جسم تعلیمی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جسم تعلیمی در مقابل جسم طبیعی به کار برده می‌شود. جسم طبیعی همان امتداد جوهری در جهات سه گانۀ طول، عرض و عمق است اما جسم تعلیمی، امتداد عرضی در جهات سه گانه است که بر امتداد جوهری عارض می‌شود و مقدار و اندازۀ آن را مشخص می‌سازد.


جسم تعلیمی از اقسام کم متصل

[ویرایش]

بنابراین جسم تعلیمی، از انواع کم متصل است؛
[۲] الالهیات من کتاب الشفاء، ابن سینا، ص۸۴۵_ ۸۷۵، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
[۳] المشارع و المطارحات، شیخ اشراق، مجموعه مصنفات ج۱، ص۲۴۴_ ۲۳۳.
توضیح آنکه: کم متصل خود دو قسم است: ۱- کم متصل ثابت (قار) ۲- کم متصل غیرثابت (غیرقار)، مصداق کم متصل غیر ثابت فقط زمان است اما کم متصل ثابت سه قسم است: ۱- خط، که فقط در یک جهت امتداد دارد. ۲- سطح، که در دو جهت ( طول و عرض و عمق) امتداد دارد. ۳- حجم (جسم تعلیمی)، که در سه جهت طول، عرض و عمق امتداد دارد.
از آنجا که انواع کم متصل تا بی نهایت قابل انقسام است، جسم تعلیمی هم که دارای سه جهت است از هر سه جهت تا بی نهایت قابل انقسام است؛ به این معنا که هر کدام از اطراف آن و هر کدام از قطعه‌هایی که از تقسیم جسم تعلیمی حاصل شده‌اند، خود تا بی نهایت قابل انقسام هستند. مراد از انقسام تا بی نهایت انقسام فرضی است. یعنی دهن ما می‌تواند کمیت متصل و از جمله جسم تعلیمی را تا بی نهایت تقسیم کند و به تعبیر فلسفی، این تقسیم را تقسیم بالقوه می‌نامند که در مقابل تقسیم بالفعل و خارجی قرار دارد. در عین حال اجسام به سبب حجمی که دارند از نظر خارجی هم قابل انقسام هستند، منتهی این انقسام تا جایی ادامه پیدا می‌کند که ابزارهای لازم برای آن وجود داشته باشد.

معنای «اجزاء هر امتدادی بالقوه‌اند»

[ویرایش]

اینکه گفته می‌شود «اجزاء هر امتدادی بالقوه‌اند» به این معنا نیست که آنها در خارج در امتداد مذکور موجود نیستند بلکه به این معناست که این اجزاء به نحو منفصل و جدای از هم، در خارج، در امتداد مذکور یافت نمی‌شوند. پس واژه "بالقوه" در اینجا به معنای «بالاجمال» در مقابل «بالتفصیل» است نه به معنای چیزی که هم اکنون موجود نیست و می‌تواند موجود شود. بلکه هر امتدادی، وجود جمعی اجزاء خود است. مثلا: اگر در امتدادی مانند «a» نقطه‌ای مانند «o» فرض کنیم و به همین ترتیب در آن، دو امتداد کوچک تر به نام‌های «b» و «c» در نظر بگیریم، امتدادهای «b» و «c»، در خارج، در ضمن «a» حقیقتا موجودند اما نه به نحو منفصل و جدای از هم، یعنی «a» وجود جمعی «b» و «c» است و وجود خاص «b» و «c» هنگامی یافت می‌شوند که «a» را در نقطه «o» در خارج حقیقتا جدا کرده و قطع کنیم. پس مقصود از «اجزای فرضی امتداد» این است که وصف جزئیت آنها فرضی است، همانطور که وصف کلیت امتدد «a» فرضی است نه به این معنا که خود آنها حقیقتا در خارج موجود نیستند و ما آنها را موجود فرض می‌کنیم بلکه ذات اجزاء یعنی خودشان، در خارج با وجود اجمالی حقیقتا موجودند اما وصف جزئیت آنها مانند وصف کلیت امتداد اصلی، فرضی و ذهنی است؛ همانطور که وجود تفصیلی آنها فرضی و ذهنی‌اند.
[۴] درآمدی به نظام حکمت صدرایی، عبدالرسول عبودیت، ج۱، ص۲۶۶_ ۲۶۵، قم، موسسه امام خمینی و سمت، ۱۳۸۵.
نکته دیگر اینکه، اجزاء فرضی هر امتدادی ضرورتا از نوع امتداد اصلی‌اند؛ یعنی امتدادهای کوچک تر حاصل شده از انقسام، ضرورتا امتدادند و ضرورتا از نوع امتداد اصلی هستند. اگر امتداد اصلی خط است آنها هم قطعات کوتاه تری از خط هستند، اگر امتداد اصلی سطح است آنها هم قطعات کوتاه تری از سطح‌اند و اگر امتداد اصلی حجم است، آن اجزاء هم قطعات کوتاه تری از حجم‌اند و حتی این قاعده درباره کم متصل غیرقار (امتداد سیال) هم که مصداق آن "زمان" است نیز جاری است و قطعات حاصل شده از انقسام زمان ، نیز قطعات کوتاه تری از زمان‌اند. به عبارتی قطعات حاصل شده از تقسیم، همواره مانند "امتداد اصلی" قابل تقسیم‌اند و ممکن نیست در اثر تقسیم به اجزائی دست یافت که عقلا غیر قابل انقسام و به اصطلاح «جزء لایتجزا» باشند. مثلا از تقسیم خط هرگز به نقطه نمی‌رسیم، از تقسیم سطح هرگز به خط نمی‌رسیم و هکذا از تقسیم حجم هرگز نمی‌توانیم به سطح برسیم همانطور که از تقسیم زمان نمی‌توان به " آن" (که همان مقطع زمان و فاقد طول زمانی است) رسید.
[۵] درآمدی به نظام حکمت صدرایی، عبدالرسول عبودیت، ج۱، ص۲۶۶.
به عبارت دیگر نقطه، طرف سطح است. یعنی می‌توان بی نهایت نقطه روی «خط» فرض کرد، همانطور که «سطح» طرف حجم است؛ یعنی می‌توان بی نهایت سطح روی یک «حجم» فرض کرد و همچنانکه «خط»، طرف سطح است یعنی بی نهایت خط می‌توان روی یک سطح فرض کرد.
به اختصار، هیچ امتدادی، قابل تجزیه به اجزاء" لا یتجزا" نیست، نه خط به نقاط، نه سطح به خطوط و نه حجم به سطوح و نه زمان به آنات، قابل تجزیه نیستند.
از آن سو، تتالی نقاط، آنیات، خطوط و سطوح (البته خطوط و سطوح در جهتی که امتداد ندارند) محال است. از کنار هم قرار دادن تعدادی (و لو بی نهایت) نقطه، بدون هیچ فاصله‌ای در کنار هم به طوری که با یکدیگر مماس یا به یکدیگر متصل باشند، خط تشکیل نمی‌شود. همانطور که از کنار هم قرار دادن بی نهایت خط (در جهتی که امتداد ندارند) سطح به وجود نمی‌آید و همچنانکه از کنار هم قرار دادن بی نهایت سطح (در جهتی که امتداد ندارد) حجم به وجود نمی‌آید، کما اینکه از کنار هم قرار دادن بی نهایت " آن"، زمان به وجود نمی‌آید.
نتیجه آنکه همانطور که ممکن نیست امتدادی به "اجزاء لا یتجزا"، تجزیه شده، نیز ممکن نیست از ترکیب "اجزاء لایتجزا" امتدادی به وجود آید. پس چنان که محال است خط یا سطح یا حجم یا زمان به مجموعی از نقاط یا خطوط یا سطوح یا آنات تجزیه شوند و لو نامتناهی باشند، نیز محال است که از ترکیب مجموعی از نقاط یا خطوط یا سطوح یا آنات -و لو نامتناهی می‌باشند- خط یا سطح یا حجم یا قطعه‌ای از زمان به وجود آید.
[۶] درآمدی به نظام حکمت صدرایی، عبدالرسول عبودیت، ج۱، ص۲۶۷_ ۲۶۶.


نحوۀ وجود جسم تعلیمی

[ویرایش]

با توجه به اینکه اجسام طبیعی، در خارج جدای از یکدیگر موجود و متعین و مشخص‌اند، جسم تعلیمی (حجم) که تعین جسم طبیعی است هم موجود می‌باشد لکن نحوۀ وجودش به این گونه است که در موضوع (جسم طبیعی) یافت می‌شود، همان گونه که همۀ اعراض اینگونه‌اند.
همۀ انواع کمیت متصل (و از جمله جسم تعلیمی)، از چهره‌های وجود اجسام بوده و وجودی جدای از وجود جسم ندارند. هر چند انسان در ذهن می‌تواند آنها را به عنوان موجود مستقلی در نظر بگیرد و به یک معنا می‌توان گفت: وجود جسم تعلیمی، از شئون وجود جوهر است.
[۷] آموزش فلسفه، مصباح یزدی، محمد تقی، ج۲، ص۱۹۸، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.

با توجه به مطالب فوق، می‌توان گفت جسم تعلیمی از مختصات عالم مادی و جسمانی است؛ چون همیشه همراه با جوهر جسمانی است. بنابراین جسم تعلیمی در مجردات یافت نمی‌شود. هر چند بنابر قول به وجود عالم مثال (چنان که شیخ اشراق و ملاصدرا آن را پذیرفته‌اند) می‌توان گفت جسم تعلیمی در آن عالم هم یافت می‌شود. چون عالم مثال در حقیقت از جهاتی شبیه عالم ماده است لکن همیشه ویژگی‌های عالم ماده را ندارد، مثلا کمیت و شکل و رنگ دارد اما حرکت و استعداد و قوه ندارد.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، ملاصدرا، ج۴، ص۱۳.    
۲. الالهیات من کتاب الشفاء، ابن سینا، ص۸۴۵_ ۸۷۵، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
۳. المشارع و المطارحات، شیخ اشراق، مجموعه مصنفات ج۱، ص۲۴۴_ ۲۳۳.
۴. درآمدی به نظام حکمت صدرایی، عبدالرسول عبودیت، ج۱، ص۲۶۶_ ۲۶۵، قم، موسسه امام خمینی و سمت، ۱۳۸۵.
۵. درآمدی به نظام حکمت صدرایی، عبدالرسول عبودیت، ج۱، ص۲۶۶.
۶. درآمدی به نظام حکمت صدرایی، عبدالرسول عبودیت، ج۱، ص۲۶۷_ ۲۶۶.
۷. آموزش فلسفه، مصباح یزدی، محمد تقی، ج۲، ص۱۹۸، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.
۸. نهایة الحکمه، طباطبایی، محمدحسین، ج۲، ص۴۲۴، قم، مؤسسه امام خمینی، با تعلیق غلام رضا فیاضی.    


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «جسم تعلیمی».    



جعبه ابزار