جمع تبرعی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ـــ جمع بین دو دلیل متعارض بدون شاهد و قرینه‌اى بر آن را جمع تبرعى (جمع عقلی یا اعتباطی) می گویند.

ـــ رفع تنافی میان دو یا چند دلیل به شیوه غیر معمول نزد عرف


بیان جمع تبرعی

[ویرایش]

ـــ جمع تبرعى مقابل جمع عرفی عبارت است از رفع تعارض و جمع میان دو دلیل متعارض، بدون وجود قرینه‌اى عرفى یا لفظى بر آن.

ـــ جمع تبرعی، مقابل جمع عرفی بوده و عبارت است از جمع میان دو دلیل متعارض از طریق دست کشیدن از ظاهر هر دو دلیل یا یکی از آن دو، یا به تاویل بردن هر دو یا یکی از آنها بی آن که شاهد عرفی بر آن وجود داشته باشد؛ به بیان دیگر، جمع تبرعی، جمعی است که عقل با دقت و باریک بینی به آن می‌رسد ولی به درجه ظهور عرفی نمی‌رسد و عقلای عالم در گفتوگوهای خود چنین بنایی ندارند. این گونه جمع حد و مرزی ندارد بلکه شدیدترین متعارض‌ها را می‌توان با دقت عقلی به تاویل برده و بین آنها سازگاری ایجاد نمود.

مثال

[ویرایش]

برای مثال، در جایی که دلیلی می‌گوید: «اکرم العلما» و دلیل دیگر می‌گوید: «لا تکرم العلما»، عقل می‌تواند بین آن دو را چنین جمع کند که اولی را حمل بر عالم عادل و دومی را حمل بر عالم فاسق نماید.
[۴] شرح اصول فقه، محمدی، علی، ج۳، ص۴۵۱.


نکته

[ویرایش]

مراد اصولی‌ها از بیان جمله «الجمع مهما امکن اولی من الطرح»، جمع تبرعی نیست، گر چه از عبارت مرحوم «شیخ طوسی» در «استبصار» استفاده می‌شود که منظور جمع تبرعی است.
[۵] شرح رسائل، محمدی، علی، ج۷، ص۲۶.
[۶] شرح رسائل، محمدی، علی، ج۷، ص۲۹.
[۹] تهذیب الاصول، خمینی، روح الله، ج۱، ص۵۳۸.
[۱۰] علم اصول الفقه فی ثوبه الجدید، مغنیه، محمد جواد، ص۴۳۴.


کاربرد جمع تبرعی

[ویرایش]

از این عنوان در اصول فقه، بحث تعادل و تراجیح سخن رفته است.

جمع در تعارضات

[ویرایش]

معروف میان اصولیان آن است که در تعارض بین دو دلیل قبل از رجوع به مرجحات و دیگر قواعد باب تعارض به مقتضاى قاعده «الجمع مهما امکن اولىٰ من الطّرح» اولویت با جمع بین دو دلیل است؛ زیرا در پرتو آن، تعارض رفع مى‌گردد.
البتّه مراد از جمع، در قاعده یاد شده جمع عرفى است نه جمع تبرّعى، چرا که جمع تبرّعى بین هر دو دلیلِ متعارضى امکان پذیر است و لازمه آن سد باب تعارض است و نیز جایى براى مرجّحات ذکر شده در روایات باقى نمى‌ماند.
بنابراین، در صورت عدم امکان جمع عرفى، بین دو روایت متعارض، به قواعد باب تعارض رجوع مى‌شود و قاعده یاد شده شامل جمع تبرّعى نمى‌شود.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. اصول الفقه، مظفر، محمد رضا، ج۲، ص۲۰۷.    
۲. فوائد الاصول، نائینی، محمد حسین، ج۴، ص۷۲۷.    
۳. اجود التقریرات، نائینی، محمد حسین، ج۲، ص۵۱۲.    
۴. شرح اصول فقه، محمدی، علی، ج۳، ص۴۵۱.
۵. شرح رسائل، محمدی، علی، ج۷، ص۲۶.
۶. شرح رسائل، محمدی، علی، ج۷، ص۲۹.
۷. انوار الاصول، مکارم شیرازی، ناصر، ج۳، ص۵۲۴.    
۸. الحلقة الثالثة فی اسلوبها الثانی، ایروانی، باقر، ج۴، ص۲۷۴.    
۹. تهذیب الاصول، خمینی، روح الله، ج۱، ص۵۳۸.
۱۰. علم اصول الفقه فی ثوبه الجدید، مغنیه، محمد جواد، ص۴۳۴.
۱۱. اصول الفقه، مظفر، محمدرضا، ج۲، ص۲۰۱-۲۰۴.    
۱۲. اجود التقریرات، خوئی، سیدابوالقاسم، ج۲،‌ ص۵۱۲.    


منبع

[ویرایش]
فرهنگ‌نامه اصول فقه، تدوین توسط مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، ص۳۷۸، برگرفته از مقاله «جمع تبرعی».    
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج۳، ص۱۰۹.    






جعبه ابزار