳۸ـ۳۳۹، ترجمه‌ رفیع‌ رفیعی‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
[۵۰] یان‌ ریشار، «روابط‌ ایران‌ و فرانسه‌ پس‌ از جنگ‌ بزرگ‌»، ج۱، ص‌ ۱۰۳، در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌، اصفهان‌ ۱۳۸۰ ش‌.


در ایران‌

[ویرایش]

گسترش‌ نفوذ دو قدرت‌ استعمارگر روسیه‌ و انگلستان‌، ایران‌ را که‌ در افروختن‌ و گسترش‌ جنگ‌ سهمی‌ نداشت‌ به‌ یکی‌ از میدان‌های‌ کارزار تبدیل‌ کرد و موجودیت‌ و استقلال‌ آن‌ را به‌ خطر انداخت‌.

← دو منطقه تحت نفوذ


ایران‌، بر اساس‌ قرارداد ۳۱ اوت‌ ۱۹۰۷/ ۲۲ رجب‌ ۱۳۲۵ در سن‌پترزبورگ‌ میان‌ روس‌ و انگلیس‌، به‌ دو منطقه‌ نفوذ و یک‌ منطقه‌ بی‌طرف‌ تقسیم‌ شده‌ بود،
[۵۱] احمدعلی‌ سپهر، ایران‌ در جنگ‌ بزرگ‌: ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، ج۱، ص‌ ۳۶۳ـ۳۶۴، تهران‌ ۱۳۳۶ ش‌.
اما منطقه‌ بی‌طرف‌ هم‌، بر اساس‌ قرارداد ۱۹۱۵ و طی‌ جنگ، از بین‌ رفت‌ و ایران‌ به‌ دو منطقه‌ تحت‌ نفوذ تقسیم‌ شد.

← حضور بیگانگان


قرارداد ۱۹۰۷ نیز به‌ حضور آشکار قوای‌ روس‌ و انگلیس‌ در ایران‌، رسمیت‌ بخشیده‌ بود.
روس‌ها از ۱۹۰۹/۱۳۲۷ در شمال‌ ایران‌ حضور نظامی‌ داشتند و حتی‌ از مردم‌ مالیات‌ می‌گرفتند.
انگلیسی‌ها هم‌ عملاً اداره‌ امور بخش‌هایی‌ از جنوب‌ ایران‌ را به‌ دست‌ گرفته‌ بودند.
[۵۲] کتاب‌ سبز، تهران‌: نشر تاریخ‌ ایران‌، ج۱، ص‌ هفت‌ ـ نه‌، ۱۳۶۳ ش‌.

ایران‌ فاقد نیروی‌ دریایی‌ و هوایی‌ بود و با نیروی‌ زمینی‌، که‌ عده‌ آن‌ را هفت‌ هزار تن‌ تخمین‌ می‌زنند، نمی‌توانست‌ در برابر تجاوز خارجی‌ از خود دفاع‌ کند،
[۵۳] عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۳، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.
[۵۴] ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، ج۱، ص‌ ۵۲، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
حال‌ آن‌که‌ شمار سربازان‌ روسی‌ مستقر در ایران‌ به‌ ده‌ هزار تن‌ می‌رسید و نزدیک‌ به‌ پنج‌ هزار نظامی‌ روسی‌ در اردبیل‌، ارومیه‌ و تبریز مستقر بودند.
[۵۵] ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌۱۴۰ـ۱۴۱، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.


← اعلام بی‌طرفی


احمدشاه‌ قاجار، سه‌ روز پس‌ از آغاز جنگ‌ جهانی‌ اول‌، با صدور فرمان‌ ۱۲ ذیحجه‌ ۱۳۳۲/ اول‌ نوامبر ۱۹۱۴ بی‌طرفی‌ ایران‌ را در جنگ‌ اعلام‌ کرد
[۵۶] احمدعلی‌ سپهر، ایران‌ در جنگ‌ بزرگ‌: ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، ج۱، ص‌ ۸۹، تهران‌ ۱۳۳۶ ش‌.
و مستوفی الممالک‌، که‌ طرفدار سیاست‌ بی‌طرفانه‌ در جنگ‌ بود، به‌ نخست وزیری‌ رسید.
[۵۷] عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۲، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.

به رغم‌ این‌ها، قوای‌ روس‌ از شمال‌، نیروهای‌ انگلیسی‌ از جنوب‌، و عثمانی‌ها هم‌ از غرب‌ وارد خاک‌ ایران‌ شدند.
[۵۸] لی‌یف‌ ایوانوویچ‌ میروشنیکوف‌، ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۳۵ـ۳۷، ترجمه‌ ع‌ دخانیاتی‌، تهران‌ ۱۳۵۷ ش‌.
[۵۹] ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، ج۱، ص‌ ۵۳ ـ۵۴، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.

بدین ترتیب‌، ایران‌ نزدیک‌ سه‌ سال‌ گرفتار اشغال‌ نظامی‌، مداخله‌های‌ سیاسی‌، قحط‌ و غلا، قاچاق‌ بین المللی‌ اسلحه‌ و عملاً دست‌خوش‌ تجزیه‌ سیاسی‌ شد؛ کشور بی‌طرفی‌ که‌ شاید بیش‌ از بلژیک‌ ــ که‌ نیروهای‌ انتقام‌جوی‌ آلمانی‌ آن‌ را اشغال‌ کرده‌ و صحنه‌ خونین‌ترین‌ جنگ‌های‌ فرانسه‌ و آلمان‌ شده‌ بود ــ صدمه‌ دید.
[۶۰] سیروس‌ غنی‌، ایران‌: برآمدن‌ رضاخان‌، ج۱، ص‌ ۴۱، برافتادن‌ قاجار و نقش‌ انگلیسیها، ترجمه‌ حسن‌ کامشاد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.


← دوره‌های جنگ


جنگ‌ در ایران‌ را می‌توان‌ به‌ سه‌ دوره‌ تقسیم‌ کرد: از آغاز جنگ‌ تا تصرف‌ بغداد، که‌ به‌ منزله‌ پایان‌ فعالیت‌های‌ آلمان‌ و عثمانی‌ در ایران‌ بود؛
[۶۱] نویسندگان‌: دابایفسکی‌ و دیگران‌، ترجمه‌ سعید روحانی‌، تهران‌: شباهنگ‌، ۱۳۶۰ ش‌.
از حضور کامل‌ نیروهای‌ انگلیس‌ تا پایان‌ جنگ‌ و خروج‌ آن‌ها از ایران‌ (برای‌ تقسیم‌ دیگر به این منبع رجوع کنید
[۶۲] الیور باست‌، آلمانیها در ایران‌: نگاهی‌ به‌ تحولات‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ بر اساس‌ منابع‌ دیپلماتیک‌ فرانسه‌، ج۱، ص‌ ۱۸۱، ترجمه‌ حسین‌ بنی‌احمد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
).

← موافقان و مخالفان بی‌طرفی


روسیه‌ به‌ دلیل‌ گستردگی‌ جبهه‌هایش‌ در اروپا و منافع‌ خود در ایران‌، و انگلیس‌ به‌ دلیل‌ آسیب‌پذیری‌ هند و منافع‌ گسترده‌ سیاسی‌ و اقتصادی‌ خود در ایران‌، به ویژه‌ نفت‌، و بیم‌ از گشودن‌ جبهه‌های‌ جدید، خواهان‌ بی‌طرفی‌ ایران‌ بودند.
حال‌ آن‌که‌ متحدین‌ (آلمان‌ و عثمانی‌) برای‌ دست‌یابی‌ به‌ چاه‌ها و تأسیسات‌ نفتی‌ جنوب‌ ایران‌، بر پا کردن‌ طغیان‌ در افغانستان‌ و هند و آسیای‌ مرکزی‌ و قفقاز برای‌ کاستن‌ از فشارِ جبهه‌ اصلی‌ جنگ‌ در اروپا، در پی‌ کشاندن‌ ایران‌ به‌ جنگ‌ بودند.
[۶۳] علیرضا ملائی توانی‌، ایران‌ و دولت‌ ملی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۵۸ ـ۶۱، تهران‌ ۱۳۷۸ ش‌.

در اول‌ اکتبر ۱۹۱۴/ ۱۱ ذیقعده‌ ۱۳۳۲، عثمانی‌ به‌ بهانه‌ حضور نیروهای‌ روسی‌ در ایران‌، به‌ غرب‌ ایران‌ حمله‌ و نواحی‌ قُطور و مهاباد را تصرف‌ کرد.
حدود یک‌ ماه‌ پس‌ از این‌ حمله‌، دوره‌ سوم‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ افتتاح‌ و بحث‌های‌ تندی‌ بر سر بی‌طرفی‌ ایران‌ در جنگ‌ یا شرکت‌ در آن‌ در گرفت‌.
نمایندگان‌ دموکرات‌، موافق‌ ورود به‌ جنگ‌ بر ضد روس‌ و انگلیس‌ و به‌ سود آلمان‌ بودند و نمایندگان‌ اعتدالیون‌ خواستار حفظ‌ بی‌طرفی‌
[۶۴] عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۲، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.
(برای‌ اطلاعات‌ بیشتر در باره‌ بهانه‌جویی‌ عثمانی‌ها برای‌ حمله‌ به‌ ایران‌ به این منبع رجوع کنید
[۶۵] محمدحسن‌ کاووسی‌ عراقی‌، «نقض‌ بی‌طرفی‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، ج۱، ص‌ ۲۸ـ۳۲، در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
).
سرانجام‌، مجلس‌ به‌ شرکت‌ در جنگ‌ رأی‌ نداد.
اگر چه‌ از تلگرام‌ عده‌ای‌ از مراجع‌ و علمای‌ نجف‌ به‌ احمدشاه‌ قاجار پیداست‌ که‌ اینان‌ شاه‌ را به‌ شرکت‌ در جنگ‌ و دفاع‌ از عثمانی‌ فرا خوانده‌اند.
[۶۶] گزیده‌ اسناد دریای‌ خزر و مناطق‌ شمالی‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۵۲، سند ۲۱، به‌کوشش‌ محمد نادر نصیری‌ مقدّم‌، تهران‌: وزارت‌ امور خارجه‌، دفتر مطالعات‌ سیاسی‌ و بین‌المللی‌، ۱۳۷۴ ش‌.


← ورود عثمانیان به ایران


ورود عثمانی‌ به‌ جنگ‌ و به‌ خاک‌ ایران‌ و فتوای‌ جهادِ شیخ الاسلام‌ عثمانی‌ برای‌ دفاع‌ از خلافت‌ اسلامی‌، ظاهراً مردم‌ را بر ضد روس‌ها برنینگیخت‌ و قوای‌ متجاوز عثمانی‌ در نظر مردم‌ به‌ سان‌ نیروهای‌ تجاوزگر روسی‌ جلوه‌ کردند.
[۶۷] اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۹۵ـ۹۷، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.


← تجاوز نظامی بیگانگان


در اول‌ نوامبر ۱۹۱۴/ ۱۲ ذیحجه‌ ۱۳۳۲، یک‌ تیپ‌ مختلط‌ انگلیسی‌ ـ هندی‌ مناطق‌ نفت‌خیز جنوب‌ ایران‌ را، برای‌ جلوگیری‌ از دست‌یابی‌ نیروهای‌ عثمانی‌ و آلمانی‌ به‌ آن‌، اشغال‌ و به‌ این‌ ترتیب‌ نیروهای‌ نظامی‌ سه‌ کشور خارجی‌ به‌ خاک‌ این‌ کشور تجاوز کردند.

← اهداف آلمانی‌ها


حدود پنج‌ ماه‌ بعد، در مه‌ ۱۹۱۵/ جمادی الاخره‌ ۱۳۳۵، وزیران‌ مختار آلمان‌ و اتریش‌ با مقدار معتنابهی‌ پول‌ و طلا، برای‌ جلب‌ نظر سران‌ عشایر، وارد ایران‌ شدند.
[۶۸] محمدحسن‌ کاووسی‌ عراقی‌، «نقض‌ بی‌طرفی‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، ج۱، ص‌ ۳۴، در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۶۹] سیروس‌ غنی‌، ایران‌: برآمدن‌ رضاخان‌، ج۱، ص‌ ۳۹، برافتادن‌ قاجار و نقش‌ انگلیسیها، ترجمه‌ حسن‌ کامشاد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.

آلمانی‌ها، با استفاده‌ از کینه‌ دیرین‌ مردم‌ به‌ تجاوز روس‌ها و انگلیسی‌ها، به تحریک‌ احساسات‌ و تطمیع‌ آنان‌ پرداختند
[۷۰] علیرضا ملائی توانی‌، ایران‌ و دولت‌ ملی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۷۱ـ۱۲۲، تهران‌ ۱۳۷۸ ش‌.
(برای‌ آگاهی‌ از تحلیل‌ انگلیسی‌ها در باره‌ علت‌ حمایت‌ ایرانیان‌ از آلمان‌ به این منبع رجوع کنید
[۷۱] اسناد محرمانه‌ وزارت‌ خارجه‌ بریتانیا در باره‌ قرارداد ۱۹۱۹ ایران‌ و انگلیس‌، ترجمه‌ جواد شیخ‌الاسلامی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۴، ج‌ ۱، تهران‌: انتشارات‌ کیهان‌، ۱۳۶۵ ش‌، ج‌ ۲، تهران‌: بنیاد موقوفات‌ دکتر محمود افشار، ۱۳۶۸ ش‌.
).
آلمانی‌ها در ایران‌ چند هدف‌ عمده‌ داشتند، از جمله‌ ایجاد خطر جدّی‌ برای‌ روس‌ و انگلیس‌ فراهم‌ ساختن‌ تسهیلات‌ برای‌ عثمانی‌، متحد آلمان‌؛ استفاده‌ از موقعیت‌ جغرافیایی‌، سوق الجیشی‌ و راه‌های‌ مواصلاتی‌ ایران‌، برای‌ نفوذ به‌ مناطقی‌ چون‌ افغانستان‌ و هندوستان‌؛ انهدام‌ تأسیسات‌ نفتی‌ در جنوب‌ و ایجاد شورش‌ بر ضد روس‌ و انگلیس‌ در کشورهای‌ اسلامی‌ با استفاده‌ از احساسات‌ مذهبی‌ آنان‌.
[۷۲] اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۱۱۱، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۷۳] اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۱۸۷، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۷۴] ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، ج۱، ص‌ ۵۶ـ۵۷، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.


← اقدامات آلمان


برای‌ رسیدن‌ به‌ همین‌ هدف‌ها، واسموس‌، کنسول‌ سابق‌ آلمان‌ در بوشهر، با اتحاد طوایف‌ تنگستان‌ و دشتستان‌ و قشقایی‌، بخش‌هایی‌ از جنوب‌ ایران‌ را از زیر نفوذ انگلیسی‌ها درآورد و منافع‌ انگلیسی‌ها را در سواحل‌ خلیج فارس‌ به‌ خطر انداخت‌.
[۷۵] احمدعلی‌ سپهر، ایران‌ در جنگ‌ بزرگ‌: ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، ج۱، ص‌ ۵۸ـ۵۹، تهران‌ ۱۳۳۶ ش‌.
[۷۶] محمدجواد شیخ‌الاسلامی‌، سیمای‌ احمدشاه‌ قاجار، ج‌ ۱، ص‌ ۸۲، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.

سایر آلمانی‌ها، چون‌ زایلر در اصفهان‌ و بخش‌ مرکزی‌ ایران‌، شونمان‌ در کرمانشاه‌ و غرب‌ ایران‌، برای‌ جلب‌ طوایف‌ کُرد، و پاشن‌ و فویگت‌ در همدان‌ فعالیت‌ داشتند (برای‌ جزئیات‌ بیشتر در باره‌ اقدامات‌ شونمان‌ به این منابع رجوع کنید
[۷۷] احمد امیراحمدی‌، خاطرات‌ نخستین‌ سپهبد ایران‌: احمد امیراحمدی، ج۱، ص‌ ۹۱ به‌ بعد، چاپ‌ غلامحسین‌ زرگری‌نژاد، تهران‌ ۱۳۷۳ ش‌.
[۷۸] الیور باست‌، آلمانیها در ایران‌: نگاهی‌ به‌ تحولات‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ بر اساس‌ منابع‌ دیپلماتیک‌ فرانسه‌، ج۱، ص‌ ۳۶، ترجمه‌ حسین‌ بنی‌احمد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
)؛ گروهی‌، به‌ رهبری‌ سرهنگ‌ کلاین‌، مأمور اشغال‌ یا نابودی‌ تأسیسات‌ نفتی‌ در جنوب‌ بودند
[۷۹] اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۱۶۰، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۸۰] برای‌ نفوذ به‌ هند و ایجاد آشوب‌ در آنجا، مأمور گذشتن‌ از کویر ایران‌ بود، اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
(برای‌ جزئیات‌ مأموریت‌ به این منابع رجوع کنید
[۸۱] اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۱۷، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۸۲] اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۳۲، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۸۳] ابوالقاسم‌ کحّال‌زاده‌، دیده‌ها و شنیده‌ها: خاطرات‌ میرزا ابوالقاسم‌خان‌ کحّال‌زاده‌ در باره‌ مشکلات‌ ایران‌ در جنگ‌ بین‌المللی‌ ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، ج۱، ص‌ ۲۰۹ به‌ بعد، چاپ‌ مرتضی‌ کامران‌، تهران‌ ۱۳۶۳ ش‌.
).
افزون‌ بر آن‌، آلمانی‌ها با گردآوردن‌ گروهی‌ از ایرانیان‌ ملی‌گرا و فعالان‌ سیاسی‌ به‌ رهبری‌ سید حسن‌ تقی‌زاده‌، در برلین‌ به‌ فعالیت‌های‌ تبلیغاتی‌ بر ضد تجاوزهای‌ روس‌ و انگلیس‌ پرداختند و با ایجاد تشکیلات‌ سیاسی‌، احتمالاً در صدد تصدی‌ حکومت‌ آینده‌ ایران‌ بودند.
[۸۴] کاوه‌ بیات‌، توفان‌ بر فراز قفقاز: نگاهی‌ به‌ مناسبات‌ منطقه‌ای‌ ایران‌ و جمهوری‌های‌ آذربایجان‌، ارمنستان‌ و گرجستان‌ در دوره‌ نخست‌ استقلال‌، ۱۹۲۱ـ۱۹۱۷، سرمقاله‌ها از جمله‌ سال‌ ۱، ش ۱ (۱۸ ربیع‌الاول‌ ۱۳۳۴)، ص‌ ۱، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۸۵] الیور باست‌، آلمانیها در ایران‌: نگاهی‌ به‌ تحولات‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ بر اساس‌ منابع‌ دیپلماتیک‌ فرانسه‌، ج۱، ص‌ ۳۵، ترجمه‌ حسین‌ بنی‌احمد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.

اقدامات‌ آلمانی‌ها در ایران‌، جز فشار بیش‌تر روس‌ و انگلیس‌ بر ایران‌، که‌ برای‌ خنثا کردن‌ نقشه‌های‌ آنان‌ به‌ سرعت‌ واکنش‌ نشان‌ می‌دادند، به جایی‌ نرسید
[۸۶] اسناد حضور دولتهای‌ بیگانه‌ در شرق‌ ایران‌، به‌ کوشش‌ الهه‌ محبوب‌ فریمانی‌، ج۱، ص‌۴۶۰ـ۴۶۱، مشهد: سازمان‌ کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان‌ قدس‌ رضوی‌، ۱۳۸۲ ش‌.
(برای‌ برخی‌ جزئیات‌ به این منبع رجوع کنید
[۸۷] اسناد جنگ‌ جهانی‌ اول‌ در جنوب‌ ایران‌، مرحله‌ اول‌: ۱۳۳۴ـ۱۳۳۳ هجری‌ قمری‌/ ۱۹۱۶ـ۱۹۱۵ میلادی، ج۱، ص‌ ۶۶ به‌ بعد، به‌کوشش‌ کاوه‌ بیات‌، بوشهر: مرکز بوشهرشناسی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
).

← مقابله متفقین با آلمان


تشدید فشارهای‌ روسیه‌ بر ایران‌ و افزودن‌ نیروهایش‌ در ایران‌، تشکیل‌ پلیس جنوب‌ برای‌ مقابله‌ با عناصر آلمانی‌ و سرکوب‌ شورش‌های‌ عشایر به‌ وسیله‌ انگلیسی‌ها،
[۸۸] عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۵، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.
[۸۹] ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌ ۱۴۴، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
[۹۰] ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌ ۱۵۵، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
به‌ سبب‌ تهدیدهای‌ عوامل‌ آلمانی‌ در ایران‌ بود (برای‌ نمونه‌ای‌ از اقدامات‌ انگلستان‌ برای‌ خنثا ساختن‌ فعالیت‌ آلمانی‌ها در ایران‌ به این منبع رجوع کنید
[۹۱] رجینالد ادوارد هری‌ دایر، مهاجمان‌ سرحد: رویارویی‌ نظامی‌ انگلستان‌ با سرداران‌ بلوچ‌ ایرانی‌، ج۱، ص‌ ۱۵ به‌ بعد، ترجمه‌ حمید احمدی‌، تهران‌ ۱۳۷۸ ش‌.
).
پس‌ از پیش‌روی‌ نیروهای‌ انگلیسی‌ در جبهه‌ بین النهرین‌، حکومت‌ عثمانی‌ برای‌ دفاع‌ از بغداد به ناچار نیروهای‌ خود را از ایران‌ به‌ آن‌جا منتقل‌ کرد.
آلمانی‌ها هم‌، به دلیل‌ نبودِ پشتیبان‌ نظامی‌، ناچار به‌ تخلیه‌ ایران‌ شدند که‌ روس‌ها و انگلیسی‌ها جای‌ آن‌ها را فوراً گرفتند.
روس‌ها منطقه‌ تحت‌ اشغال‌ خود را در ایران‌ توسعه‌ دادند و انگلیسی‌ها هم‌ جنوب‌ و فارس‌ و بخشی‌ از نواحی‌ مرکزی‌ را از باقی مانده‌ عناصر آلمانی‌ پاک‌ کردند.
[۹۲] ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌ ۱۶۴، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.

ژاندارمری‌ هم‌، که‌ فرماندهان‌ آن‌ متمایل‌ به‌ آلمانی‌ها بودند، در زد و خورد با انگلیسی‌ها منحل‌ شد و فرماندهانش‌ نیز از ایران‌ اخراج‌ شدند.
[۹۳] علیرضا ملائی توانی‌، ایران‌ و دولت‌ ملی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص۹۵ـ۹۹، تهران‌ ۱۳۷۸ ش‌.
[۹۴] الیور باست‌، آلمانیها در ایران‌: نگاهی‌ به‌ تحولات‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ بر اساس‌ منابع‌ دیپلماتیک‌ فرانسه‌، ج۱، ص۳۱، ترجمه‌ حسین‌ بنی‌احمد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۹۵] ویلیام‌ فردریک‌ تراورز اوکانر، از مشروطه‌ تا جنگ‌ جهانی‌ اول‌: خاطرات‌ فردریک‌ اوکانر، ج۱، ص‌ ۱۰۶ـ ۱۱۳، ترجمه‌ حسن‌ زنگنه‌، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.


← طرح انتقال پایتخت


در اکتبر ۱۹۱۵/ ذیقعده‌ ۱۳۳۳، با پیشروی‌ نیروهای‌ روسی‌ به‌ سوی‌ تهران‌، شماری‌ از سران‌ حکومت‌ با تشویق‌ آلمانی‌ها، در صدد انتقال‌ پایتخت‌ از تهران‌ به‌ اصفهان‌ و تشکیل‌ کمیته‌ دفاع‌ ملی‌ بر آمدند.
انگلیسی‌ها که‌ مخالف‌ بودند از انتقال‌ پایتخت‌ جلوگیری‌ کردند، اما کمیته‌ دفاع‌ ملی‌ (متشکل‌ از دموکرات‌ها، ملی‌گرایان‌ و شماری‌ از هواداران‌ سیاست‌ آلمان‌ و مخالفان‌ شدید روس‌ و انگلیس‌)، برای‌ در امان‌ ماندن‌ از تهدید روس‌ها، نخست‌ به‌ قم‌ رفت‌ و سپس‌ حکومتی‌ موقت‌ به‌ ریاست‌ نظام السلطنه‌ مافی‌، والی‌ لرستان‌، تشکیل‌ داد
[۹۶] محمدجواد شیخ‌الاسلامی‌، سیمای‌ احمدشاه‌ قاجار، ج‌ ۱، ص‌ ۸۳، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.
[۹۷] اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۳۴۸، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۹۸] اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۳۵۱، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۹۹] اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۷۷۴، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
و کوشید با هم‌سویی‌ با کمیته‌ ملّیون‌ ایرانی‌ در برلین‌ و استمداد از سران‌ عشایر، ارتش‌ مقاومت‌ تشکیل‌ دهد.
پس‌ از تشکیل‌ حکومت‌ مهاجرین‌، با همکاری‌ کمیته‌ ملّیون‌، نیروی‌ نظامی‌ کوچکی‌ تشکیل‌ یافت‌ و میان‌ نظام السلطنه‌ و فیلد مارشال‌ گولتس‌، فرمانده‌ آلمانی‌، که‌ ستاد عملیاتی‌ او در خاک‌ عثمانی‌ مستقر بود، قراردادی‌ بسته‌ شد که‌ بر اساس‌ آن‌، افسران‌ آلمانی‌ به‌ تعلیم‌ نظامی‌ سربازان‌ ایرانی‌ در کرمانشاه‌ مشغول‌ شدند.
[۱۰۰] عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۵، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.

حکومت‌ مهاجرین‌، با همکاری‌ آلمان‌ و عثمانی‌، اقداماتی‌ کرد، از جمله‌ تعیین‌ والی‌ برای‌ برخی‌ نواحی‌ و رفع‌ آشفتگی‌های‌ ناشی‌ از جنگ‌، وضع‌ مقررات‌ تازه‌ برای‌ گردآوری‌ مالیات‌، تجدید سازمان‌ ژاندارمری‌، تجهیز قوای‌ دفاعی‌، و برقراری‌ مناسبات‌ با برخی‌ سران‌ عشایر و فرماندهان‌ سوئدی‌ ژاندارمری‌ طرفدار آلمان‌.
اما بر اثر شکست‌ عثمانی‌ و خروج‌ آلمانی‌ها و اختلافات‌ داخلی‌ اعضای‌ حکومت‌ و رفتارهای‌ مستبدانه‌ نظام السلطنه‌ و اطرافیانش‌، این‌ هسته‌ مقاومت‌ ملی‌ در برابر تجاوزهای‌ خارجی‌ درهم‌ شکست‌ (برای‌ اطلاعات‌ دست‌ اول‌ در باره‌ حکومت‌ موقت‌ به این منابع
[۱۰۱] امان‌اللّه‌ اردلان‌، خاطرات‌ حاج‌ عزُّالممالک‌ اردلان‌: زندگی‌ در دوران‌ شش‌ پادشاه، ج۱، ص‌ ۱۲۵ به‌ بعد، چاپ‌ باقر عاقلی‌، تهران‌ ۱۳۷۲ ش‌.
[۱۰۲] رضاعلی‌ دیوان‌بیگی‌، سفر مهاجرت‌ در نخستین‌ جنگ‌ جهانی‌، ج۱، ص‌ ۱۱ـ۱۴، تهران‌ ۱۳۵۱ ش‌.
[۱۰۳] رضاعلی‌ دیوان‌بیگی‌، سفر مهاجرت‌ در نخستین‌ جنگ‌ جهانی‌، ج۱، ص‌ ۲۹، تهران‌ ۱۳۵۱ ش‌.
[۱۰۴] صورت‌جلسات‌ هیأت‌ دولت‌ مهاجرت‌، منصوره‌ اتحادیه‌، رضا قلی ‌خان‌ نظام‌السلطنه، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
و برای‌ توافق‌نامه‌ با افسران‌ آلمانی‌ به این منبع
[۱۰۵] اولریش‌ گرکه‌، ج۱، ص‌۹۳۰، سند ۳۴، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
رجوع کنید).

← تأثیر انقلاب روسیه


وقوع‌ انقلاب‌ روسیه‌ در سرنوشت‌ کلی‌ جامعه‌ ایران‌ به‌ منزله‌ نعمتی‌ نامنتظر بود.
با روی‌ کارآمدن‌ حکومت‌ بولشویکی‌ ۱۹۱۷/ ۱۳۳۵، بازمانده‌ ارتش‌ روسیه‌ در ایران‌ فرو پاشید و سربازان‌ روسی‌ به‌ روسیه‌ گریختند
[۱۰۶] عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۷، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.
(برای‌ صحنه‌هایی‌ از خشونت‌ و تجاوز نیروهای‌ روسی‌ به این منابع رجوع کنید
[۱۰۷] محمد تمدن‌، اوضاع‌ ایران‌ در جنگ‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۱۴۳، یا، تاریخ‌ رضائیه، ارومیه‌ ۱۳۵۰ ش‌.
[۱۰۸] ویلهلم‌ لیتن‌، خاطرات‌ لیتن‌: سرکنسول‌ آلمان‌ در تبریز در اثنای‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۳۳ـ۳۷، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
).
ایران‌ حکومت‌ جدید روسیه‌ را فوراً به‌ رسمیت‌ شناخت‌ و در اول‌ ژانویه‌ ۱۹۱۸/ ۱۷ ربیع الاول‌ ۱۳۳۶، با انعقاد موافقت‌نامه‌ای‌ میان‌ دو کشور، روس‌ها ایران‌ را تخلیه‌ کردند.
[۱۰۹] بهرام‌ نوازنی‌، عهدنامه‌ مودت‌ ایران‌ و شوروی‌، ج۱، ص‌ ۷۴، ۲۶ فوریه‌ ۱۹۲۱: بررسی‌ تحلیلی‌ زمینه‌های‌ انعقاد عهدنامه‌ مودت‌، و اثرات‌ آن‌ در تأمین‌ منافع‌ ملی‌ ایران‌، تهران‌ ۱۳۶۹ ش‌.


← اوضاع بعد از خروج روسیه


با خروج‌ روسیه‌ از صحنه‌ نبرد، جنگ‌ جهانی‌ در ایران‌ شکل‌ تازه‌ای‌ به‌ خود گرفت‌.
متفقین‌، به ویژه‌ انگلستان‌، نگران‌ راه‌یابی‌ نیروهای‌ آلمانی‌ از طریق‌ قفقاز و ایران‌ به‌ هند بودند.
از این‌رو، ژنرال‌ دنسترویل‌ مأمور شد، برای‌ ایجاد خط‌ دفاعی‌ در برابر آلمان‌ها، به سوی‌ باکو پیش‌روی‌ کند.
نگرانی‌ دیگر متفقین‌، سرایت‌ اندیشه‌ها و جنبش‌های‌ کمونیستی‌ و الهام‌ گرفتن‌ مردم‌ از جنبش‌های‌ انقلابی‌ در روسیه‌ بود.

← سلطه انگلیس


ایران‌، که‌ از استیلای‌ روس‌ رها شده‌ بود، گرفتار سلطه‌ انگلیس‌ شد.
وحشت‌ از نفوذ آلمان‌ و شیوع‌ بولشویسم‌، زمینه‌ساز تسلط‌ بلامنازع‌ انگلیس‌ بر ایران‌ شد که‌ به تدریج‌ به‌ جنبش‌های‌ آشکار ضدانگلیسی‌ و به‌ جنبش‌ سراسری‌ ملی‌ شدن‌ صنعت‌ نفت‌ ایران‌ و حوادث‌ سال‌های‌ ۱۳۳۰ـ ۱۳۳۲ ش‌ انجامید و پیامدهای‌ آن‌ تا انقلاب‌ اسلامی‌ ۱۳۵۷ ش‌ ادامه‌ یافت‌.
[۱۱۰] ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، ج۱، ص‌ ۵۶، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۱۱۱] کاوه‌ بیات‌، توفان‌ بر فراز قفقاز: نگاهی‌ به‌ مناسبات‌ منطقه‌ای‌ ایران‌ و جمهوری‌های‌ آذربایجان‌، ج۱، ص‌ ۵۹ ـ ۶۱، ارمنستان‌ و گرجستان‌ در دوره‌ نخست‌ استقلال‌، ۱۹۲۱ـ۱۹۱۷، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.

در پایان‌ ۱۹۱۸/ صفر ۱۳۳۷، تقریباً سراسر ایران‌ در اشغال‌ نیروهای‌ انگلیسی‌ بود.
در شمال‌ کشور نیروهای‌ نورپرفورس‌ به‌ فرماندهی‌ ژنرال‌ تامسون، در جنوب‌ قوای‌ پلیس‌ جنوب‌ به‌ فرماندهی‌ ژنرال‌ سرپرسی‌ سایکس‌، در مشرق‌ حلقه‌ شرقی‌ به‌ فرماندهی‌ ژنرال‌ مَلیسون‌ و در مغرب‌ نیروهای‌ ژنرال‌ دنسترویل‌ استقرار یافته‌ بودند و سرفرماندهی‌ ارتش‌ انگلیس‌ هم‌چنان‌ در بغداد بود
[۱۱۲] ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌ ۱۶۷، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
(برای‌ آگاهی‌ از رئوس‌ کلی‌ سیاست‌ انگلستان‌ در ایران‌ در آخرین‌ سال‌های‌ جنگ‌ به این منبع رجوع کنید
[۱۱۳] چارلز هوارد الیس‌، دخالت‌ نظامی‌ بریتانیا در شمال‌ خراسان‌: ۱۹۱۹ـ۱۹۱۸، ج۱، ص‌ ۳۲، ترجمه‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ ۱۳۷۲ ش‌.
[۱۱۴] چارلز هوارد الیس‌، دخالت‌ نظامی‌ بریتانیا در شمال‌ خراسان‌: ۱۹۱۹ـ۱۹۱۸، ج۱، ص‌ ۳۵، ترجمه‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ ۱۳۷۲ ش‌.
).

← شکست سیاست آلمانی‌ها


در ۱۹۱۷/ ۱۳۳۵، آلمانی‌ها دیگر در ایران‌ فعال‌ نبودند.
واسموس‌ نیز در اواسط‌ ۱۹۱۸/ ۱۳۳۶ ارتباط‌ خود را با نیروهای‌ آلمانی‌ از دست‌ داد.
[۱۱۵] اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۳۲۷، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.

بسته‌ شدن‌ راه‌ بالکان‌، نرسیدن‌ تدارکات‌ به‌ ایران‌، دوری‌ راه‌، نیز تعارض‌ میان‌ سیاست‌های‌ آلمان‌ و عثمانی‌ و برآورد نادرست‌ آلمانی‌ها از امکانات‌ ایران‌، از جمله‌ علت‌های‌ شکست‌ سیاست‌ آلمان‌ در ایران‌ و قطع‌ شدن‌ رابطه‌ نظامی‌ میان‌ آلمان‌ و نیروهای‌ ضدانگلیسی‌ در ایران‌ بود (برای‌ جزئیات‌ به این منابع رجوع کنید.
[۱۱۶] اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۱۱۳، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۱۱۷] اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۱۱۸، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۱۱۸] اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۴۰، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۱۱۹] اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۴۴، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.

به رغم‌ پایان‌ یافتن‌ جنگ‌ در ۱۹۱۸/ ۱۳۳۷، برخی‌ واحدهای‌ نظامی‌ انگلیس‌ تا ۱۹۲۱/ ۱۳۰۰ ش‌ در ایران‌ ماندند و حضورشان‌ مانع‌ رشد و توسعه‌ و مخلّ زندگی‌ طبیعی‌ جامعه‌ بود.

← خواسته‌های ایران در اجلاس صلح


ایران‌، که‌ طی‌ جنگ‌ سیاست‌ بی‌طرفی‌ در پیش‌ گرفته‌ بود، امید داشت‌ با شرکت‌ در اجلاس‌ صلح‌، حقوق‌ از دست‌ رفته‌ خود را بازبستاند.
خواست‌های‌ ایران‌ عمدتاً در سه‌ بخش‌ سیاسی‌، اقتصادی‌ و قضائی‌ بود
[۱۲۰] اسناد جنگ‌ اول‌ جهانی‌ در ایران‌، به‌کوشش‌ بهروز قطبی‌، ج۱، ص‌ ۱۴، تهران‌: وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، ۱۳۷۰ ش‌.
و عمدتاً این‌ نکات‌ را در بر می‌گرفت‌: تخلیه‌ ایران‌ از نیروهای‌ بیگانه‌، الغای‌ قرارداد ۱۹۰۷، رفع‌ آثار اولتیماتوم‌ ۱۹۱۱، پرداخت‌ مطالبات‌ ایران‌، جبران‌ خسارت‌های‌ مالی‌ جنگ‌، واگذاری‌ نیروهای‌ پلیس‌ جنوب‌ به‌ ایران‌، بررسی‌ و تجدیدنظر در عهدنامه‌های‌ گذشته‌ و شرکت‌ دادن‌ ایران‌ در اجلاس‌ صلح‌.
[۱۲۱] ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌ ۱۷۵ـ۱۷۶، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
[۱۲۲] ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌ ۲۲۳، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
[۱۲۳] اسناد محرمانه‌ وزارت‌ خارجه‌ بریتانیا در باره‌ قرارداد ۱۹۱۹ ایران‌ و انگلیس‌، ترجمه‌ جواد شیخ‌الاسلامی‌، ج‌ ۱، تهران‌: انتشارات‌ کیهان‌، ۱۳۶۵ ش‌، ج‌ ۲، تهران‌: بنیاد موقوفات‌ دکتر محمود افشار، ۱۳۶۸ ش‌.


← اوضاع ایران پس از جنگ


ایران‌ به‌ سان‌ ویرانه‌ای‌ از جنگ‌ جهانی‌ اول‌ بیرون‌ آمد: قحط‌ و غلا، مردم‌ تهی‌دست‌ را به‌ علف‌خواری‌ واداشته‌ بود (برای‌ نمونه‌ توصیف‌ رحمت اللّه‌ معتمدی‌ از اوضاع‌ ارومیه در خلال‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌ به این منبع رجوع کنید
[۱۲۴] رحمت‌اللّه‌ معتمدی‌، ارومیه‌ در محاربه‌ عالمسوز: از مقدمه‌ نصارا تا بلوای‌ اسمعیل‌آقا ۱۳۰۰ـ۱۲۹۸ شمسی، ج۱، ص‌ ۱۶۱، به‌کوشش‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
[۱۲۵] رحمت‌اللّه‌ معتمدی‌، ارومیه‌ در محاربه‌ عالمسوز: از مقدمه‌ نصارا تا بلوای‌ اسمعیل‌آقا ۱۳۰۰ـ۱۲۹۸ شمسی، ج۱، ص‌ ۱۷۸، به‌کوشش‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
[۱۲۶] ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، ج۱، ص‌ ۶۲، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
).
حصبه‌، تیفوس‌ و بیماری‌های‌ دیگر شمار کثیری‌ را کُشت‌.
عبور و مرور سربازان‌، روستاها و راه‌های‌ ارتباطی‌ را ویران‌ کرده‌ بود.
اشرار، با استفاده‌ از ناامنی‌ و آشوب‌، به‌ جان‌ و مال‌ مردم‌ تعدی‌ می‌کردند.
[۱۲۷] محمد تمدن‌، اوضاع‌ ایران‌ در جنگ‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۱۸۴ـ۱۸۵، یا، تاریخ‌ رضائیه، ارومیه‌ ۱۳۵۰ ش‌.
[۱۲۸] ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، ج۱، ص‌ ۶۲، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۱۲۹] سیروس‌ غنی‌، ایران‌: برآمدن‌ رضاخان‌، ج۱، ص‌ ۳۲، برافتادن‌ قاجار و نقش‌ انگلیسیها، ترجمه‌ حسن‌ کامشاد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
[۱۳۰] عبداللّه‌ مستوفی‌، شرح‌ زندگانی‌ من‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۱۳، یا، تاریخ‌ اجتماعی‌ و اداری‌ دوره‌ قاجاریه‌، تهران‌ ۱۳۶۰ ش‌.

افزون‌ بر این‌، کابوس‌ بولشویسم‌، ناتوانی‌ حکومت‌، جنبش‌های‌ سیاسی‌ وابسته‌ و جدایی‌خواه‌، و تفرقه‌ و اختلافات‌ داخلی‌ نیز زمینه‌ را برای‌ سقوط‌ سلسله‌ ناتوان‌ قاجار و ایجاد دیکتاتوری‌ پهلوی‌ فراهم‌ آورد.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ترکایا آتایف‌، «روابط‌ ایران‌ و عثمانی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌: مجموعه‌ مقالات‌ سمینار، به‌کوشش‌ صفا اخوان‌، تهران‌: مرکز اسناد و تاریخ‌ دیپلماسی‌، ۱۳۸۰ ش‌.
(۲) سرژ آفاناسیان‌، ارمنستان‌، آذربایجان‌، گرجستان‌: از استقلال‌ تا استقرار رژیم‌ شوروی‌ ۱۹۲۳ـ۱۹۱۷، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۰ ش‌.
(۳) منصوره‌ اتحادیه‌، رضا قلی ‌خان‌ نظام‌السلطنه، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
(۴) امان‌اللّه‌ اردلان‌، خاطرات‌ حاج‌ عزُّالممالک‌ اردلان‌: زندگی‌ در دوران‌ شش‌ پادشاه، چاپ‌ باقر عاقلی‌، تهران‌ ۱۳۷۲ ش‌.
(۵) اسناد جنگ‌ اول‌ جهانی‌ در ایران‌، به‌کوشش‌ بهروز قطبی‌، تهران‌: وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، ۱۳۷۰ ش‌.
(۶) اسناد جنگ‌ جهانی‌ اول‌ در جنوب‌ ایران‌، مرحله‌ اول‌: ۱۳۳۴ـ۱۳۳۳ هجری‌ قمری‌/ ۱۹۱۶ـ۱۹۱۵ میلادی، به‌کوشش‌ کاوه‌ بیات‌، بوشهر: مرکز بوشهرشناسی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
(۷) اسناد حضور دولتهای‌ بیگانه‌ در شرق‌ ایران‌، به‌ کوشش‌ الهه‌ محبوب‌ فریمانی‌، مشهد: سازمان‌ کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان‌ قدس‌ رضوی‌، ۱۳۸۲ ش‌.
(۸) اسناد محرمانه‌ وزارت‌ خارجه‌ بریتانیا در باره‌ قرارداد ۱۹۱۹ ایران‌ و انگلیس‌، ترجمه‌ جواد شیخ‌الاسلامی‌، ج‌ ۱، تهران‌: انتشارات‌ کیهان‌، ۱۳۶۵ ش‌، ج‌ ۲، تهران‌: بنیاد موقوفات‌ دکتر محمود افشار، ۱۳۶۸ ش‌.
(۹) چارلز هوارد الیس‌، دخالت‌ نظامی‌ بریتانیا در شمال‌ خراسان‌: ۱۹۱۹ـ۱۹۱۸، ترجمه‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ ۱۳۷۲ ش‌.
(۱۰) احمد امیراحمدی‌، خاطرات‌ نخستین‌ سپهبد ایران‌: احمد امیراحمدی، چاپ‌ غلامحسین‌ زرگری‌نژاد، تهران‌ ۱۳۷۳ ش‌.
(۱۱) جورج‌ انطونیوس‌، یقظَه‌ العرب‌: تاریخ‌ حرکه‌ العرب‌ القومیه‌، ترجمه‌ ناصرالدین‌ اسد و احسان‌ عباس‌، بیروت‌ (۱۹۶۲).
(۱۲) ویلیام‌ فردریک‌ تراورز اوکانر، از مشروطه‌ تا جنگ‌ جهانی‌ اول‌: خاطرات‌ فردریک‌ اوکانر، ترجمه‌ حسن‌ زنگنه‌، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
(۱۳) الیور باست‌، آلمانیها در ایران‌: نگاهی‌ به‌ تحولات‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ بر اساس‌ منابع‌ دیپلماتیک‌ فرانسه‌، ترجمه‌ حسین‌ بنی‌احمد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
(۱۴) توفیق‌ برّو، القضیه‌ العربیه‌ فی‌ الحرب‌ العالمیه‌ الاولی‌ ۱۹۱۴ـ۱۹۱۸، دمشق‌ ۱۹۸۹.
(۱۵) کاوه‌ بیات‌، توفان‌ بر فراز قفقاز: نگاهی‌ به‌ مناسبات‌ منطقه‌ای‌ ایران‌ و جمهوری‌های‌ آذربایجان‌، ارمنستان‌ و گرجستان‌ در دوره‌ نخست‌ استقلال‌، ۱۹۲۱ـ۱۹۱۷، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
(۱۶) تاریخ‌ انقلاب‌ اکتبر، نویسندگان‌: دابایفسکی‌ و دیگران‌، ترجمه‌ سعید روحانی‌، تهران‌: شباهنگ‌، ۱۳۶۰ ش‌.
(۱۷) محمد تمدن‌، اوضاع‌ ایران‌ در جنگ‌ اول‌، یا، تاریخ‌ رضائیه، ارومیه‌ ۱۳۵۰ ش‌.
(۱۸) آلن‌ جان‌ پرسیوال‌ تیلور، جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ترجمه‌ بهرام‌ فرداد امینی‌، تهران‌ ۱۳۷۴ ش‌.
(۱۹) محسن‌ حیدری‌، حماسه‌ جاوید: بررسی‌ تحلیلی‌ واقعه‌ جهاد عشایر خوزستان‌ بر علیه‌ استعمار انگلیس‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ۹۴ـ۱۲۹۳ ش‌، اهواز ۱۳۷۵ ش‌.
(۲۰) رجینالد ادوارد هری‌ دایر، مهاجمان‌ سرحد: رویارویی‌ نظامی‌ انگلستان‌ با سرداران‌ بلوچ‌ ایرانی‌، ترجمه‌ حمید احمدی‌، تهران‌ ۱۳۷۸ ش‌.
(۲۱) لیونل‌ چارلز دنسترویل‌، امپریالیسم‌ انگلیس‌ در ایران‌ و قفقاز، ترجمه‌ حسین‌ انصاری‌، تهران‌ ۱۳۵۷ ش‌.
(۲۲) ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
(۲۳) رضاعلی‌ دیوان‌بیگی‌، سفر مهاجرت‌ در نخستین‌ جنگ‌ جهانی‌، تهران‌ ۱۳۵۱ ش‌.
(۲۴) ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
(۲۵) رسایل‌ و فتاوای‌ جهادی‌، تدوین‌، تحقیق‌، تحشیه‌ از محمد حسن‌ رجبی‌، تهران‌: وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، معاونت‌ پژوهشی‌ و آموزشی‌، ۱۳۷۸ ش‌.
(۲۶) عبدالحلیم‌ رهیمی‌، تاریخ‌ جنبش‌ اسلامی‌ در عراق‌ ۱۹۰۰ـ۱۹۲۴، ترجمه‌ جعفر دلشاد، اصفهان‌ ۱۳۸۰ ش‌.
(۲۷) یان‌ ریشار، «روابط‌ ایران‌ و فرانسه‌ پس‌ از جنگ‌ بزرگ‌»، در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌، اصفهان‌ ۱۳۸۰ ش‌.
(۲۸) مایکل‌ زیرینسکی‌، «میسیونرهای‌ پرسبیتری‌ آمریکایی‌ در شهر اورمیه‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، اصفهان‌ ۱۳۸۰ ش‌.
(۲۹) احمدعلی‌ سپهر، ایران‌ در جنگ‌ بزرگ‌: ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، تهران‌ ۱۳۳۶ ش‌.
(۳۰) محمدجواد شیخ‌الاسلامی‌، سیمای‌ احمدشاه‌ قاجار، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.
(۳۱) نصراللّه‌ صالحی‌، «جنگ‌ جهانی‌ اول‌ و واکنش‌ علمای‌ ایرانی‌ مقیم‌ عراق‌» در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.
(۳۲) سیروس‌ غنی‌، ایران‌: برآمدن‌ رضاخان‌، برافتادن‌ قاجار و نقش‌ انگلیسیها، ترجمه‌ حسن‌ کامشاد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
(۳۳) محمدحسن‌ کاووسی‌ عراقی‌، «نقض‌ بی‌طرفی‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
(۳۴) کتاب‌ سبز، تهران‌: نشر تاریخ‌ ایران‌، ۱۳۶۳ ش‌.
(۳۵) ابوالقاسم‌ کحّال‌زاده‌، دیده‌ها و شنیده‌ها: خاطرات‌ میرزا ابوالقاسم‌خان‌ کحّال‌زاده‌ در باره‌ مشکلات‌ ایران‌ در جنگ‌ بین‌المللی‌ ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، چاپ‌ مرتضی‌ کامران‌، تهران‌ ۱۳۶۳ ش‌.
(۳۶) اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
(۳۷) جان‌ اشلی‌ سومز گرنویل‌، تاریخ‌ جهان‌ در قرن‌ بیستم‌، ترجمه‌ جمشید شیرازی‌، فضل‌اللّه‌ جلوه‌، و علی‌اصغر بهرام‌بیگی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ـ۱۳۷۸ ش‌.
(۳۸) گزیده‌ اسناد دریای‌ خزر و مناطق‌ شمالی‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، به‌کوشش‌ محمد نادر نصیری‌ مقدّم‌، تهران‌: وزارت‌ امور خارجه‌، دفتر مطالعات‌ سیاسی‌ و بین‌المللی‌، ۱۳۷۴ ش‌.
(۳۹) ولادیمیر بارایسوویچ‌ لوتسکی‌، تاریخ‌ جدید کشورهای‌ عربی‌، ترجمه‌ رفیع‌ رفیعی‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
(۴۰) ویلهلم‌ لیتن‌، خاطرات‌ لیتن‌: سرکنسول‌ آلمان‌ در تبریز در اثنای‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
(۴۱) جلال‌الدین‌ مدنی‌، تاریخ‌ تحولات‌ سیاسی‌ و روابط‌ خارجی‌ ایران‌، قم‌ (۱۳۶۹ ش‌).
(۴۲) عبداللّه‌ مستوفی‌، شرح‌ زندگانی‌ من‌، یا، تاریخ‌ اجتماعی‌ و اداری‌ دوره‌ قاجاریه‌، تهران‌ ۱۳۶۰ ش‌.
(۴۳) رحمت‌اللّه‌ معتمدی‌، ارومیه‌ در محاربه‌ عالمسوز: از مقدمه‌ نصارا تا بلوای‌ اسمعیل‌آقا ۱۳۰۰ـ۱۲۹۸ شمسی، به‌کوشش‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
(۴۴) علیرضا ملائی توانی‌، ایران‌ و دولت‌ ملی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، تهران‌ ۱۳۷۸ ش‌.
(۴۵) عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.
(۴۶) لی‌یف‌ ایوانوویچ‌ میروشنیکوف‌، ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ترجمه‌ ع‌ دخانیاتی‌، تهران‌ ۱۳۵۷ ش‌.
(۴۷) محمد نخجوان‌، تاریخ‌ نظامی‌ جنگ‌ بین‌المللی‌ ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، تهران‌ ۱۳۱۷ ش‌.
(۴۸) بهرام‌ نوازنی‌، عهدنامه‌ مودت‌ ایران‌ و شوروی‌، ۲۶ فوریه‌ ۱۹۲۱: بررسی‌ تحلیلی‌ زمینه‌های‌ انعقاد عهدنامه‌ مودت‌، و اثرات‌ آن‌ در تأمین‌ منافع‌ ملی‌ ایران‌، تهران‌ ۱۳۶۹ ش‌.
(۴۹) اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
(۵۰) روت‌ بئاتریس‌ هنیگ‌، ریشه‌های‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ترجمه‌ فریبرز فرشیم‌، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. آلن‌ جان‌ پرسیوال‌ تیلور، جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۱ـ۱۲، ترجمه‌ بهرام‌ فرداد امینی‌، تهران‌ ۱۳۷۴ ش‌.
۲. روت‌ بئاتریس‌ هنیگ‌، ریشه‌های‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۶ به‌ بعد، ترجمه‌ فریبرز فرشیم‌، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
۳. آلن‌ جان‌ پرسیوال‌ تیلور، جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۲۳۷ـ۲۴۱، ترجمه‌ بهرام‌ فرداد امینی‌، تهران‌ ۱۳۷۴ ش‌.
۴. جان‌ اشلی‌ سومز گرنویل‌، تاریخ‌ جهان‌ در قرن‌ بیستم‌، ج۱، ص‌ ۲۰۶، ترجمه‌ جمشید شیرازی‌، فضل‌اللّه‌ جلوه‌، و علی‌اصغر بهرام‌بیگی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ـ۱۳۷۸ ش‌.
۵. جان‌ اشلی‌ سومز گرنویل‌، تاریخ‌ جهان‌ در قرن‌ بیستم‌، ج۱، ص‌ ۲۰۶، ترجمه‌ جمشید شیرازی‌، فضل‌اللّه‌ جلوه‌، و علی‌اصغر بهرام‌بیگی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ـ۱۳۷۸ ش‌.
۶. جان‌ اشلی‌ سومز گرنویل‌، تاریخ‌ جهان‌ در قرن‌ بیستم‌، ج۱، ص‌ ۱۲۷ـ ۱۳۵، ترجمه‌ جمشید شیرازی‌، فضل‌اللّه‌ جلوه‌، و علی‌اصغر بهرام‌بیگی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ـ۱۳۷۸ ش‌.
۷. آلن‌ جان‌ پرسیوال‌ تیلور، جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۶ـ۱۲، ترجمه‌ بهرام‌ فرداد امینی‌، تهران‌ ۱۳۷۴ ش‌.
۸. جان‌ اشلی‌ سومز گرنویل‌، تاریخ‌ جهان‌ در قرن‌ بیستم‌، ج۱، ص‌ ۱۱۲ـ۱۲۶، ترجمه‌ جمشید شیرازی‌، فضل‌اللّه‌ جلوه‌، و علی‌اصغر بهرام‌بیگی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ـ۱۳۷۸ ش‌.
۹. آلن‌ جان‌ پرسیوال‌ تیلور، جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۳۲۲ـ۳۲۳، ترجمه‌ بهرام‌ فرداد امینی‌، تهران‌ ۱۳۷۴ ش‌.
۱۰. ترکایا آتایف‌، «روابط‌ ایران‌ و عثمانی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، ج۱، ص‌ ۱۷۴ـ ۱۷۸، در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌: مجموعه‌ مقالات‌ سمینار، به‌کوشش‌ صفا اخوان‌، تهران‌: مرکز اسناد و تاریخ‌ دیپلماسی‌، ۱۳۸۰ ش‌.
۱۱. ترکایا آتایف‌، «روابط‌ ایران‌ و عثمانی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، ج۱، ص‌ ۱۷۸، در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌: مجموعه‌ مقالات‌ سمینار، به‌کوشش‌ صفا اخوان‌، تهران‌: مرکز اسناد و تاریخ‌ دیپلماسی‌، ۱۳۸۰ ش‌.
۱۲. توفیق‌ برّو، القضیه‌ العربیه‌ فی‌ الحرب‌ العالمیه‌ الاولی‌ ۱۹۱۴ـ۱۹۱۸، ج۱، ص‌ ۳۹ـ۵۱، دمشق‌ ۱۹۸۹.
۱۳. اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۷۵، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۱۴. ولادیمیر بارایسوویچ‌ لوتسکی‌، تاریخ‌ جدید کشورهای‌ عربی‌، ج۱، ص‌ ۳۳۱ به‌ بعد، ترجمه‌ رفیع‌ رفیعی‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
۱۵. محمد نخجوان‌، تاریخ‌ نظامی‌ جنگ‌ بین‌المللی‌ ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، ج۱، ص‌ ۳۲۱ به‌ بعد، تهران‌ ۱۳۱۷ ش‌.
۱۶. عبدالحلیم‌ رهیمی‌، تاریخ‌ جنبش‌ اسلامی‌ در عراق‌ ۱۹۰۰ـ۱۹۲۴، ج۱، ص‌ ۱۳۷، ترجمه‌ جعفر دلشاد، اصفهان‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۱۷. جورج‌ انطونیوس‌، یقظَه‌ العرب‌: تاریخ‌ حرکه‌ العرب‌ القومیه‌، ج۱، ص‌ ۲۲۲، ترجمه‌ ناصرالدین‌ اسد و احسان‌ عباس‌، بیروت‌ (۱۹۶۲).
۱۸. رسایل‌ و فتاوای‌ جهادی‌، تدوین‌، ج۱، ص‌ ۲۷۲، تحقیق‌، تحشیه‌ از محمد حسن‌ رجبی‌، تهران‌: وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، معاونت‌ پژوهشی‌ و آموزشی‌، ۱۳۷۸ ش‌.
۱۹. اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۷۸ـ ۸۰، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۲۰. نصراللّه‌ صالحی‌، «جنگ‌ جهانی‌ اول‌ و واکنش‌ علمای‌ ایرانی‌ مقیم‌ عراق‌» در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۲۰۱، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.
۲۱. محسن‌ حیدری‌، حماسه‌ جاوید: بررسی‌ تحلیلی‌ واقعه‌ جهاد عشایر خوزستان‌ بر علیه‌ استعمار انگلیس‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۸۱ به‌ بعد، ۹۴ـ۱۲۹۳ ش‌، اهواز ۱۳۷۵ ش‌.
۲۲. رسایل‌ و فتاوای‌ جهادی‌، تدوین‌، ج۱، ص‌ ۲۸۰ به‌ بعد، تحقیق‌، تحشیه‌ از محمد حسن‌ رجبی‌، تهران‌: وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، معاونت‌ پژوهشی‌ و آموزشی‌، ۱۳۷۸ ش‌.
۲۳. جلال‌الدین‌ مدنی‌، تاریخ‌ تحولات‌ سیاسی‌ و روابط‌ خارجی‌ ایران‌، ج‌ ۲، ص‌ ۲۸۳، قم‌ (۱۳۶۹ ش‌).
۲۴. نویسندگان‌: دابایفسکی‌ و دیگران‌، ترجمه‌ سعید روحانی‌، تهران‌: شباهنگ‌، ۱۳۶۰ ش‌.
۲۵. نصراللّه‌ صالحی‌، «جنگ‌ جهانی‌ اول‌ و واکنش‌ علمای‌ ایرانی‌ مقیم‌ عراق‌» در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۲۱۱ـ ۲۱۵، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.
۲۶. نصراللّه‌ صالحی‌، «جنگ‌ جهانی‌ اول‌ و واکنش‌ علمای‌ ایرانی‌ مقیم‌ عراق‌» در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۲۱۱ـ۲۱۵، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.
۲۷. نصراللّه‌ صالحی‌، «جنگ‌ جهانی‌ اول‌ و واکنش‌ علمای‌ ایرانی‌ مقیم‌ عراق‌» در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۲۱۱ـ۲۱۵، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.
۲۸. اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۳۱ـ۳۹، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۲۹. اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۶۷ـ۸۰، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۳۰. اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۲۱، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۳۱. اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۲۷، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۳۲. اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۳۲، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۳۳. احمدعلی‌ سپهر، ایران‌ در جنگ‌ بزرگ‌: ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، ج۱، ص‌ ۵۸ ـ ۶۵، تهران‌ ۱۳۳۶ ش‌.
۳۴. ولادیمیر بارایسوویچ‌ لوتسکی‌، تاریخ‌ جدید کشورهای‌ عربی‌، ج۱، ص‌ ۳۱۳ به‌ بعد، ترجمه‌ رفیع‌ رفیعی‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
۳۵. ولادیمیر بارایسوویچ‌ لوتسکی‌، تاریخ‌ جدید کشورهای‌ عربی‌، ج۱، ص‌ ۳۲۳ به‌ بعد، ترجمه‌ رفیع‌ رفیعی‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
۳۶. توفیق‌ برّو، القضیه‌ العربیه‌ فی‌ الحرب‌ العالمیه‌ الاولی‌ ۱۹۱۴ـ۱۹۱۸، ج۱، ص‌ ۳۹۷ به‌ بعد، دمشق‌ ۱۹۸۹.
۳۷. ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۳۸. جورج‌ انطونیوس‌، یقظَه‌ العرب‌: تاریخ‌ حرکه‌ العرب‌ القومیه‌، ج۱، ص‌ ۲۲۶ به‌ بعد، ترجمه‌ ناصرالدین‌ اسد و احسان‌ عباس‌، بیروت‌ (۱۹۶۲).
۳۹. تاریخ‌ انقلاب‌ اکتبر، نویسندگان‌: دابایفسکی‌ و دیگران‌، ج۱، ص‌ ۱۱ـ۱۷، ترجمه‌ سعید روحانی‌، تهران‌: شباهنگ‌، ۱۳۶۰ ش‌.
۴۰. لیونل‌ چارلز دنسترویل‌، امپریالیسم‌ انگلیس‌ در ایران‌ و قفقاز، ج۱، ص‌ ۶، ترجمه‌ حسین‌ انصاری‌، تهران‌ ۱۳۵۷ ش‌.
۴۱. لیونل‌ چارلز دنسترویل‌، امپریالیسم‌ انگلیس‌ در ایران‌ و قفقاز، ج۱، ص‌ ۸ـ ۹، ترجمه‌ حسین‌ انصاری‌، تهران‌ ۱۳۵۷ ش‌.
۴۲. مایکل‌ زیرینسکی‌، «میسیونرهای‌ پرسبیتری‌ آمریکایی‌ در شهر اورمیه‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، ج۱، ص‌ ۳۹۱، اصفهان‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۴۳. مایکل‌ زیرینسکی‌، «میسیونرهای‌ پرسبیتری‌ آمریکایی‌ در شهر اورمیه‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، ج۱، ص‌ ۳۹۵ـ۳۹۷، اصفهان‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۴۴. سرژ آفاناسیان‌، ارمنستان‌، ج۱، ص‌ ۳۳ـ ۳۵، آذربایجان‌، گرجستان‌: از استقلال‌ تا استقرار رژیم‌ شوروی‌ ۱۹۲۳ـ۱۹۱۷، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۰ ش‌.
۴۵. کاوه‌ بیات‌، توفان‌ بر فراز قفقاز: نگاهی‌ به‌ مناسبات‌ منطقه‌ای‌ ایران‌ و جمهوری‌های‌ آذربایجان‌، ج۱، ص‌ ۵۹ ـ۶۳، ارمنستان‌ و گرجستان‌ در دوره‌ نخست‌ استقلال‌، ۱۹۲۱ـ۱۹۱۷، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۴۶. عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۷، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.
۴۷. محمد تمدن‌، اوضاع‌ ایران‌ در جنگ‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۱۴۰، یا، تاریخ‌ رضائیه، ارومیه‌ ۱۳۵۰ ش‌.
۴۸. ولادیمیر بارایسوویچ‌ لوتسکی‌، تاریخ‌ جدید کشورهای‌ عربی‌، ج۱، ص‌ ۳۳۸ـ۳۳۹، ترجمه‌ رفیع‌ رفیعی‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
۴۹. ولادیمیر بارایسوویچ‌ لوتسکی‌، تاریخ‌ جدید کشورهای‌ عربی‌، ج۱، ص‌ ۳۳۸ـ۳۳۹، ترجمه‌ رفیع‌ رفیعی‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
۵۰. یان‌ ریشار، «روابط‌ ایران‌ و فرانسه‌ پس‌ از جنگ‌ بزرگ‌»، ج۱، ص‌ ۱۰۳، در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌، اصفهان‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۵۱. احمدعلی‌ سپهر، ایران‌ در جنگ‌ بزرگ‌: ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، ج۱، ص‌ ۳۶۳ـ۳۶۴، تهران‌ ۱۳۳۶ ش‌.
۵۲. کتاب‌ سبز، تهران‌: نشر تاریخ‌ ایران‌، ج۱، ص‌ هفت‌ ـ نه‌، ۱۳۶۳ ش‌.
۵۳. عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۳، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.
۵۴. ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، ج۱، ص‌ ۵۲، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۵۵. ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌۱۴۰ـ۱۴۱، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
۵۶. احمدعلی‌ سپهر، ایران‌ در جنگ‌ بزرگ‌: ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، ج۱، ص‌ ۸۹، تهران‌ ۱۳۳۶ ش‌.
۵۷. عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۲، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.
۵۸. لی‌یف‌ ایوانوویچ‌ میروشنیکوف‌، ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۳۵ـ۳۷، ترجمه‌ ع‌ دخانیاتی‌، تهران‌ ۱۳۵۷ ش‌.
۵۹. ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، ج۱، ص‌ ۵۳ ـ۵۴، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۶۰. سیروس‌ غنی‌، ایران‌: برآمدن‌ رضاخان‌، ج۱، ص‌ ۴۱، برافتادن‌ قاجار و نقش‌ انگلیسیها، ترجمه‌ حسن‌ کامشاد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۶۱. نویسندگان‌: دابایفسکی‌ و دیگران‌، ترجمه‌ سعید روحانی‌، تهران‌: شباهنگ‌، ۱۳۶۰ ش‌.
۶۲. الیور باست‌، آلمانیها در ایران‌: نگاهی‌ به‌ تحولات‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ بر اساس‌ منابع‌ دیپلماتیک‌ فرانسه‌، ج۱، ص‌ ۱۸۱، ترجمه‌ حسین‌ بنی‌احمد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۶۳. علیرضا ملائی توانی‌، ایران‌ و دولت‌ ملی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۵۸ ـ۶۱، تهران‌ ۱۳۷۸ ش‌.
۶۴. عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۲، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.
۶۵. محمدحسن‌ کاووسی‌ عراقی‌، «نقض‌ بی‌طرفی‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، ج۱، ص‌ ۲۸ـ۳۲، در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۶۶. گزیده‌ اسناد دریای‌ خزر و مناطق‌ شمالی‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۵۲، سند ۲۱، به‌کوشش‌ محمد نادر نصیری‌ مقدّم‌، تهران‌: وزارت‌ امور خارجه‌، دفتر مطالعات‌ سیاسی‌ و بین‌المللی‌، ۱۳۷۴ ش‌.
۶۷. اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۹۵ـ۹۷، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۶۸. محمدحسن‌ کاووسی‌ عراقی‌، «نقض‌ بی‌طرفی‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌»، ج۱، ص‌ ۳۴، در ایران‌ و جنگ‌ جهانی‌ اول‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۶۹. سیروس‌ غنی‌، ایران‌: برآمدن‌ رضاخان‌، ج۱، ص‌ ۳۹، برافتادن‌ قاجار و نقش‌ انگلیسیها، ترجمه‌ حسن‌ کامشاد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۷۰. علیرضا ملائی توانی‌، ایران‌ و دولت‌ ملی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۷۱ـ۱۲۲، تهران‌ ۱۳۷۸ ش‌.
۷۱. اسناد محرمانه‌ وزارت‌ خارجه‌ بریتانیا در باره‌ قرارداد ۱۹۱۹ ایران‌ و انگلیس‌، ترجمه‌ جواد شیخ‌الاسلامی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۴، ج‌ ۱، تهران‌: انتشارات‌ کیهان‌، ۱۳۶۵ ش‌، ج‌ ۲، تهران‌: بنیاد موقوفات‌ دکتر محمود افشار، ۱۳۶۸ ش‌.
۷۲. اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۱۱۱، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۷۳. اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۱۸۷، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۷۴. ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، ج۱، ص‌ ۵۶ـ۵۷، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۷۵. احمدعلی‌ سپهر، ایران‌ در جنگ‌ بزرگ‌: ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، ج۱، ص‌ ۵۸ـ۵۹، تهران‌ ۱۳۳۶ ش‌.
۷۶. محمدجواد شیخ‌الاسلامی‌، سیمای‌ احمدشاه‌ قاجار، ج‌ ۱، ص‌ ۸۲، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.
۷۷. احمد امیراحمدی‌، خاطرات‌ نخستین‌ سپهبد ایران‌: احمد امیراحمدی، ج۱، ص‌ ۹۱ به‌ بعد، چاپ‌ غلامحسین‌ زرگری‌نژاد، تهران‌ ۱۳۷۳ ش‌.
۷۸. الیور باست‌، آلمانیها در ایران‌: نگاهی‌ به‌ تحولات‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ بر اساس‌ منابع‌ دیپلماتیک‌ فرانسه‌، ج۱، ص‌ ۳۶، ترجمه‌ حسین‌ بنی‌احمد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۷۹. اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۱۶۰، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۸۰. برای‌ نفوذ به‌ هند و ایجاد آشوب‌ در آنجا، مأمور گذشتن‌ از کویر ایران‌ بود، اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۸۱. اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۱۷، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۸۲. اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۳۲، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۸۳. ابوالقاسم‌ کحّال‌زاده‌، دیده‌ها و شنیده‌ها: خاطرات‌ میرزا ابوالقاسم‌خان‌ کحّال‌زاده‌ در باره‌ مشکلات‌ ایران‌ در جنگ‌ بین‌المللی‌ ۱۹۱۸ـ۱۹۱۴، ج۱، ص‌ ۲۰۹ به‌ بعد، چاپ‌ مرتضی‌ کامران‌، تهران‌ ۱۳۶۳ ش‌.
۸۴. کاوه‌ بیات‌، توفان‌ بر فراز قفقاز: نگاهی‌ به‌ مناسبات‌ منطقه‌ای‌ ایران‌ و جمهوری‌های‌ آذربایجان‌، ارمنستان‌ و گرجستان‌ در دوره‌ نخست‌ استقلال‌، ۱۹۲۱ـ۱۹۱۷، سرمقاله‌ها از جمله‌ سال‌ ۱، ش ۱ (۱۸ ربیع‌الاول‌ ۱۳۳۴)، ص‌ ۱، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۸۵. الیور باست‌، آلمانیها در ایران‌: نگاهی‌ به‌ تحولات‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ بر اساس‌ منابع‌ دیپلماتیک‌ فرانسه‌، ج۱، ص‌ ۳۵، ترجمه‌ حسین‌ بنی‌احمد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۸۶. اسناد حضور دولتهای‌ بیگانه‌ در شرق‌ ایران‌، به‌ کوشش‌ الهه‌ محبوب‌ فریمانی‌، ج۱، ص‌۴۶۰ـ۴۶۱، مشهد: سازمان‌ کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان‌ قدس‌ رضوی‌، ۱۳۸۲ ش‌.
۸۷. اسناد جنگ‌ جهانی‌ اول‌ در جنوب‌ ایران‌، مرحله‌ اول‌: ۱۳۳۴ـ۱۳۳۳ هجری‌ قمری‌/ ۱۹۱۶ـ۱۹۱۵ میلادی، ج۱، ص‌ ۶۶ به‌ بعد، به‌کوشش‌ کاوه‌ بیات‌، بوشهر: مرکز بوشهرشناسی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۸۸. عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۵، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.
۸۹. ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌ ۱۴۴، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
۹۰. ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌ ۱۵۵، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
۹۱. رجینالد ادوارد هری‌ دایر، مهاجمان‌ سرحد: رویارویی‌ نظامی‌ انگلستان‌ با سرداران‌ بلوچ‌ ایرانی‌، ج۱، ص‌ ۱۵ به‌ بعد، ترجمه‌ حمید احمدی‌، تهران‌ ۱۳۷۸ ش‌.
۹۲. ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌ ۱۶۴، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
۹۳. علیرضا ملائی توانی‌، ایران‌ و دولت‌ ملی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص۹۵ـ۹۹، تهران‌ ۱۳۷۸ ش‌.
۹۴. الیور باست‌، آلمانیها در ایران‌: نگاهی‌ به‌ تحولات‌ ایران‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ بر اساس‌ منابع‌ دیپلماتیک‌ فرانسه‌، ج۱، ص۳۱، ترجمه‌ حسین‌ بنی‌احمد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۹۵. ویلیام‌ فردریک‌ تراورز اوکانر، از مشروطه‌ تا جنگ‌ جهانی‌ اول‌: خاطرات‌ فردریک‌ اوکانر، ج۱، ص‌ ۱۰۶ـ ۱۱۳، ترجمه‌ حسن‌ زنگنه‌، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
۹۶. محمدجواد شیخ‌الاسلامی‌، سیمای‌ احمدشاه‌ قاجار، ج‌ ۱، ص‌ ۸۳، تهران‌ ۱۳۶۸ـ۱۳۷۲ ش‌.
۹۷. اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۳۴۸، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۹۸. اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۳۵۱، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۹۹. اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۷۷۴، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۱۰۰. عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۵، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.
۱۰۱. امان‌اللّه‌ اردلان‌، خاطرات‌ حاج‌ عزُّالممالک‌ اردلان‌: زندگی‌ در دوران‌ شش‌ پادشاه، ج۱، ص‌ ۱۲۵ به‌ بعد، چاپ‌ باقر عاقلی‌، تهران‌ ۱۳۷۲ ش‌.
۱۰۲. رضاعلی‌ دیوان‌بیگی‌، سفر مهاجرت‌ در نخستین‌ جنگ‌ جهانی‌، ج۱، ص‌ ۱۱ـ۱۴، تهران‌ ۱۳۵۱ ش‌.
۱۰۳. رضاعلی‌ دیوان‌بیگی‌، سفر مهاجرت‌ در نخستین‌ جنگ‌ جهانی‌، ج۱، ص‌ ۲۹، تهران‌ ۱۳۵۱ ش‌.
۱۰۴. صورت‌جلسات‌ هیأت‌ دولت‌ مهاجرت‌، منصوره‌ اتحادیه‌، رضا قلی ‌خان‌ نظام‌السلطنه، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
۱۰۵. اولریش‌ گرکه‌، ج۱، ص‌۹۳۰، سند ۳۴، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۱۰۶. عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تاریخ‌ روابط‌ خارجی‌ ایران، ج۱، ص‌ ۱۹۷، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌.
۱۰۷. محمد تمدن‌، اوضاع‌ ایران‌ در جنگ‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۱۴۳، یا، تاریخ‌ رضائیه، ارومیه‌ ۱۳۵۰ ش‌.
۱۰۸. ویلهلم‌ لیتن‌، خاطرات‌ لیتن‌: سرکنسول‌ آلمان‌ در تبریز در اثنای‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۳۳ـ۳۷، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
۱۰۹. بهرام‌ نوازنی‌، عهدنامه‌ مودت‌ ایران‌ و شوروی‌، ج۱، ص‌ ۷۴، ۲۶ فوریه‌ ۱۹۲۱: بررسی‌ تحلیلی‌ زمینه‌های‌ انعقاد عهدنامه‌ مودت‌، و اثرات‌ آن‌ در تأمین‌ منافع‌ ملی‌ ایران‌، تهران‌ ۱۳۶۹ ش‌.
۱۱۰. ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، ج۱، ص‌ ۵۶، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۱۱۱. کاوه‌ بیات‌، توفان‌ بر فراز قفقاز: نگاهی‌ به‌ مناسبات‌ منطقه‌ای‌ ایران‌ و جمهوری‌های‌ آذربایجان‌، ج۱، ص‌ ۵۹ ـ ۶۱، ارمنستان‌ و گرجستان‌ در دوره‌ نخست‌ استقلال‌، ۱۹۲۱ـ۱۹۱۷، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۱۱۲. ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌ ۱۶۷، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
۱۱۳. چارلز هوارد الیس‌، دخالت‌ نظامی‌ بریتانیا در شمال‌ خراسان‌: ۱۹۱۹ـ۱۹۱۸، ج۱، ص‌ ۳۲، ترجمه‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ ۱۳۷۲ ش‌.
۱۱۴. چارلز هوارد الیس‌، دخالت‌ نظامی‌ بریتانیا در شمال‌ خراسان‌: ۱۹۱۹ـ۱۹۱۸، ج۱، ص‌ ۳۵، ترجمه‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ ۱۳۷۲ ش‌.
۱۱۵. اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۳۲۷، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۱۱۶. اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۱۱۳، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۱۱۷. اولریش‌ گرکه‌، پیش‌ به‌ سوی‌ شرق‌: ایران‌ در سیاست‌ شرقی‌ آلمان‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، ج۱، ص‌ ۱۱۸، ترجمه‌ پرویز صدری‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۱۱۸. اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۴۰، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۱۱۹. اسکار فون‌ نیدرمایر، خاطرات‌ نیدرمایر: زیرآفتاب‌ سوزان‌، ج۱، ص‌ ۴۴، ترجمه‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۱۲۰. اسناد جنگ‌ اول‌ جهانی‌ در ایران‌، به‌کوشش‌ بهروز قطبی‌، ج۱، ص‌ ۱۴، تهران‌: وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، ۱۳۷۰ ش‌.
۱۲۱. ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌ ۱۷۵ـ۱۷۶، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
۱۲۲. ایرج‌ ذوقی‌، تاریخ‌ روابط‌ سیاسی‌ ایران‌ و قدرتهای‌ بزرگ‌: ۱۹۲۵ـ۱۹۰۰، ج۱، ص‌ ۲۲۳، بخش‌ ۱، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.
۱۲۳. اسناد محرمانه‌ وزارت‌ خارجه‌ بریتانیا در باره‌ قرارداد ۱۹۱۹ ایران‌ و انگلیس‌، ترجمه‌ جواد شیخ‌الاسلامی‌، ج‌ ۱، تهران‌: انتشارات‌ کیهان‌، ۱۳۶۵ ش‌، ج‌ ۲، تهران‌: بنیاد موقوفات‌ دکتر محمود افشار، ۱۳۶۸ ش‌.
۱۲۴. رحمت‌اللّه‌ معتمدی‌، ارومیه‌ در محاربه‌ عالمسوز: از مقدمه‌ نصارا تا بلوای‌ اسمعیل‌آقا ۱۳۰۰ـ۱۲۹۸ شمسی، ج۱، ص‌ ۱۶۱، به‌کوشش‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
۱۲۵. رحمت‌اللّه‌ معتمدی‌، ارومیه‌ در محاربه‌ عالمسوز: از مقدمه‌ نصارا تا بلوای‌ اسمعیل‌آقا ۱۳۰۰ـ۱۲۹۸ شمسی، ج۱، ص‌ ۱۷۸، به‌کوشش‌ کاوه‌ بیات‌، تهران‌ ۱۳۷۹ ش‌.
۱۲۶. ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، ج۱، ص‌ ۶۲، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۱۲۷. محمد تمدن‌، اوضاع‌ ایران‌ در جنگ‌ اول‌، ج۱، ص‌ ۱۸۴ـ۱۸۵، یا، تاریخ‌ رضائیه، ارومیه‌ ۱۳۵۰ ش‌.
۱۲۸. ژان‌ پیر دیگار، برنار اورکاد، ج۱، ص‌ ۶۲، و یان‌ ریشار، ایران‌ در قرن‌ بیستم‌: بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌، اجتماعی‌، اقتصادی‌ و فرهنگی‌ ایران‌ در یکصد سال‌ اخیر، ترجمه‌ عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۱۲۹. سیروس‌ غنی‌، ایران‌: برآمدن‌ رضاخان‌، ج۱، ص‌ ۳۲، برافتادن‌ قاجار و نقش‌ انگلیسیها، ترجمه‌ حسن‌ کامشاد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌.
۱۳۰. عبداللّه‌ مستوفی‌، شرح‌ زندگانی‌ من‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۱۳، یا، تاریخ‌ اجتماعی‌ و اداری‌ دوره‌ قاجاریه‌، تهران‌ ۱۳۶۰ ش‌.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «جنگ جهانی اول»، شماره۵۰۹۸.    






جعبه ابزار