ثبوت دیه بر عاقله

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



عاقله، مونّث عاقل از مادّۀ عقل است كه در زبان عربي به معناي منع، حفظ و بستن مي‌باشد. عاقله در لغت به معني نگهدارنده و مواظبت كننده است.
[۱] جعفري لنگرودي، محمد جعفر؛ ترمينولوژي حقوق، تهران، گنج دانش، ۱۳۸۴، ص ۴۴۱.
و در اصطلاح فقهي، نزديكان و خويشاوندان شخصي هستند كه مرتكب قتل غیر عمد و جرح مخصوص مي‌شود که بايستي دیه آن قتل و جرح را بپردازند.
در مواردی دیه بر عاقله (عاقله جانی) ثابت می‌شود که در این مقاله به آنها پرداخته می‌شود.


جنایت خطایی

[ویرایش]

بدون تردید دیه جنایت عمدی در صورت رضایت دادن اولیای مقتول یا فرد آسیب دیده به دیه یا عدم امکان قصاص، بر عهده جانی است.
همچنین است جنایت شبه عمد. هرچند برخی قدما آن را به جنایت خطایی ملحق کرده‌اند
[۳] الکافی فی الفقه، ص۳۹۶.
اما جنایت خطایی قطعا بر عاقله است.

جنایت کودک و دیوانه

[ویرایش]

جنایت کودک و دیوانه مطلقا بر عاقله است؛ زیرا عمدِ آن دو، خطا به شمار می‌آید. برخی جانی نابینا را نیز به کودک و دیوانه ملحق کرده و دیه جنایت عمدی او را نیز بر عهده عاقله دانسته‌اند.

جراحت موضحه

[ویرایش]

در جراحتها، دیه جراحت موضحه و بالاتر بر عهده عاقله است؛ لیکن در جراحتهای کمتر از آن اختلاف است که بر عهده عاقله است یا جانی. مشهور قول دوم است.

شرط تحمل دیه

[ویرایش]

شرط تحمل دیه توسط عاقله آن است که ثبوت دیه با بیّنه باشد. بنابر این، اگر سبب ثبوت دیه اقرار جانی یا مصالحه بر دیه باشد، بر عهده عاقله نخواهد بود، بلکه بر عهده جانی است.

قلمرو ضمان

[ویرایش]

قلمرو ضمان عاقله، جنایت انسان بر انسان است. بنابر این، عاقله ضامن آسیبهایی که توسط حیوان بر انسان وارد می‌شود و نیز ضامن اتلاف مال نیست. در فرض نخست، ضمان متوجه مالک حیوان و در فرض دوم، متوجه تلف کننده است. عاقله ضامن جنایت برده نیز نمی‌باشد و برده خود ضامن جنایت خویش است.

دیه جنایات ذمی

[ویرایش]

دیه جنایات ذمی نیز هرچند از روی خطا باشد از مال خودش پرداخت می‌گردد و چیزی بر عهده عاقله وی نیست؛ لیکن در صورت ناتوانی از پرداخت دیه، امام علیه‌السّلام عاقله او به شمار رفته و آن را می‌پردازد.
کودک سر راهی که خانواده شناخته شده‌ای ندارد، در صورت ارتکاب جنایت ؛ اعم از عمدی و خطایی، دیه‌اش بر عهده امام علیه‌السّلام است. همچنین جنایاتی که پس از بلوغ مرتکب می‌شود، در صورت خطایی بودن و نداشتن ضامن جریره ، دیه آنها نیز بر عهده امام علیه‌السّلام است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. جعفري لنگرودي، محمد جعفر؛ ترمينولوژي حقوق، تهران، گنج دانش، ۱۳۸۴، ص ۴۴۱.
۲. جواهر الکلام، ج۴۳، ص۴۱۳-۴۱۵.    
۳. الکافی فی الفقه، ص۳۹۶.
۴. جواهر الکلام، ج۴۳، ص۴۱۵.    
۵. جواهر الکلام، ج۴۳، ص۴۳۱.    
۶. مختلف الشیعة، ج۹، ص۳۴۷.    
۷. جواهر الکلام، ج۴۳، ص۴۲۵.    
۸. جواهر الکلام، ج۴۳، ص۴۲۸-۴۳۰.    
۹. جواهر الکلام، ج۴۳، ص۴۵۰-۴۵۱.    
۱۰. جواهر الکلام، ج۴۳، ص۴۳۰.    
۱۱. جواهر الکلام، ج۴۳، ص۳۸.    
۱۲. جواهر الکلام، ج۴۳، ص۱۸۸-۱۹۰.    


منبع

[ویرایش]
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، ج۵، ص۲۹۴، برگرفته از مقاله «ثبوت دیه بر عاقله».    


رده‌های این صفحه : دیات | فقه




جعبه ابزار