جبل لبنان

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جَبَل لبنان، محافظه ای (استانی) در لبنان. این محافظه در مغرب لبنان واقع شده و به محافظه های لبنان شمالی در شمال، بِقاع در مشرق و لبنان جنوبی در جنوب محدود است.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

دریای مدیترانه در مغرب آن قرار دارد. شهر بیروت و حومة آن
[۱] بلاذری (بیروت).
در میان جبل لبنان و دریای مدیترانه قرار گرفته است. جبل لبنان شش قضا (شهرستان) دارد به نامهای جُبَیل به مرکزیت شهر جبیل، کَسرَوان به مرکزیت شهر جونیه، مَتْن به مرکزیت شهر جَدیده، بَعبَدا/ بَعبَده به مرکزیت شهر بعبدا، عالیه به مرکزیت شهر عالیه، و شُوف به مرکزیت شهر بیت الدین.
[۲] جوده حنین جوده، جغرافیة لبنان الاقلیمیة، ج۱، ص۲۱۸.
مرکز جبل لبنان شهر بعبداست که ۱۹۰، ۷۷ تن جمعیت دارد و در مشرق محافظه، در حدود نُه کیلومتری جنوب شرقی بیروت و در ارتفاع ۲۵۰ متری واقع است.
[۳] عفیف بطرس مرهج، اعرف لبنان: موسوعة المدن و القری اللبنانیة، ج۲، ص۴۱۰.
[۴] عفیف بطرس مرهج، اعرف لبنان: موسوعة المدن و القری اللبنانیة، ج۲، ص۴۱۱ـ۴۲۲.

مشرق جبل لبنان کوهستانی است و رشته کوه جبل لبنان یا جبال لبنان غربی (در مقابل جبال لبنان شرقی که در مشرق لبنان، میان سوریه و لبنان، امتداد دارد) ــ که نتیجة فعالیت کوهزایی دورة کرتاسه، سومین دوره از دوران دوم زمین شناسی، است ــ با جهت شمال شرقی ـ جنوب غربی (موازی با سواحل لبنان) در آن امتداد دارد. این رشته کوه، به طول حدود ۱۷۰ و عرض بیست تا پنجاه کیلومتر، از شمال به نهر کبیر (یا نهر کبیر جنوبی) در شمال لبنان و از جنوب به نهر لیطانی (در قسمت سفلا به نام نهر قاسِمیه) محدود می‌شود. ارتفاع آن در شمال تا بیش از سه هزار متر، در قسمت میانی دوهزار تا ۵۰۰، ۲ متر و در جنوب بین ۸۰۰، ۱ تا دوهزار متر است. بعضی از قله های مهم آن عبارت‌اند از: قُرْنَة السوداء (ارتفاع: ۰۸۳، ۳ متر)، صِنّین (ارتفاع: ۶۲۸، ۲ متر) و باروک (ارتفاع: ۹۴۸، ۱ متر). صنوبر و بلوط از درختان اصلی این رشته کوه است.
[۵] ۴۰ـ۴۱، جوده حنین جوده، ج۱، ص۳۱ـ۳۲.
[۶] نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۶.
[۷] الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ج۲۱، ص۷۵.


معنای واژه لبنان

[ویرایش]

گفته‌اند که واژة لبنان، به معنای کوه سفید است و این نام از برفهای دائمی این رشته کوه گرفته شده است.
[۸] نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۶.
[۹] ادوارد رابینسون، یومیات فی لبنان: تاریخ و جغرافیا، ج۱، ص۷۷.
از جمله پدیده های طبیعی مهم مغربِ محافظة جبلِ لبنان، چند دماغه (از جمله دماغة جونیه) است.
[۱۰] احمد نادری سمیرمی، لبنان، ج۱، ص۳.
رودهای ابراهیم و کَلْب هر دو به طول حدود سی کیلومتر، نهر بیروت به طول حدود ۲۹ کیلومتر، و نهر دامور به طول حدود ۳۴ کیلومتر در این محافظه جاری‌اند که علاوه بر آبیاری، در تولید برق اهمیت دارند. این رودها از رشته کوه جبل لبنان سرچشمه می‌گیرند و با جهت عمومی شرقی ـ غربی به دریای مدیترانه می‌ریزند.
[۱۱] Charles Winslow, Lebanon: war and politics in a fragmented society , London ۱۹۹۶، ج۱، ص۲۹۶.
[۱۲] جوده حنین جوده، جغرافیة لبنان الاقلیمیة، ج۱، ص۸۵ ـ۸۶.
[۱۳] احمد نادری سمیرمی، لبنان، ج۱، ص۶۹.
[۱۴] لویس لورته، مشاهدات فی لبنان، ج۱، ص۱۹۴ـ۲۳۴.
[۱۵] هانری لامنس، تسریح الابصار فی مایحتوی لبنان من الا´ثار، ج۱، ص۳۴۹ـ ۳۵۵.


میانگین دمای سالانه جبل لبنان

[ویرایش]

میانگین دمای سالانة جبل لبنان در ساحل حدود ْ۲۰، در ارتفاع ۹۵۰ متری حدود ْ۱۵ و در ارتفاع ۹۲۵، ۱ متری حدود ْ۹ است. در این محافظه میزان رطوبت نسبی از مشرق به مغرب و میزان بارش، که متأثر از رطوبت دریای مدیترانه است، از مغرب به مشرق بیش‌تر می‌شود و در شمالِ شرقیِ جبل لبنان به حداکثر، یعنی حدود ۴۰۰، ۱ میلیمتر، می رسد. میانگین بارش سالانة آن‌جا هزار میلیمتر است.
[۱۶] نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۶.
[۱۷] ۶۶، ۷۴، ج۱، ص۵۵ ـ۵۶، جوده حنین جوده، جغرافیة لبنان الاقلیمیة.
[۱۸] اطلس لبنان و العالم، بیروت: جیو پروجکتس، ج۱، ص۶۴، ۱۹۸۷.

دیرالقمر از شهرهای معروف جبل لبنان است. همچنین شهرهای عاقورَه و عَمْشیت در شمال، بِکْفیا و کَفَرشیما و بِحَمْدون در مرکز، و دامور و جیه و شَحیم در جنوبِ جبل لبنان اهمیت دارند. این شهرها و آبادیهای جبل لبنان با راه سراسری کنار ساحل و راه آهن که از بیروت می‌گذرد، به هم متصل می‌شوند. همچنین راه سراسری (احداث در ۱۲۷۴/۱۸۵۷؛
[۱۹] نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۱۴.
و راه آهن بیروت ـ بعلبک و بیروت ـ دمشق (احداث در ۱۳۷۳ ش /۱۹۹۴؛،
[۲۰] نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۱۴.
که رشته کوه جبل لبنان را قطع می‌کند، این شهرها را با مشرق لبنان مرتبط می‌کند. در سواحل نیز جبل لبنان چند بندر فعال دارد که از آن جمله جونیه، است.
[۲۱] الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ج۲۱، ص۷۱.
[۲۲] ۷۴، اطلس لبنان و العالم، ج۱، ص۷۲.

رسوبات، محافظة جبل لبنان را، به ویژه در قسمتهای غربی، حاصلخیز کرده است و حبوبات، زیتون، موز، انگور، سیب، مرکّبات (به ویژه پرتقال) در این محافظه به عمل می‌آید.
[۲۳] جوده حنین جوده، جغرافیة لبنان الاقلیمیة، ج۱، ص۱۶۸ـ۱۷۰.
[۲۴] اطلس لبنان و العالم، بیروت: جیو پروجکتس، ج۱، ص۶۶.
همچنین این محافظه از نواحی عمدة تولید عسل است
[۲۵] عمر عبدالسلام تدمری، لبنان من الفتح الاسلامی حتی سقوط الدولة الامویة: ۱۳ـ۱۳۲ ه/ ۶۳۴ـ۷۵۰ م، ج۱، ص۱۸۸.
و در صنایعِ نساجی، مواد شیمیایی و مواد غذایی نیز کارخانه های فعال دارد.
[۲۶] اطلس لبنان و العالم، بیروت: جیو پروجکتس، ج۱، ص۶۹.


جمعیت جبل عامل

[ویرایش]

جبل لبنان پرجمعیت ‌ترین لبنان است. جمعیت آن بر اساس آمار ۱۳۸۴ ش/ ۲۰۰۵، ۲۲۰، ۶۷۹، ۱ تن (ح ۳۸% جمعیت کشور؛ فرهنگ جغرافیائی جهان، ذیل"Jabal Lubnan") است که بیش‌تر در مغرب محافظه و در حاشیة محافظة بیروت ساکن اند. چون کلان شهر بیروت
[۲۷] بلاذری (بیروت).
قسمتی از مشرق محافظة جبل لبنان، از جمله شهرهای جدیده و بعبدا، را در بر گرفته، جمعیت جبل لبنان
[۲۸] بلاذری (بیروت).
حدود ۷% جمعیت کل کشور است.
[۲۹] اطلس لبنان و العالم، بیروت: جیو پروجکتس، ج۱، ص۷۳، ۱۹۸۷.
جبل لبنان عمدتاً به دو قسمت تقسیم می‌شود: مارونی نشین به مرکزیت بکفیا، و دُروزی نشین به مرکزیت دیرالقمر.
[۳۰] پانویس ۱، حکمت البیر حداد، ج۱، ص۲۸۱.
[۳۱] ۱۰۱ احمد نادری سمیرمی، ج۱، ص۲۹.
بیشتر اهالی آن مسلمان ( سنّی و شیعه)، و عده ای نیز مسیحی اند. اهل سنّت حدود نیمی از جمعیت آن‌جا را تشکیل می‌دهند.
[۳۲] جوده حنین جوده، جغرافیة لبنان الاقلیمیة، ج۱، ص۱۱۷.


پیشینه

[ویرایش]

از پیشینة جبل لبنان از پیش از اسلام تا دورة معاصر، مطالب پراکنده ای در منابع وجود دارد. به جبل لبنان گاهی لبنان کوچک، لبنان واقعی یا لبنان اصیل گفته می‌شد.
[۳۳] نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۹ـ۱۰.
[۳۴] فیلیپ خوری حتی، لبنان فی التاریخ، ج۱، ص۱۴.
جبل لبنان به معنای اخص فقط به قسمتهای کوهستانی شمالی در بلاد بَتْرون، جُبَیْل و گاهی کسروان، در مقابلِ جبلِ شوف (یا جبل دروز)، اطلاق می‌گردید
[۳۵] ش ۱، اسکندربن یعقوب ابکاریوس، ج۱، ص۹۰.
بر اساس گزارشهای موجود، پیش از اسلام یا در اوایل دورة اسلامی طوایفی مانند جَراجِمه (مردائیان/ المَرَده) در قسمتهای شمالی جبل لبنان ساکن شدند.
[۳۶] بلاذری (بیروت)، ج۱، ص۲۱۷ـ ۲۱۸.
[۳۷] طنوس بن یوسف شدیاق، اخبار الاعیان فی جبل لبنان، ج۲، ص۷.
[۳۸] ۲۴۶، عمر عبدالسلام تدمری، ج۱، ص۱۱۶.
[۳۹] نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۷.
در آثار مورخان و جغرافی نویسان اوایل دورة اسلامی، در بارة فتوحات دورة اسلامی و وضع جبل لبنان، احتمالاً به سبب جمعیت کم و آباد نبودنش، مطالب چندانی وجود ندارد.
[۴۰] عمر عبدالسلام تدمری، لبنان من الفتح الاسلامی حتی سقوط الدولة الامویة: ۱۳ـ۱۳۲ ه/ ۶۳۴ـ۷۵۰ م، ج۱، ص۲۴۵.
با این حال، با توجه به فتوحات مسلمانان در شهرهای دمشق و حِمْص در مشرق جبل لبنان و جبیل و بیروت در مغرب آن، می توان گفت که این قسمت در دهة دوم هجری جزو سرزمینهای اسلامی شده است.
[۴۱] ۱۷۳، ۱۷۸فتوح البلدان، ج۱، ص۱۶۵، بلاذری (بیروت).

نام جبل لبنان در احادیث پیامبر اکرم آمده است. بلاذری
[۴۳] بلاذری (بیروت)، ج۱، ص۲۲۲.
در ذکر جراجمه از آن نام برده اما به وابستگی جبل لبنان به دمشق اشاره نکرده است. بنا بر تقسیمات اولیة اسلامیِ شام، این ناحیه به سبب قرار گرفتن در جُندِ دمشق، تابع دمشق بود.
[۴۴] عمر عبدالسلام تدمری، لبنان من الفتح الاسلامی حتی سقوط الدولة الامویة: ۱۳ـ۱۳۲ ه/ ۶۳۴ـ۷۵۰ م، ج۱، ص۱۴.
در سال ۶۶ یوحنابن یوسف، امیر جبل لبنان بود و لشکری عظیم داشت. در سال ۸۰ سمعان، امیر جبل لبنان بود و در مقابلِ درخواستِ تیبریوس، امپراتور روم، برای مقابله با مارونیها، به او کمک کرد.
[۴۵] طنوس بن یوسف شدیاق، اخبار الاعیان فی جبل لبنان، ج۲، ص۸ -۱۱.
از همین سده تا اوایل سدة چهارم، جبل لبنان به تدریج محل سکونت عده ای از تنوخیها شد که از شبه جزیرة عربستان به شام کوچ کرده بودند
[۴۶] ندیم نایف حمزه، التنوخیون: اجداد الموحدین (الدروز) و دورهم فی جبل لبنان، ج۱، ص۳۳ـ ۳۸.
[۴۷] ندیم نایف حمزه، التنوخیون: اجداد الموحدین (الدروز) و دورهم فی جبل لبنان، ج۱، ص۵۱ ـ۵۴.
. در سدة چهارم، ابن حوقل و مقدسی
[۴۹] مقدسی، ج۱، ص۱۸۹.
به آن‌جا اشاره کرده اند. ادریسی و ابن عساکر، هر دو متوفی در نیمة دوم سدة ششم، رشته کوه جبل لبنان را ادامة جبل لُکّام در نواحی شام و از توابع دمشق دانسته اند. در همین سده، ابن جبیر در سفرش به شام، جبل لبنان را مرز میان مسلمانان و مسیحیان، ناحیه ای مملو از عارف و پارسا و از حاصلخیزترین نواحی جهانی با انواع میوه و آبهای روان وصف کرد. به گفتة وی قلعة حصن الاکراد در دامنة جبل لبنان در اختیار فرنگیان بود و مسیحیان و مسلمانان زندگی مسالمت آمیز داشتند. همچنین ابن جبیر، بر اساس مشاهداتش، به محاصرة قلعة کرک که از قلاع بزرگ و در اختیار مسیحیان بود و مانع عبور زمینی مسلمانان به حجاز شمرده می‌شد، به دست صلاح الدین ایوبی اشاره کرده است از اواخر سدة چهارم تا اواخر سدة هفتم، حکومتهای محلی، به ویژه در قسمتهای شمالیِ جبل لبنان، برقرار بوده است.
[۵۶] طنوس بن یوسف شدیاق، اخبار الاعیان فی جبل لبنان، ج۲، ص۱۲ـ۱۳.
از ۶۹۰ تا ۹۲۲ ممالیک بر جبل لبنان حکومت می‌کردند.
[۵۷] کمال سلیمان صلیبی، «تعریف تاریخی بلبنان»، ج۱، ص۲۰۹ـ۲۲۳.
در این دوره، به ویژه در اواخر سدة نهم و اوایل سدة دهم، در جبل لبنان دو گروه عمده به سر می‌بردند: مارونیها در شمال و دروزیها در قسمت میانی و جنوب. نظام فئودالی هم که تا اواسط سدة سیزدهم تداوم یافت، در آن‌جا رایج بود.
[۵۸] جواد بولس، تاریخ لبنان، ج۱، ص۳۱۷.
[۵۹] ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۱۹ـ۲۰.


محدوده جبل لبنان

[ویرایش]

در دورة ممالیک و پس از آن، تغییراتی در محدودة جبل لبنان روی داد. حدود اولیة آن منطبق بر شمالی ‌ترین قسمت جبل لبنان کنونی (شامل مناطق مارونی نشین، بشَرّاء / بشرّی، بترون و جبیل) بود و کسروان گاهی جزو آن و گاهی جدا از آن شمرده می‌شد. جبل شوف یا جبل دروز (در جنوب کسروان) نیز که منطقه ای دروزی نشین به شمار می‌رفت، تا سدة یازدهم جزو جبل لبنان نبود، اما با جابه جا شدن مارونیها از قسمتهای شمالی به جنوبی و سکونت آنان در منطقة دروزی نشین در سده های یازدهم و دوازدهم، به جبل شوف جبل لبنان گفته شد و در سدة سیزدهم این نام بر قسمتهای جنوبی تر از منطقة دروزی نشین دلالت کرد.
[۶۰] کمال سلیمان صلیبی، «تعریف تاریخی بلبنان»، ج۱، ص۳۶۶.
[۶۱] ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۷۳.

از ۹۲۲ تا ۱۱۰۹ خاندان مَعْن و از ۱۱۰۹ تا ۱۲۵۸ شهابیان بر جبل لبنان حکومت کردند.
[۶۲] ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۱۹.
[۶۳] فیلیپ خوری حتی، لبنان فی التاریخ، ج۱، ص۴۵۰ـ۴۸۱، ترجمة انیس فریحه، بیروت ۱۹۵۹.
در دورة معنیها، نبردهایی میان حکام معنی، مانند فخرالدین معنی دوم (مشهورترین حاکم معنی، حک :۱۰۰۰ـ ۱۰۴۵)، و والیان عثمانی دمشق روی داد که نبردهای ۱۰۳۳ و ۱۰۴۲ از بقیه مهم ترند.
[۶۴] عبدالکریم رافق، بحوث فی التاریخ الاقتصادی و الاجتماعی لبلاد الشام فی العصر الحدیث، ج۱، صن، دمشق ۱۹۸۵.
[۶۵] لبنان فی تاریخه و تراثه، بیروت: مرکز الحریری الثقافی، ج۲، ملحقات، ص۸۹۲.
با وفات امیراحمد معنی در ۱۱۰۹، حکومت معنیها بر جبل لبنان پایان یافت و امین بشیر اول شهابی (متوفی ۱۱۱۸) امارت شهابیان را در جبل لبنان پایه گذاری کرد.
[۶۶] عبدالکریم رافق، بحوث فی التاریخ الاقتصادی و الاجتماعی لبلاد الشام فی العصر الحدیث، ج۱، صس.
تاریخ جدید لبنان نیز با امارت آن‌ها آغاز می‌شود.
[۶۷] عباس ابوصالح، التاریخ السیاسی للامارة الشهابیة فی جبل لبنان: ۱۶۹۷ـ۱۸۴۲ م، ج۱، صأ.
گفته می‌شود شهابیان با قیام در وادی تَیْم و جبل شوف، به حکومت رسیدند.
[۶۸] حیدر احمد شهابی، لبنان فی عهدالامراء الشهابیین، ج۱، ص۳ـ ۵.
در زمان امرای شهابی، شیعیان آل حماده بر قسمتهایی از شمال جبل لبنان مسلط بودند.
[۶۹] عباس ابوصالح، التاریخ السیاسی للامارة الشهابیة فی جبل لبنان: ۱۶۹۷ـ۱۸۴۲ م، ج۱، ص۸۵ ـ۸۶.
در همین دوره، نهر ابراهیم مرز میان شیعیان و دروزیها، و نهر کلب مرز میان دروزیها و مسیحیان تعیین شده بود.
[۷۰] اسکندربن یعقوب ابکاریوس، نوادرالزمان فی وقائع جبل لبنان، ج۱، ص۶۹.


دوره شهابیان

[ویرایش]

در دورة شهابیان، چند حادثة عمده در جبل لبنان روی داد، از جمله لشکرکشی محمودپاشا به دیرالقمر در ۱۱۲۱؛ قیام امیرحیدر در ۱۱۲۲ در آنجا؛
[۷۱] در ۱۱۸۴، حیدر احمد شهابی، لبنان فی عهدالامراء الشهابیین.
قطع درختان جبل لبنان به خواست سلیمان پاشا، والی صیدا، در ۱۲۳۳؛ خلع امیر بشیر دوم (حک: ۱۲۰۳ـ۱۲۵۶) از حکومت در ۱۲۳۴ از سوی عبداللّه پاشا
[۷۲] «تعریف تاریخی بلبنان»، الابحاث، سال ۱۵، ش ۳ (ایلول ۱۹۶۲).
و اشغال جبل لبنان از ۱۲۴۸ به وسیلة عثمانیهای مصر و خارج شدنشان پس از پیمانی که امیر بشیر دوم در ۱۲۵۶ با آن‌ها امضا کرد.
[۷۳] ۱۴، قسم ۳، ج۱، ص۱۰، ص ۶۳۳، ۶۴۹، حیدر احمد شهابی، لبنان فی عهدالامراء الشهابیین.
[۷۴] طنوس بن یوسف شدیاق، اخبار الاعیان فی جبل لبنان، ج۲، ص۱۵۳.
[۷۵] علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۱۹.
در ۱۱۳۵/۱۷۲۳، نام امیر حیدربن مَعْن شهابی به صورت «امیرالدروز فی فونیقی و جبل لبنان» آمده است
[۷۶] عباس ابوصالح، التاریخ السیاسی للامارة الشهابیة فی جبل لبنان: ۱۶۹۷ـ۱۸۴۲ م، ج۱، ص۴۲۵.
که نشان دهندة امارت شهابیان در نواحی مجاور جبل لبنان نیز هست. در نیمة نخست سدة دوازدهم/ هجدهم، عبدالغنی بن اسماعیل نابْلُسی (متوفی ۱۱۴۳) از زیارتگاهها، چشمه‌ها و درختان بلند و نیز از قریة زوق البصلیّه یا زوق ترکمان جبل لبنان مطالبی آورده است.

زمان امیر بشیر

[ویرایش]

در زمان امیربشیر سوم (حک: ۱۲۵۶ـ ۱۲۵۸) نظام امارت جبل لبنان ضعیف شد و در ۱۲۵۷ که ابراهیم پاشای مصری (متوفی ۱۲۶۴)، در پی دخالت کشورهای اروپایی، از جبل لبنان عقب نشینی کرد، آشوبهای اجتماعی جبل لبنان بالا گرفت. برخوردهای اولیه که میان مارونیها و دروزیها در منطقة شوف روی داد، به سرعت به تمام جبل لبنان گسترش یافت. به تبع آن، مارونیها از نمایندگان اروپایی کمک خواستند. در این حال، عمرپاشا، از افسران ارتش عثمانی، به حکومت جبل لبنان رسید. این اقدام حکام عثمانی با مخالفت مارونیها و دروزیها مواجه شد و در پی آن، سلطان عبدالمجید عثمانی، جبل لبنان را در ۱۲۵۸ به دو بخش دروزی و مارونی تقسیم کرد و استقلال سیاسی ـ اداری آن را از بین برد. هر یک از دو قسمت جبل لبنان زیر نظر قائم مقام (نمایندة حاکم) که در برابر باب عالی مسئول بودند، قرار گرفت و بدین ترتیب نظام «قائمقامِیَّتَیْن» در آن‌جا برقرار شد.
[۷۷] حکمت البیر حداد، لبنان الثورات الفلاحیة: القرن التاسع عشر، ج۱، ص۲۸۰ـ۲۸۲.
[۷۸] ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۱۹ـ۲۰.
[۷۹] جواد بولس، تاریخ لبنان، ج۱، ص۳۵۳.
[۸۰] ۷۹ـ۹۰، مارون رعد، ج۱، ص۴۵، لبنان من الامارة الی المتصرفیة.
[۸۱] مارون رعد، لبنان من الامارة الی المتصرفیة، ج۱، ص۱۰۰ـ۱۱۱.
در این نظام، حدود مسیحیان از طرابلس تا راه سراسری بیروت ـ دمشق به مرکزیت بکفیا تعیین شد و مناطق متن، جبیل، بترون، کسروان، منطقة ساحلی از بیروت تا طرابلس، بقاع شمالی و شهر هِرمِل جزو آن گردید. محدودة دروزیها نیز در جنوب، از ارتفاعات ضَهْرالبِیْدَر در مسیر بیروت ـ دمشق تا صیدا، شامل مناطقی چون سواحل جنوبی، اقلیم الخَرّوب، اقلیم التُفاح، شوف الاول و شوف الثانی بود. دیرالقمر اگر چه در قسمت دروزی نشین بود، به سبب سکونت طوایف مختلف در آن، به منطقة دروزی نشین الحاق نشده بود.
[۸۲] مارون رعد، لبنان من الامارة الی المتصرفیة، ج۱، ص۱۱۲ـ۱۱۳.
نظام قائمّ قامیتین از منازعات داخلی جبل لبنان نکاست؛ ازاین رو، در ۱۲۵۹ و ۱۲۶۱ درگیریهای سختی در جبل لبنان روی داد.
[۸۳] لبنان فی تاریخه و تراثه، بیروت: مرکز الحریری الثقافی، ج۲، ملحقات، ص۸۹۵.
[۸۴] عبدالکریم رافق، بحوث فی التاریخ الاقتصادی و الاجتماعی لبلاد الشام فی العصر الحدیث، ج۱، صب ب.
در ۱۲۶۱، نیروهای عثمانی برای ایجاد شورای مختلط در جبل لبنان، مرکّب از نمایندگان شش فرقة مارونی، دروزی، ارتدوکس، کاتولیک، سنّی و شیعه، جبل لبنان را اشغال کردند و بدین ترتیب برای نخستین بار، فرقه های اقلیت به رسمیت شناخته شدند. این مسئله نیز بر درگیریهای مارونیها و دروزیها تأثیر گذاشت و آن را شدت بخشید. نوع حکومتی که در این سال در جبل لبنان برقرار شد، به سبب نام شیخ افندی (شکیب افندی)، وزیر خارجة عثمانی که نقش عمده ای در ارسال نیروهای عثمانی به جبل لبنان داشت، به حکومت شیخ افندی معروف شد.
[۸۵] ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۲۰.
از ۱۲۷۵ تا ۱۲۷۷، چند جنبش دهقانی جبل لبنان را ناامن تر کرد.
[۸۶] عبدالکریم رافق، بحوث فی التاریخ الاقتصادی و الاجتماعی لبلاد الشام فی العصر الحدیث، ج۱، صب ب.
[۸۷] مارون رعد، لبنان من الامارة الی المتصرفیة، ج۱، ص۱۳۳.
تقریباً در همین زمانها، طَنوس بن یوسف شِدیاق (متوفی ۱۲۷۶)، در بارة دو معامله (بخش) جبل لبنان مطالبی آورده است، یکی طرابلس، از مشرق طرابلس تا پل معاملتین در میان جبیل و جونیه و دارای هشت مقاطعه، و دیگری صیدا، از ابتدای پل مذکور تا پل شهر صیدا و دارای شانزده مقاطعه. وی همچنین از پراکندگی جمعیت و طوایف ساکن معامله های طرابلس و صیدا سخن گفته است (ج۱، ص۲۰ـ۳۴؛.
[۸۸] ریاض غنّام، مقاطعات جبل لبنان فی القرن التاسع عشر.


درگیری مارونی ها و دروزی ها

[ویرایش]

در ۱۲۷۷، سومین درگیری شدید میان مارونیها و دروزیها در شمال جبل لبنان، در کسروان روی داد و در مَتن، بعبدا، شحّار، دیرالقمر، اقلیم جِزین و شهر برامیه واقع در شمال شرقی صیدا، شورش و ناامنی پدید آمد که به سقوط دیرالقمر و انتقال شورشها به سمت دمشق انجامید.
[۸۹] ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۲۰.
[۹۰] مارون رعد، لبنان من الامارة الی المتصرفیة، ج۱، ص۱۹۴ـ ۱۹۸.
همچنین این درگیریها، که احتمالاً عثمانیها پیش از اقدامات اروپاییان در جبل لبنان به آن پایان دادند، موجب دخالت اروپاییان، از جمله فرانسویها، شد که با شش هزار نظامی به جبل لبنان حمله کردند. کشورهای اروپایی شامل فرانسه، بریتانیا، اتریش، روسیه، آلمان و دولت عثمانی با ارسال نمایندگانی برای بررسی اوضاع جبل لبنان، تصمیم به ایجاد نظام خاص اداری (نظام متصرفیه با یک استانداری مستقل) گرفتند و در ۱۲۷۸/۱۸۶۱ پیمانی امضا کردند.
[۹۱] الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ج۲۱، ص۸۶.
[۹۲] Charles Winslow, Lebanon: war and politics in a fragmented society , London ۱۹۹۶، ج۱، ص۴۱.
برخی از مفاد این پیمان، پس از تغییراتی که در ۱۲۸۱/۱۸۶۴ در آن داده شد، عبارت بود از: لغو نظام تقسیمات قبلی (نظام قائمّ قامیتین) و سازماندهی جدید اداری؛ استقلال جبل لبنان در امور داخلی؛ حاکم جبل لبنان، فردی مسیحی از عثمانیها باشد که باب عالی با موافقت امضا کنندگان پیمان به مدت پنج سال آن را تعیین می‌کند؛ کمک شورای اداری جبل لبنان (متشکل از دوازده نماینده مرکّب از گروههای مختلف) به متصرفیه در امور اداری؛ متصرفیه شامل دشت بِقاع، وادی تیم، شهرهای ساحلی مانند بیروت، طرابلس، صور و صیدا نیز باشد؛ تقسیم جبل لبنان به هفت قضا (شامل سه قضای مارونی، و برای کاتولیک و ارتدوکس و مسلمان و دروزی هر کدام یک قضا) به سرپرستی فردی از طایفة اکثریت همان قضا و تشکیل دسته هایی (از جمله دسته های نظامی) برای ایجاد امنیت و گرفتن مالیات در جبل لبنان.
[۹۳] نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۹.
[۹۴] الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ج۲۱، ص۸۶.
با تشکیل نظام متصرفیه که تا ۱۳۳۳ ادامه یافت، جبل لبنان عملاً به تصرف مسیحیان عثمانی در آمد و به دولت عثمانی وابسته گردید.
[۹۵] ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۲۱.
[۹۶] عبدالکریم رافق، بحوث فی التاریخ الاقتصادی و الاجتماعی لبلاد الشام فی العصر الحدیث، ج۱، صجج.
محدودة این نظام از شمال طرابلس تا صیدا بود و مساحتی بیش از ۵۰۰، ۴ کیلومتر مربع نداشت.
[۹۷] اسکندربن یعقوب ابکاریوس، نوادرالزمان فی وقائع جبل لبنان، ج۱، ص۷۰.
[۹۸] مسعود ضاهر، «التطور الاقتصادی و الاجتماعی فی لبنان بین الحربین العالمیتین: ۱۹۱۸ـ۱۹۳۹»، ج۱، ص۶۴۱.
به گفتة فیلیپ حِتّی،
[۹۹] فیلیپ خوری حتی، لبنان فی التاریخ، ج۱، ص۵۳۷.
متصرفیه فقط قسمتهای کوهستانی جبل لبنانِ دورة معنیها و شهابیون را شامل می‌شد.

زمان نظام متصرفیه

[ویرایش]

در زمان نظام متصرفیه، اوضاع اقتصادی و فرهنگی جبل لبنان بهبود، و بازرگانی میان تجار آن‌جا و کشورهای اروپایی گسترش یافت. پارچه و زیتون از آن‌جا صادر و حبوبات و کالاهای صنعتی به آن‌جا وارد می‌شد. همچنین مدارس، راهها و کارخانه های صنعتی به ویژه نساجی، در جبل لبنان تأسیس شد و امنیت مناسبی در آن‌جا برقرار گردید. اِسکان مارونیها در کسروان پس از کوچاندن شیعیان، تسلط برخی امرای بنوعَسّاف ترکمن بر قسمتهایی از جبل لبنان و الحاق شهر زَحْله به جبل لبنان در این دوره شایان ذکر است.
[۱۰۰] نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۸ ـ۱۴.
[۱۰۱] طنوس بن یوسف شدیاق، اخبار الاعیان فی جبل لبنان، ج۱، ص۱۲۱.
[۱۰۲] یاسین سوید، «الامارة الشهابیة فی جبل لبنان»، ج۱، ص۳۳۲ـ۳۳۳.
[۱۰۳] ۵۲۴، بطرس لبکی، ج۱، ص۵۲۰، «اللبنانیون فی بلاد الاغتراب».
در ایجاد نظام متصرفیه، فؤادپاشا و مدحت پاشا نقش عمده ای از سوی عثمانیها داشتند.
[۱۰۴] علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۷۴.
قبل از جنگ جهانی اول (۱۹۱۴ـ ۱۹۱۸)، جمعیت متصرفیه حدود ۸۰۰، ۴۱۴ تن بود، اما طی جنگ و نیز به سبب قحطی و مهاجرت، از جمعیت آن کاسته شد.
[۱۰۵] مسعود ضاهر، «التطور الاقتصادی و الاجتماعی فی لبنان بین الحربین العالمیتین: ۱۹۱۸ـ۱۹۳۹»، ج۱، ص۶۴۲.

پس از اضمحلال دولت عثمانی در جنگ جهانی اول، نظام متصرفیه در جبل لبنان دگرگون شد و مرزهای جدیدی در لبنان به وجود آمد.
[۱۰۶] ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۷۴.
با خروج عثمانیها از جبل لبنان، در ۱۳۳۶ امیرفیصل بن حسین هاشمی ــ که پس از جنگ جهانی اول در دمشق حکومت برپا کرده بود ــ حبیب پاشاسعد را حاکم جبل لبنان کرد. در ۱۳۳۸، فرانسویها در مخالفت با امیرفیصل، جبل لبنان و سواحل مدیترانه را گرفتند و برای آن‌جا حاکم نظامی تعیین کردند که وظایفی همانند حاکم متصرفیه داشت.
[۱۰۷] الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ج۲۱، ص۸۷.
در پی آن، فرانسویها بخش ساحلی لبنان (از جمله شهرهای صور، صیدا، بندر بیروت و طرابلس) و دشت بقاع (نواحی بعلبک و بقاع)، راشیا و حاصْبَیا (در جنوب شرقی لبنان) را رسماً ضمیمة جبل لبنان کردند.
[۱۰۸] نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۱۰.
[۱۰۹] علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۲۱.
این اقدام، به رغم حمایت عده ای از ملی گرایان عرب که ساکنان جبل لبنان را عرب نژاد می‌دانستند، با مخالفت برخی روبه رو شد که معتقد بودند جبل لبنان باید جدا از اعراب، به صورت مستقل باقی بماند.
[۱۱۰] علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۷۴.
با استقلال لبنان در ۲ آذر ۱۳۲۲/ ۲۲ نوامبر ۱۹۴۳، جبل لبنان جزو آن شد.
در ۱۳۵۴ ش/ ۱۹۷۴، سوریه با حملة نظامی به لبنان، بخشهایی از جبل لبنان را تصرف کرد، اما نیروهای مشترک لبنانی ـ فلسطینی در جبل لبنان با سوریها مقابله کردند. در ۱۳۵۹ـ۱۳۶۰ ش/ ۱۹۸۰ـ۱۹۸۱ نیز میان سوریه و لبنان برای تصرف ارتفاعات شرقی جبل لبنان که مشرف بر شهر زحله و راه ارتباطی شرق و غرب لبنان بود، درگیریهایی رخ داد.
[۱۱۱] ۱۲۹، ایتامار رابینوویچ، ج۱، ص۶۱ـ۶۲، جنگ برای لبنان ۱۹۷۰ـ۱۹۸۵.
[۱۱۲] ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۲۳۶ـ۲۷۷.

در شهریور ۱۳۶۲/ سپتامبر ۱۹۸۳، بخشی از ارتفاعات جبل لبنان به اشغال نظامیان اسرائیلی در آمد. مدتی بعد، در پی عقب نشینی اجباری آن‌ها و تسلط نیروهای فلسطینی و نیروهای هوادار سوریه (مانند دروزیها) بر این ارتفاعات، علاوه بر آن‌که تفنگداران و ناوگان دریایی امریکا در سواحل لبنان آسیب دیدند و مجبور به عقب نشینی شدند، دولت مرکزی لبنان توافقنامة لبنان ـ اسرائیل را لغو کرد. در نتیجة پیروزیهای نیروهای مدافع در ارتفاعات جبل لبنان و عقب نشینی اشغالگران، این منازعات به جنگ جبل لبنان معروف شد.
[۱۱۳] ایتامار رابینوویچ، جنگ برای لبنان ۱۹۷۰ـ۱۹۸۵، ج۱، ص۱۹۹ـ۲۰۰.
[۱۱۴] لبنان فی تاریخه و تراثه، بیروت: مرکز الحریری الثقافی، ج۲، ملحقات، ص۹۲۶ـ۹۲۷، ۱۹۹۳.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) اسکندربن یعقوب ابکاریوس، نوادرالزمان فی وقائع جبل لبنان، چاپ عبدالکریم ابراهیم سمک، لندن ۱۹۸۷.
(۲) ابن جبیر، رحلة ابن جبیر، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
(۳) ابن حوقل.
(۴) ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ ۲۰۰۰.
(۵) عباس ابوصالح، التاریخ السیاسی للامارة الشهابیة فی جبل لبنان: ۱۶۹۷ـ۱۸۴۲ م، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
(۶) محمدبن محمد ادریسی، کتاب نزهة المشتاق فی اختراق الا´فاق، قاهره: مکتبة الثقافیة الدینیة، (بی تا).
(۷) اطلس لبنان و العالم، بیروت: جیو پروجکتس، ۱۹۸۷.
(۸) نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ترجمة محمدرضا مروارید، فصلنامة تحقیقات جغرافیائی، سال ۷، ش ۴ (زمستان ۱۳۷۱).
(۹) بلاذری (بیروت).
(۱۰) جواد بولس، تاریخ لبنان، نقله الی العربیة جورج حاج، بیروت ۱۹۷۲.
(۱۱) عمر عبدالسلام تدمری، لبنان من الفتح الاسلامی حتی سقوط الدولة الامویة: ۱۳ـ۱۳۲ ه/ ۶۳۴ـ۷۵۰ م، طرابلس ۱۴۱۰/ ۱۹۹۰.
(۱۲) جوده حنین جوده، جغرافیة لبنان الاقلیمیة، اسکندریه ۱۹۸۵.
(۱۳) فیلیپ خوری حتی، لبنان فی التاریخ، ترجمة انیس فریحه، بیروت ۱۹۵۹.
(۱۴) حکمت البیر حداد، لبنان الثورات الفلاحیة: القرن التاسع عشر، (بیروت) ۱۹۹۴.
(۱۵) ندیم نایف حمزه، التنوخیون: اجداد الموحدین (الدروز) و دورهم فی جبل لبنان، (بیروت) ۱۴۰۴.
(۱۶) ادوارد رابینسون، یومیات فی لبنان: تاریخ و جغرافیا، فصول اختارها و ترجمها عن الانکلیزیة اسد شیخانی، بیروت ۱۹۴۹ـ۱۹۵۱.
(۱۷) ایتامار رابینوویچ، جنگ برای لبنان ۱۹۷۰ـ۱۹۸۵، ترجمة جواد صفائی و غلامعلی رجبی یزدی، تهران ۱۳۶۸ ش.
(۱۸) عبدالکریم رافق، بحوث فی التاریخ الاقتصادی و الاجتماعی لبلاد الشام فی العصر الحدیث، دمشق ۱۹۸۵.
(۱۹) مارون رعد، لبنان من الامارة الی المتصرفیة، ۱۸۴۰ـ۱۸۶۱: عهد القائمقامیتین، (بیروت) ۱۹۹۳.
(۲۰) یاسین سوید، «الامارة الشهابیة فی جبل لبنان»، در لبنان فی تاریخه و تراثه، ج ۱، بیروت: مرکز الحریری الثقافی، ۱۹۹۳.
(۲۱) طنوس بن یوسف شدیاق، اخبار الاعیان فی جبل لبنان، چاپ مارون رعد، (بیروت) ۱۹۹۵.
(۲۲) حیدر احمد شهابی، لبنان فی عهدالامراء الشهابیین، چاپ اسد رستم و فؤاد افرام بستانی، بیروت ۱۹۶۹.
(۲۳) کمال سلیمان صلیبی، «تعریف تاریخی بلبنان»، الابحاث، سال ۱۵، ش ۳ (ایلول ۱۹۶۲).
(۲۴) همو، «جبل لبنان فی عهدالممالیک: ۱۲۹۱ـ۱۵۱۶ م»، در لبنان فی تاریخه و تراثه، ج ۱، بیروت: مرکز الحریری الثقافی، ۱۹۹۳.
(۲۵) مسعود ضاهر، «التطور الاقتصادی و الاجتماعی فی لبنان بین الحربین العالمیتین: ۱۹۱۸ـ۱۹۳۹»، در همان، ج ۲.
(۲۶) ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ترجمة محمدرضا گلسرخی و محمدرضا معماری، تهران ۱۳۶۸ ش.
(۲۷) ریاض غنّام، مقاطعات جبل لبنان فی القرن التاسع عشر، بیروت ۲۰۰۰.
(۲۸) هانری لامنس، تسریح الابصار فی مایحتوی لبنان من الا´ثار، (بیروت) ۱۹۹۶.
(۲۹) بطرس لبکی، «اللبنانیون فی بلاد الاغتراب»، در لبنان فی تاریخه و تراثه، همان، ج ۲.
(۳۰) لبنان فی تاریخه و تراثه، بیروت: مرکز الحریری الثقافی، ۱۹۹۳.
(۳۱) لویس لورته، مشاهدات فی لبنان، نقلها الی العربیة و علّق حواشیها کرم بستانی، (بیروت) ۱۹۹۶.
(۳۲) عفیف بطرس مرهج، اعرف لبنان: موسوعة المدن و القری اللبنانیة، بیروت ۱۹۸۵.
(۳۳) مقدسی.
(۳۴) الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ۱۴۱۹/۱۹۹۹.
(۳۵) عبدالغنی بن اسماعیل نابلسی، حلّة الذهب الابریز فی رحلة بعلبک والبقاع العزیز، چاپ صلاح الدین منجد، در رحلتان الی لبنان، بیروت: المعهد الالمانی للابحاث الشرقیة، ۱۹۷۹.
(۳۶) احمد نادری سمیرمی، لبنان، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، ۱۳۷۶ ش.
(۳۷) یاقوت حموی.
(۳۸) Charles Winslow, Lebanon: war and politics in a fragmented society , London ۱۹۹۶.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. بلاذری (بیروت).
۲. جوده حنین جوده، جغرافیة لبنان الاقلیمیة، ج۱، ص۲۱۸.
۳. عفیف بطرس مرهج، اعرف لبنان: موسوعة المدن و القری اللبنانیة، ج۲، ص۴۱۰.
۴. عفیف بطرس مرهج، اعرف لبنان: موسوعة المدن و القری اللبنانیة، ج۲، ص۴۱۱ـ۴۲۲.
۵. ۴۰ـ۴۱، جوده حنین جوده، ج۱، ص۳۱ـ۳۲.
۶. نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۶.
۷. الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ج۲۱، ص۷۵.
۸. نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۶.
۹. ادوارد رابینسون، یومیات فی لبنان: تاریخ و جغرافیا، ج۱، ص۷۷.
۱۰. احمد نادری سمیرمی، لبنان، ج۱، ص۳.
۱۱. Charles Winslow, Lebanon: war and politics in a fragmented society , London ۱۹۹۶، ج۱، ص۲۹۶.
۱۲. جوده حنین جوده، جغرافیة لبنان الاقلیمیة، ج۱، ص۸۵ ـ۸۶.
۱۳. احمد نادری سمیرمی، لبنان، ج۱، ص۶۹.
۱۴. لویس لورته، مشاهدات فی لبنان، ج۱، ص۱۹۴ـ۲۳۴.
۱۵. هانری لامنس، تسریح الابصار فی مایحتوی لبنان من الا´ثار، ج۱، ص۳۴۹ـ ۳۵۵.
۱۶. نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۶.
۱۷. ۶۶، ۷۴، ج۱، ص۵۵ ـ۵۶، جوده حنین جوده، جغرافیة لبنان الاقلیمیة.
۱۸. اطلس لبنان و العالم، بیروت: جیو پروجکتس، ج۱، ص۶۴، ۱۹۸۷.
۱۹. نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۱۴.
۲۰. نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۱۴.
۲۱. الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ج۲۱، ص۷۱.
۲۲. ۷۴، اطلس لبنان و العالم، ج۱، ص۷۲.
۲۳. جوده حنین جوده، جغرافیة لبنان الاقلیمیة، ج۱، ص۱۶۸ـ۱۷۰.
۲۴. اطلس لبنان و العالم، بیروت: جیو پروجکتس، ج۱، ص۶۶.
۲۵. عمر عبدالسلام تدمری، لبنان من الفتح الاسلامی حتی سقوط الدولة الامویة: ۱۳ـ۱۳۲ ه/ ۶۳۴ـ۷۵۰ م، ج۱، ص۱۸۸.
۲۶. اطلس لبنان و العالم، بیروت: جیو پروجکتس، ج۱، ص۶۹.
۲۷. بلاذری (بیروت).
۲۸. بلاذری (بیروت).
۲۹. اطلس لبنان و العالم، بیروت: جیو پروجکتس، ج۱، ص۷۳، ۱۹۸۷.
۳۰. پانویس ۱، حکمت البیر حداد، ج۱، ص۲۸۱.
۳۱. ۱۰۱ احمد نادری سمیرمی، ج۱، ص۲۹.
۳۲. جوده حنین جوده، جغرافیة لبنان الاقلیمیة، ج۱، ص۱۱۷.
۳۳. نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۹ـ۱۰.
۳۴. فیلیپ خوری حتی، لبنان فی التاریخ، ج۱، ص۱۴.
۳۵. ش ۱، اسکندربن یعقوب ابکاریوس، ج۱، ص۹۰.
۳۶. بلاذری (بیروت)، ج۱، ص۲۱۷ـ ۲۱۸.
۳۷. طنوس بن یوسف شدیاق، اخبار الاعیان فی جبل لبنان، ج۲، ص۷.
۳۸. ۲۴۶، عمر عبدالسلام تدمری، ج۱، ص۱۱۶.
۳۹. نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۷.
۴۰. عمر عبدالسلام تدمری، لبنان من الفتح الاسلامی حتی سقوط الدولة الامویة: ۱۳ـ۱۳۲ ه/ ۶۳۴ـ۷۵۰ م، ج۱، ص۲۴۵.
۴۱. ۱۷۳، ۱۷۸فتوح البلدان، ج۱، ص۱۶۵، بلاذری (بیروت).
۴۲. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۳۵، ص۱۰۹۱۱۰.    
۴۳. بلاذری (بیروت)، ج۱، ص۲۲۲.
۴۴. عمر عبدالسلام تدمری، لبنان من الفتح الاسلامی حتی سقوط الدولة الامویة: ۱۳ـ۱۳۲ ه/ ۶۳۴ـ۷۵۰ م، ج۱، ص۱۴.
۴۵. طنوس بن یوسف شدیاق، اخبار الاعیان فی جبل لبنان، ج۲، ص۸ -۱۱.
۴۶. ندیم نایف حمزه، التنوخیون: اجداد الموحدین (الدروز) و دورهم فی جبل لبنان، ج۱، ص۳۳ـ ۳۸.
۴۷. ندیم نایف حمزه، التنوخیون: اجداد الموحدین (الدروز) و دورهم فی جبل لبنان، ج۱، ص۵۱ ـ۵۴.
۴۸. صورة الارض، ابن حوقل، ج۱، ص۱۶۸.    
۴۹. مقدسی، ج۱، ص۱۸۹.
۵۰. محمدبن محمد ادریسی، کتاب نزهة المشتاق فی اختراق الا´فاق، ج۱، ص۳۵۳.    
۵۱. ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۳۵، ص۱۰۸.    
۵۲. معجم البلدان، یاقوت حموی، ج۵، ص۱۱.    
۵۳. رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۲۲۹.    
۵۴. رحلة ابن جبیر، ج۱، ص۲۲۹.    
۵۵. رحله ‌ابن جبیر، ج۱، ص ۲۶۰.    
۵۶. طنوس بن یوسف شدیاق، اخبار الاعیان فی جبل لبنان، ج۲، ص۱۲ـ۱۳.
۵۷. کمال سلیمان صلیبی، «تعریف تاریخی بلبنان»، ج۱، ص۲۰۹ـ۲۲۳.
۵۸. جواد بولس، تاریخ لبنان، ج۱، ص۳۱۷.
۵۹. ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۱۹ـ۲۰.
۶۰. کمال سلیمان صلیبی، «تعریف تاریخی بلبنان»، ج۱، ص۳۶۶.
۶۱. ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۷۳.
۶۲. ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۱۹.
۶۳. فیلیپ خوری حتی، لبنان فی التاریخ، ج۱، ص۴۵۰ـ۴۸۱، ترجمة انیس فریحه، بیروت ۱۹۵۹.
۶۴. عبدالکریم رافق، بحوث فی التاریخ الاقتصادی و الاجتماعی لبلاد الشام فی العصر الحدیث، ج۱، صن، دمشق ۱۹۸۵.
۶۵. لبنان فی تاریخه و تراثه، بیروت: مرکز الحریری الثقافی، ج۲، ملحقات، ص۸۹۲.
۶۶. عبدالکریم رافق، بحوث فی التاریخ الاقتصادی و الاجتماعی لبلاد الشام فی العصر الحدیث، ج۱، صس.
۶۷. عباس ابوصالح، التاریخ السیاسی للامارة الشهابیة فی جبل لبنان: ۱۶۹۷ـ۱۸۴۲ م، ج۱، صأ.
۶۸. حیدر احمد شهابی، لبنان فی عهدالامراء الشهابیین، ج۱، ص۳ـ ۵.
۶۹. عباس ابوصالح، التاریخ السیاسی للامارة الشهابیة فی جبل لبنان: ۱۶۹۷ـ۱۸۴۲ م، ج۱، ص۸۵ ـ۸۶.
۷۰. اسکندربن یعقوب ابکاریوس، نوادرالزمان فی وقائع جبل لبنان، ج۱، ص۶۹.
۷۱. در ۱۱۸۴، حیدر احمد شهابی، لبنان فی عهدالامراء الشهابیین.
۷۲. «تعریف تاریخی بلبنان»، الابحاث، سال ۱۵، ش ۳ (ایلول ۱۹۶۲).
۷۳. ۱۴، قسم ۳، ج۱، ص۱۰، ص ۶۳۳، ۶۴۹، حیدر احمد شهابی، لبنان فی عهدالامراء الشهابیین.
۷۴. طنوس بن یوسف شدیاق، اخبار الاعیان فی جبل لبنان، ج۲، ص۱۵۳.
۷۵. علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۱۹.
۷۶. عباس ابوصالح، التاریخ السیاسی للامارة الشهابیة فی جبل لبنان: ۱۶۹۷ـ۱۸۴۲ م، ج۱، ص۴۲۵.
۷۷. حکمت البیر حداد، لبنان الثورات الفلاحیة: القرن التاسع عشر، ج۱، ص۲۸۰ـ۲۸۲.
۷۸. ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۱۹ـ۲۰.
۷۹. جواد بولس، تاریخ لبنان، ج۱، ص۳۵۳.
۸۰. ۷۹ـ۹۰، مارون رعد، ج۱، ص۴۵، لبنان من الامارة الی المتصرفیة.
۸۱. مارون رعد، لبنان من الامارة الی المتصرفیة، ج۱، ص۱۰۰ـ۱۱۱.
۸۲. مارون رعد، لبنان من الامارة الی المتصرفیة، ج۱، ص۱۱۲ـ۱۱۳.
۸۳. لبنان فی تاریخه و تراثه، بیروت: مرکز الحریری الثقافی، ج۲، ملحقات، ص۸۹۵.
۸۴. عبدالکریم رافق، بحوث فی التاریخ الاقتصادی و الاجتماعی لبلاد الشام فی العصر الحدیث، ج۱، صب ب.
۸۵. ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۲۰.
۸۶. عبدالکریم رافق، بحوث فی التاریخ الاقتصادی و الاجتماعی لبلاد الشام فی العصر الحدیث، ج۱، صب ب.
۸۷. مارون رعد، لبنان من الامارة الی المتصرفیة، ج۱، ص۱۳۳.
۸۸. ریاض غنّام، مقاطعات جبل لبنان فی القرن التاسع عشر.
۸۹. ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۲۰.
۹۰. مارون رعد، لبنان من الامارة الی المتصرفیة، ج۱، ص۱۹۴ـ ۱۹۸.
۹۱. الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ج۲۱، ص۸۶.
۹۲. Charles Winslow, Lebanon: war and politics in a fragmented society , London ۱۹۹۶، ج۱، ص۴۱.
۹۳. نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۹.
۹۴. الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ج۲۱، ص۸۶.
۹۵. ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۲۱.
۹۶. عبدالکریم رافق، بحوث فی التاریخ الاقتصادی و الاجتماعی لبلاد الشام فی العصر الحدیث، ج۱، صجج.
۹۷. اسکندربن یعقوب ابکاریوس، نوادرالزمان فی وقائع جبل لبنان، ج۱، ص۷۰.
۹۸. مسعود ضاهر، «التطور الاقتصادی و الاجتماعی فی لبنان بین الحربین العالمیتین: ۱۹۱۸ـ۱۹۳۹»، ج۱، ص۶۴۱.
۹۹. فیلیپ خوری حتی، لبنان فی التاریخ، ج۱، ص۵۳۷.
۱۰۰. نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۸ ـ۱۴.
۱۰۱. طنوس بن یوسف شدیاق، اخبار الاعیان فی جبل لبنان، ج۱، ص۱۲۱.
۱۰۲. یاسین سوید، «الامارة الشهابیة فی جبل لبنان»، ج۱، ص۳۳۲ـ۳۳۳.
۱۰۳. ۵۲۴، بطرس لبکی، ج۱، ص۵۲۰، «اللبنانیون فی بلاد الاغتراب».
۱۰۴. علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۷۴.
۱۰۵. مسعود ضاهر، «التطور الاقتصادی و الاجتماعی فی لبنان بین الحربین العالمیتین: ۱۹۱۸ـ۱۹۳۹»، ج۱، ص۶۴۲.
۱۰۶. ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۷۴.
۱۰۷. الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزیع، ج۲۱، ص۸۷.
۱۰۸. نسیم برهم، «زمینة جغرافیایی بحران لبنان»، ج۱، ص۱۰.
۱۰۹. علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۲۱.
۱۱۰. علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۷۴.
۱۱۱. ۱۲۹، ایتامار رابینوویچ، ج۱، ص۶۱ـ۶۲، جنگ برای لبنان ۱۹۷۰ـ۱۹۸۵.
۱۱۲. ه علیزاده، فرهنگ سیاسی لبنان، ج۱، ص۲۳۶ـ۲۷۷.
۱۱۳. ایتامار رابینوویچ، جنگ برای لبنان ۱۹۷۰ـ۱۹۸۵، ج۱، ص۱۹۹ـ۲۰۰.
۱۱۴. لبنان فی تاریخه و تراثه، بیروت: مرکز الحریری الثقافی، ج۲، ملحقات، ص۹۲۶ـ۹۲۷، ۱۹۹۳.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «»، شماره۴۴۸۵.    

رده‌های این صفحه : مقالات دانشنامه جهان اسلام




جعبه ابزار