ثابت بن قره

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ثابت بن قرّه، ابوالحسن، مترجم و فیلسوف و ریاضیدان و منجم و طبیب قرن سوم بود.

فهرست مندرجات

۱ - شرح حال
۲ - تحصیلات
۳ - ورود به دستگاه حکومتی
۴ - دین
۵ - از دیدگاه دیگران
۶ - آثار علمی
۷ - آثار ریاضیات
       ۷.۱ - تألیفات
              ۷.۱.۱ - کتاب فی الشکل
              ۷.۱.۲ - مقالة فی استخراج اعداد المُتَحابَّةِ
              ۷.۱.۳ - المفروضات
              ۷.۱.۴ - کتاب فی مساحة قَطْعِ
              ۷.۱.۵ - مقالة فی مَساحَةِ المُجَسَّماتِ
              ۷.۱.۶ - فی مساحة الاشکال
              ۷.۱.۷ - کتاب الی المتعلمین
              ۷.۱.۸ - کتاب الی ابن وَهْب
              ۷.۱.۹ - کتاب فی عملِ شَکْلٍ مُجَسَّمٍ
              ۷.۱.۱۰ - مقالةٌ فی اَنَّ اَلْخَطَّیْنِ...
              ۷.۱.۱۱ - مقالةٌ فی برهانِ المصادرةِ
              ۷.۱.۱۲ - فی تصحیح مسائل الجبر
              ۷.۱.۱۳ - کتاب فی القطوع الاسطوانة
              ۷.۱.۱۴ - مسألة فی عمل المتوسطین
              ۷.۱.۱۵ - رسالة فی الحُجة المنسوبة...
       ۷.۲ - ترجمه
              ۷.۲.۱ - کتاب المأخوذات لارشمیدس
              ۷.۲.۲ - شرح الشَکل الملقبِ بالقَطّاعِ
              ۷.۲.۳ - رسالة فی الاصول الهندسیة
              ۷.۲.۴ - رسالة فی الدوائر المُتَماسَّة
              ۷.۲.۵ - کتاب المخروطات لابولونیوس
              ۷.۲.۶ - المدخل الی علم العدد
       ۷.۳ - تصحیح
              ۷.۳.۱ - اصلاح ترجمه اصول اقلیدس
              ۷.۳.۲ - اصلاح کتاب المُعْطَیات لاقلیدس
              ۷.۳.۳ - کتاب الکرة المتحرکة
              ۷.۳.۴ - ترجمة کتاب الکرة
              ۷.۳.۵ - کتاب الْاُکَرْ لثاوذوسیوس
۸ - آثار نجومی
       ۸.۱ - کتاب فی آلاتِ الساعاتِ
       ۸.۲ - مقالة فی صفة الاشکال
       ۸.۳ - کتاب فی اِبْطاء الحرکة
       ۸.۴ - فی سَنَة الشمس
       ۸.۵ - رسالة الی اسحاقِبن حنینِ
       ۸.۶ - فی حساب رُؤیَةِ الْاَهِلَّة
       ۸.۷ - تسهیل المجسطی
       ۸.۸ - رسالة ثابت بن قرة فی ذکر الافلاک
       ۸.۹ - قول فی ایضاح الوجه
۹ - احکام نجوم آثار عُلْوی و علوم طبیعی
۱۰ - مکانیک و فیزیک
۱۱ - مهارت در طب
۱۲ - آثار پزشکی
۱۳ - فهرست منابع
۱۴ - پانویس
۱۵ - منبع

شرح حال

[ویرایش]

در اغلب منابع سال ولادت وی ۲۲۱ ذکر شده
[۱] ابن ندیم، ج۱، ص۳۳۱.
[۲] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبارالعلماء باخبارالحکماء،ص۱۱۵، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
[۳] ابن خلّکان، ابن صاعد اندلسی، ج۱، ص۳۱۴، التعریف بطبقات الامم: تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری، چاپ غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران ۱۳۷۶ش.
اما به نوشته ابن ابی اُصَیبعه
[۴] ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۷، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
وی در ۲۱ صفر ۲۱۱ در حَرّان (شهری در جنوب شرقی ترکیه کنونی) به دنیا آمده است.زبان مادری وی سریانی بود و یونانی و عربی را نیز بخوبی می‌دانست.وی از صابئین مقیم حرّان بود.
[۵] ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۵، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).


تحصیلات

[ویرایش]

ابتدا در حرّان به صرافی پرداخت، سپس به بغداد رفت و در آن‌جا فلسفه و ریاضیات و طب آموخت و در آن‌ها مهارت یافت.
پس از بازگشت به وطن، عقاید و آرایی فلسفی مطرح کرد که مخالف عقاید هم کیشانش بود.
قاضی او را احضار کرد و فرمان داد که از عقایدش دست بر دارد.
او بظاهر پذیرفت اما پس از مدتی دوباره به همان عقاید بازگشت.
وقتی که وی را از ورود به مجمع هم کیشانش منع کردند، از حرّان به کَفَرتُوثا رفت و در آن‌جا اقامت گزید.
[۶] ابن خلّکان، ابن صاعد اندلسی، ج۱، ص۳۱۳، التعریف بطبقات الامم: تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری، چاپ غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران ۱۳۷۶ش.
[۷] عبداللّه بن اسعد یافعی، مرآة الجنان و عبرة الیقظان، ج۲، ص۱۶۰، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.


ورود به دستگاه حکومتی

[ویرایش]

محمد بن موسی ، ریاضیدان برجسته، در راه بازگشت از سرزمین‌های روم به بغداد با ثابت آشنا شد، به فضل و تیزهوشی و فصاحت وی پی برد و او را با خود به بغداد آورد.
گفته‌اند که ثابت نزد وی به کسب علوم پرداخته است.
محمد بن موسی او را به معتضد عباسی (حک :۲۷۹ـ۲۸۹) معرفی کرد و معتضد او را در زمره منجمان خویش قرار داد
[۸] ابن ندیم، ج۱، ص۳۳۱.
[۹] ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۵، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
[۱۰] ابن عبری، تاریخ مختصرالدول، ج۱، ص۲۶۵، چاپ انطون صالحانی یسوعی، لبنان ۱۴۰۳/۱۹۸۳.

ثابت در دستگاه معتضد مقام والایی یافت، چنانکه اوقاتی طولانی با وی گفتگو می‌کرد.
[۱۱] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۱۵-۱۱۶، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
[۱۲] ابن عبری، تاریخ مختصرالدول، ج۱، ص۲۶۵، چاپ انطون صالحانی یسوعی، لبنان ۱۴۰۳/۱۹۸۳.


دین

[ویرایش]

بنا به قولی، ثابت مسلمان شد،
[۱۳] حسین نصر، علم در اسلام، ج۱، ص۱۱۰، به اهتمام احمد آرام، تهران ۱۳۶۶ ش.
اما هیچ‌کدام از منابع اصیل قدیم به مسلمان شدن وی اشاره نکرده‌اند و حتی ابن کثیر
[۱۴] ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۸۵، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.
صریحاً گفته است که او بر دین صابئی باقی ماند.
ثابت در ۲۶ صفر ۲۸۸ درگذشت.
[۱۵] ابن ندیم، ج۱، ص۳۳۱.
[۱۶] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۲۱-۱۲۲، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
[۱۷] ابن خلّکان، ابن صاعد اندلسی، ج۱، ص۳۱۴، التعریف بطبقات الامم: تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری، چاپ غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران ۱۳۷۶ش.
[۱۸] عبداللّه بن اسعد یافعی، مرآة الجنان و عبرة الیقظان، ج۲، ص۱۶۰، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.


از دیدگاه دیگران

[ویرایش]

در منابع از تبحر ثابت در فلسفه سخن گفته‌اند، چنانکه ابن کثیر
[۱۹] ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۸۵، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.
او را فیلسوف، و علی بن زید بیهقی
[۲۰] علی بن زید بیهقی، تتمة صوان الحکمه، ج۱، ص۳۳، چاپ رفیق العجم، بیروت ۱۹۹۴.
او را حکیمی فاضل دانسته است.
ابن ابی اصیبعه
[۲۱] ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۵، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
وی را در جنبه‌های گوناگون فلسفه در زمان خود بی نظیر خوانده و ابن صاعد اندلسی
[۲۲] ابن خلّکان، ابن صاعد اندلسی،ص۱۹۳ التعریف بطبقات الامم: تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری، چاپ غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران ۱۳۷۶ش.
او را در ردیف یعقوب بن اسحاق کِنْدی و قُسطابن لوقا ، دو تن از عالم ‌ترین افراد در فلسفه در جهان اسلام در قرن سوم، دانسته است.
از نظر ابوسلیمان سجستانی
[۲۳] ابوسلیمان سجستانی، صوان الحکمه و ثلاث رسائل، ج۱، ص۲۹۹، چاپ عبدالرحمان بدوی، تهران ۱۹۷۴، کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج ۴، نقله الی العربیة یعقوب بکر و رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
منزلت علمی ثابت در حدی است که می‌توان او را حد واسط یحیی نحوی و بُرُقْلُس دانست.

آثار علمی

[ویرایش]

با این همه، آثار فلسفی وی، بیشتر در شرح آثار فلسفی یونان (مانند آثار افلاطون و ارسطو ) است.
از جمله آثار اوست: جوامع کتاب آنولوطیقاالاولی، اختصار القاطیغوریاس و القیاس، جوامع کتاب باری ارمینیاس، کتابی در شرح سماع طبیعی، اختصار المنطق، و رسالة فی حل رموز کتاب السیاسة لافلاطون
[۲۴] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، ص۱۱۶،چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
[۲۵] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۱۸، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
[۲۶] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۲۰، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
[۲۷] ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۸ـ۳۰۰، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
همچنین ثابت مقاله‌ای دارد که در بر دارنده پاسخ‌های وی به پرسش‌های عیسی بن اُسَید نصرانی است.
[۲۸] ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۹، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).

ثابت بن قرّه در ریاضیات، نجوم ، مکانیک ، علوم طبیعی ، موسیقی ، پزشکی و دامپزشکی بیش از صد اثر داشته که نسخه‌های شماری از آن‌ها باقی‌مانده است و برخی از آن‌ها نیز تصحیح یا بررسی شده‌اند.
بروکلمان نیز مقاله فی تلخیص ما أتی به ارسطوطالیس فی کتابه فی مابعدالطبیعه مماجری الامر فیه علی ساقة البرهان را جزو آثار ثابت ذکر کرده است.
ثابت در این اثر، آرای افلاطون و ارسطو را درباره ثبات جوهر نقد نموده است.
احتمالاً این مقاله همان اختصار کتاب مابعدالطبیعه است که ابن ابی اصیبعه
[۲۹] ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۸، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
آن را از آثار ثابت دانسته است.
ثابت در علومی مانند منطق ، علم النفس ، اخلاق ، سیاست و طبقه بندی علوم و دستورزبان سریانی نیز آثاری دارد.
همچنین بنا به گزارش قفطی
[۳۰] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، ص۱۲۰،چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
و ابن ابی اصیبعه
[۳۱] ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۳۰۰، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
او درباره دین صابئی و آداب و مراسم آن نیز رساله‌هایی به سریانی نوشته است.
او نخستین کسی است که در نجوم دوره اسلامی به اصلاح دستگاه بطلمیوسی پرداخت و نوشته‌های وی، بویژه درباره ساعت‌های آفتابی و رؤیت هلال ، از کهن ‌ترین نمونه‌ها در جهان اسلام به حساب می‌آید.
آثار نجومی ثابت مورد استفاده منجمان پس از او، مانند ابن یونس
[۳۲] ابن یونس، الزیج الکبیر الحاکمی، ج۱، ص۹۸، نسخه خطی کتابخانه لیدن، ش ۱۴۳ or، نسخه عکسی کتابخانه بنیاد دایره المعارف اسلامی.
و ابوریحان بیرونی
[۳۳] ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۲، ص۶۵۴، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
و عبدالرحمان خازنی در الزیج المعتبر السنجری
[۳۴] عبدالرحمان خازنی، الزیج المعتبر السنجری،گ ۱۴۳ ر، نسخه خطی کتابخانه واتیکان، ش ۷۶۱ Arab، نسخه عکسی کتابخانه بنیاد دایره المعارف اسلامی
، قرار گرفته و برخی از آن‌ها نیز به لاتینی ترجمه شده است.
آثار ریاضی ثابت، که بیش‌تر از دیگر آثار علمی‌اش بررسی شده، در قرون بعدی زمینه را برای کشف‌های مهمی در زمینه اعداد حقیقی، حساب انتگرال، قضایای مثلثات کروی، معادلات، هندسه نااقلیدسی و محاسبه مقادیر حدّیِ مرتبط با حساب بی نهایت فراهم آورده است.

آثار ریاضیات

[ویرایش]

آثار ثابت بن قرّه در ریاضیات به سه دسته تقسیم می‌شود: تألیفات، ترجمه‌ها، و تصحیحات.

← تألیفات



←← کتاب فی الشکل


کتاب فی الشکل المُلقَّب بِالْقَطّاع؛ این اثر یکی از نخستین رساله‌ها در باره «شکل القَطّاع» (قضیه مِنِلائوس) در ریاضیات دوره اسلامی به شمار می‌آید.
ثابت در این رساله اثباتی بدیع از قضیه منلائوس در باره چهار ضلعی کامل کروی، که بطلمیوس از آن در حل مسائل نجوم کروی استفاده کرده، عرضه نموده و برای به دست آوردن صورت‌های گوناگون این قضیه از نظریه خود درباره نسبت‌های مرکّب استفاده کرده است.
گراردوس (ژرار) کرمونایی این رساله را به لاتینی ترجمه کرد و در ۱۳۰۳ ش /۱۹۲۴ بیورنبو این ترجمه را به همراه تحلیل مطالب آن منتشر نمود.

←← مقالة فی استخراج اعداد المُتَحابـَّةِ


مقالة فی استخراج اعداد المُتَحابـَّةِ بِسُهُولَةِ الْمَسْلَکِ الی ذلک؛ این رساله مشتمل بر ده قضیه در نظریه اعداد است، از جمله قضایایی درباره ساختن عددهای کامل ( عدد‌های مساوی با مجموع مقسومٌ علیه‌های حقیقیشان) که منطبق است با قضیه ۳۶ مقاله نهم اصول اقلیدس، ساختن عددهای زائد و ناقص (به ترتیب، بزرگ تر یا کوچک تر از مجموع مقسومٌ علیه‌هایشان) و ساختن عددهای مُتَحابّ (جفت عددهایی که هر یک برابر با مجموع مقسومٌ علیه‌های دیگری باشد).
ثابت در مقدمه این رساله به پژوهش‌های برخی ریاضیدانان یونانی درباره اعداد مذکور اشاره کرده است.
[۳۵] ابوالقاسم قربانی، فارسی نامه: در شرح احوال و آثار کمال الدین فارسی ریاضی دان و نورشناس ایرانی، ج۱، ص۴۷ـ۵۰، تهران ۱۳۶۳ ش.

ثابت نخستین ریاضیدان دوره اسلامی است که به اعداد متحاب پرداخته و این رابطه ریاضی را برای استخراج آن‌ها مطرح کرده است: هرگاه عددهای ۱ - n ۲ • ۳ = p و ۱- ۱- n ۲•۳ = q و ۱- ۱- n ۲ ۲ • ۹ = r اول باشند، آنگاه pq • n ۲ = M و r • n ۲= N عددهای متحاب‌اند.
بر اساس رابطه بالا به ازای ۲ = n نخستین جفت از اعداد متحاب، ۲۲۰ و ۲۸۴ به دست می‌آیند.
[۳۶] ابوالقاسم قربانی، فارسی نامه: در شرح احوال و آثار کمال الدین فارسی ریاضی دان و نورشناس ایرانی، ج۱، ص۵۸، تهران ۱۳۶۳ ش.

در ۱۲۶۸/۱۸۵۲، وپکه خلاصه این رساله را به زبان فرانسه منتشر کرد.
سعیدان نیز متن عربی رساله را در ۱۳۵۶ ش /۱۹۷۷ چاپ کرد.
قربانی نیز از روی ترجمه سعیدان، مقدمه و خلاصه‌ای از اثبات قضایای این اثر را به فارسی ترجمه کرده است.
[۳۷] ابوالقاسم قربانی، فارسی نامه: در شرح احوال و آثار کمال الدین فارسی ریاضی دان و نورشناس ایرانی، ج۱، ص۴۸ـ۵۹، تهران ۱۳۶۳ ش.


←← المفروضات


خواجه نصیرالدین طوسی این رساله را در مجموعه تحریرهای خود آورده است.
این کتاب شامل ۳۶ قضیه
[۳۸] محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.
در زمینه هندسه مقدّماتی و جبر هندسی، عمدتاً در زمینه مثلث‌ها و دایره‌هاست.
[۳۹] محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۲، کتاب المفروضات لثابت بن قرة، ص۱ـ۱۵، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.

ثابت در قضیه بیستم این اثر، معادله + px = q ۲ x را با استفاده از ترسیم هندسی (رسم یک پاره خط)، حل کرده است
[۴۰] محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۱، ص۹، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.
ظاهراً ثابت این اثر را با اقتباس از کتاب مُعطَیاتِ (داده‌ها) اقلیدس تألیف نموده است.

←← کتاب فی مساحة قَطْعِ


کتاب فی مساحة قَطْعِ المخروطِ الذی یُسَمَّی المُکافی؛ در این رساله وی به روش محاسبه قطعه‌ای از سهمی پرداخته و بدین منظور چند قضیه را درباره جمع بندی دنباله‌های عددی (سِریها)، که در دوره اسلامی روش «اِفنا» نامیده می‌شد، اثبات کرده است.
او با به کارگیری این قضیه‌ها و لحاظ کردن قطعه سهمی در یک چند ضلعی، مساحت قطعه سهمی را برابر۲۳ حاصل ضرب قاعده در ارتفاع آن به دست آورده است.
یوشکویچ اثبات کرده که محاسبه ثابت با محاسبه px dx ¡ ° a» هم ارز است.
سوتر این رساله را در ۱۳۳۴ـ ۱۳۳۵/ ۱۹۱۶ـ۱۹۱۷ به آلمانی ترجمه و تحلیل کرد.

←← مقالة فی مَساحَةِ المُجَسَّماتِ


مقالة فی مَساحَةِ المُجَسَّماتِ المُکافِیَة؛ این رساله درباره محاسبه حجم اجسامی است که از دَوَران قطعه‌ای از سهمی حول قطر ( گنبد سهمی شکل) یا دَوَران سهمی حول قاعده (کره سهموی) حاصل می‌شوند.
ثابت در این رساله نیز با استفاده از قضایایی درباره جمع بندی دنباله‌های عددی، حجم این اجسام را محاسبه کرده است.

←← فی مساحة الاشکال


فی مساحة الاشکال المسطحة و المجسَّمة؛ در باره محاسبه اندازه اشکال هندسی مسطح و اجسام فضایی بحث می‌کند.

←← کتاب الی المتعلمین


کتاب الی المتعلمین فی النسبة المؤلّفة؛ این رساله، که کتاب فی تألیف النسب نیز نامیده شده، در باره ترکیب نسبت‌های مقادیر هندسی است.
ثابت در این رساله اصطلاحات حسابی را درباره مقادیر هندسی به کار برده و این بر خلاف روش ریاضیدانان یونان باستان است که از این امر پرهیز می‌کردند.
این رساله در تعمیم مفهوم عدد به عددهای حقیقی مثبت، در ریاضیات دوره اسلامی اهمیت داشته است.
ابوریحان بیرونی در راشیکات الهند ،
[۴۱] ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۱، ص۷، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
بدون اشاره به نام این کتاب، نوشته است که ثابت کتابی درباره نسبت‌ها دارد.
به احتمال بسیار منظور وی همین اثرِ ثابت بن قرّه بوده است.
روزنفلد و کارپووا در ۱۳۴۵ ش /۱۹۶۶ این رساله را به روسی ترجمه کردند.

←← کتاب الی ابن وَهْب


کتاب الی ابن وَهْب فی التأتی لاستخراج عملِ المسائلِ الهندسیة؛ این رساله به روش‌های حل مسائل هندسی اختصاص دارد.
ثابت در این نوشته، بر خلاف اقلیدس ، برای حل مسائل، علاوه بر ترسیم مسائل هندسی و اثبات قضایا، به اندازه گیری نیز توجه کرده است.
سزگین در مقایسه و مقابله‌ای که کرده، این رساله و دو اثر دیگر ثابت را یک اثر دانسته است؛ آن دو اثر عبارت‌اند از: رسالة فی العِلَّة الّتی لَها رَتَّبَ اُقلیدس اَشْکال کتابه ذلک الترتیب (در باره علت آنچه اقلیدس قواعد کتابش را به ردیف موجود مرتب کرده است) و رسالةٌ فیِ (اَنّهُ) کَیْفَ یَنْبَغی اَنْ یُسْلَکَ اِلی نَیْل المَطْلوبِ مِنَ المعانی الهَندسیة.

←← کتاب فی عملِ شَکْلٍ مُجَسَّمٍ


کتاب فی عملِ شَکْلٍ مُجَسَّمٍ ذی اَرْبَعَ عَشْرَةَ قاعدةً تُحیطُ به کُرَةٌ مَعْلُومَة؛ این رساله کوتاه، درباره روش محاط کردن یک چهارده وجهی متساوی الاضلاع درون یک کره است.
این رساله را بسل ـ هاگن به آلمانی ترجمه و همراه با متن عربی در ۱۳۱۱ ش/ ۱۹۳۲ منتشر کرده است.

←← مقالةٌ فی اَنَّ اَلْخَطَّیْنِ ...


مقالةٌ فی اَنَّ اَلْخَطَّیْنِ اذا اُخرجا علی اَقَلْ من زاویتینِ قائمتینِ التَقَیا؛ در این اثر برای اثبات اصل موضوع پنجم اصول اقلیدس کوشش‌هایی صورت گرفته است.
ملاحظات حرکتی را در هندسه مورد توجه قرار می‌دهد.
چنانکه ثابت در مقدمه اثر نیز حرکت را در هندسه لازم می‌داند.
وی این اصل موضوع را وضع می‌کند که در حرکت ساده اجسام (انتقال متوازی)، همه نقاط بر خط‌های راست حرکت می‌کنند
[۴۲] خلیل جاویش، نظریة المتوازیات فی الهندسة الاسلامیة، ج۱، ص۶۹ـ۷۰، تونس ۱۹۸۸.

این اثر شامل هفت قضیه (شکل) است.
ثابت در قضیه چهارم وجود مستطیلی را اثبات کرده که در قضیه هفتم از آن برای اثبات اصل موضوع پنجم استفاده نموده است.
قضیه هفتم، که نسبت به قضایای دیگر اثبات مفصّل تری دارد، در باره این است که اگر دو خط با زاویه کمتر از قائمه (حاده) از رئوس خط سومی رسم شوند، یکدیگر را قطع می‌کنند.
نام اثر اول نیز از عنوان این قضیه گرفته شده است.
ظاهراً این اثر بر شروح ابن هیثم بر اصول اقلیدس مؤثر بوده است.

←← مقالةٌ فی برهانِ المصادرةِ


مقالةٌ فی برهانِ المصادرةِ المشهورةِ من اقلیدس؛ در این اثر به اثبات این موضوع می‌پردازد که اگر دو خط با زوایه کمتر از زاویه قائمه بر خط سومی فرود آیند، یکدیگر را قطع می‌کنند.
این اثر شامل پنج قضیه است.
ثابت در قضیه سوم وجود متوازی الاضلاعی را اثبات کرده که در قضیه پنجم از آن برای اثبات اصل موضوع پنجم استفاده نموده است.
این دو رساله به لحاظ موضوعی بسیار شبیه یکدیگرند.
قربانی
[۴۳] ابوالقاسم قربانی، ج۱، ص۲۰۶،ص۲۰۸، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی: از سدة سوم تا سدة یازدهم هجری، تهران ۱۳۶۵ ش.
به نادرست هر دو را یک رساله با دو عنوان متفاوت دانسته است.
خلیل جاویش متن تصحیح شده اثر اول را در کتاب نظریة المتوازیات فی الهندسة الاسلامیة
[۴۴] خلیل جاویش، نظریة المتوازیات فی الهندسة الاسلامیة، ج۱، ص۶۷ـ ۸۳، تونس ۱۹۸۸.
آورده، عبدالحمید صَبرَه نیز در ۱۳۴۶ ش/ ۱۹۶۷ ترجمه انگلیسی هر دو اثر را منتشر کرده است.

←← فی تصحیح مسائل الجبر


فی تصحیح مسائل الجبر بالبراهین الهندسیة؛ ثابت در این رساله با استفاده از ترسیم‌های هندسی به حل معادلات+ px = q ۲ x، + q = px ۲ x و = px + q ۲ x (۰ > p و ۰ q>) می‌پردازد.
حل معادله اول در کتاب المفروضات نیز آمده است.
وی در حل این معادلات از قضایای پنجم و ششم مقاله دوم اصول استفاده کرده است.
پل لوکی متن تصحیح شده این رساله را به همراه ترجمه آلمانی آن در ۱۳۲۰ ش /۱۹۴۱ منتشر کرده است.

←← کتاب فی القطوع الاسطوانة


کتاب فی القطوع الاسطوانة و بسیطها؛ شامل ۳۷ قضیه است که به بررسی مقاطع یک استوانه مستدیر مایل می‌پردازد.
در این رساله روش محاسبه بخشی از استوانه محدود به دو مقطع مستوی آمده است.
قضایای پانزدهم و هفدهم درباره تبدیل بیضی به دایره‌ای هم مساحت است.
ثابت مساحت بیضی به نیم قطرهای a و b را برابر مساحت دایره‌ای به شعاع ab ¡ به دست آورده است.
کارپووا و روزنفلد با پژوهش در این اثر نشان داده‌اند که ثابت تبدیل‌های هندسی را می‌شناخته و آن‌ها را پیش از ریاضیدانان غربی به کار برده است.

←← مسألة فی عمل المتوسطین


مسألة فی عمل المتوسطین و قسمة زاویة معلومة بثلاثة اقسام متساویة؛ ثابت در این رساله مسئله تثلیث زاویه و ساختن دو واسطه هندسی را که به معادله‌های درجه سوم منجر می‌شود، حل کرده است.
روش حل این مسائل، هم ارز روش ترسیمی «درج» ارشمیدس برای تثلیث زاویه است.
به عقیده وپکه، راه حل ثابت بسیار شبیه راه حل پاپوسِ اسکندرانی است.

←← رسالة فی الحُجة المنسوبة...


رسالة فی الحُجة المنسوبة الی سقراط فی المربع و قُطرِه؛ ثابت استدلال افلاطون را در منو درباره قضیه فیثاغورس در مثلث قائم الزاویه بررسی، و سه اثبات جدید عرضه کرده است.
همچنین برای قضیه فیثاغورس در حالت عمومی اثباتی را مطرح نموده است: هرگاه در مثلث ABC دو خط از رأس B چنان رسم شود که دو مثلث متشابه ABE و BCD به وجود آید، آنگاه : = AC (AE + CD) ۲ + BC ۲ AB.
آیدین صاییلی این رساله را در ۱۳۳۷ـ ۱۳۳۸ ش/ ۱۹۵۸ به ترکی و در ۱۳۳۹ ش/ ۱۹۶۰ به انگلیسی بر گردانده است.
اثر دیگر ثابت مسأله اذا اُخرج فی دائرةٍ ضلعُالمثلث و ضلعُ المسدس فی جهةٍ واحدة عن المرکز کانَ سطحُ الذی یُحازُ بَیْنَهُما مِثلَ سُدْس دائره، در باره این موضوع که مساحت بخشی از دایره که میان یک ضلع مثلث متساوی الاضلاع و ضلع یک شش ضلعی منتظم هر دو محاط درون یک دایره قرار می‌گیرد، برابر ۱۶ مساحت کل دایره است.
تنها نسخه خطی این رساله در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است.
[۴۵] محمدتقی دانش پژوه، فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکدة ادبیات،ص۴۴، در مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران، سال ۱۳، ش ۱ (مهر ۱۳۴۴)
[۴۶] محمدتقی دانش پژوه، فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکدة ادبیات،ص۹۷، در مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران، سال ۱۳، ش ۱ (مهر ۱۳۴۴)


← ترجمه


افزون بر کتاب‌های مذکور، ثابت برخی آثار ریاضی یونانی را به عربی ترجمه و برخی ترجمه‌ها را اصلاح کرده است.
ترجمه‌های ثابت در همین زمینه عبارت‌اند از:

←← کتاب المأخوذات لارشمیدس


این کتاب شامل پانزده قضیه در هندسه است.
به نوشته نصیرالدین طوسی ،
[۴۷] محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۲، کتاب المأخوذات لارشمیدس، ص۲، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.
ریاضیدان ایرانی علی بن احمد نسوی (متوفی ح۴۷۳) تفسیری بر ترجمه ثابت نگاشته و طوسی با استفاده از تفسیر نسوی آن را تحریر کرده است.
[۴۸] محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۲، کتاب المأخوذات لارشمیدس، ص۲ـ۱۷، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.


←← شرح الشَکل الملقبِ بالقَطّاعِ


شرح الشَکل الملقبِ بالقَطّاعِ من کتابِ المجسطی؛ درباره شکل قَطّاع در مجسطی بطلمیوس. ازاین رساله تک نسخه‌ای در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.
[۴۹] ابوالقاسم قربانی، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی: از سدة سوم تا سدة یازدهم هجری، ج۱، ص۲۰۸، تهران ۱۳۶۵ ش.
[۵۰] احمد گلچین معانی، فهرست کتب خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ج۱، ص۳۴۳ـ ۳۴۴، ج ۸، مشهد ۱۳۵۰ ش.


←← رسالة فی الاصول الهندسیة


رساله‌ای شامل بیست قضیه درباره مثلث‌ها و دوایر که به ارشمیدس منسوب است.

←← رسالة فی الدوائر المُتَماسَّة


محتوی قضایایی درباره دایره‌های مماس بر هم و خط‌های مماس بر دوایر از ارشمیدس، که اصل یونانی آن به جا نمانده است و ریاضیدانان دوره اسلامی فقط از آن نام برده اند.
[۵۱] ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونی نامه، ج۱، ص۲۰ به نقل از هیت، تهران ۱۳۷۴ ش.

ابوریحان بیرونی در تحریر استخراج الاوتار
[۵۲] ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۱، ص۱۶ـ ۱۷، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
از آن با عنوان کتاب الدوائر لارشمیدس یاد و برهان‌ هایی را از آن نقل کرده است.
فی الاصول الهندسیة، و فی دوائرِ المتماسَّة با عنوان کلی رسائل ابن قره در ۱۳۲۶ ش /۱۹۴۷ در حیدرآباد دکن به چاپ رسیده است.

←← کتاب المخروطات لابولونیوس


ترجمه ثابت، مقاله‌های پنجم تا هفتم کتاب مخروطات آپولونیوس (بَلینوس) پرگایی، ریاضیدان مشهور یونان باستان ، را در بر می‌گیرد.

←← المدخل الی علم العدد


المدخل الی علم العدد الذی وَضَعَهُ نیقُوماخُس الجاراسینی؛ کتابی درباره علم اعداد از نیکوماخوس (در منابع اسلامی : نیقوماخس)، ریاضیدان یونانیِ اواخر قرن اول میلادی است.
یسوعی متن تصحیح شده ترجمه ثابت را در ۱۳۵۷ـ ۱۳۵۸/ ۱۹۳۸ـ۱۹۳۹ در بیروت منتشر کرد.

← تصحیح


مهم ‌ترین تصحیحات ثابت در مورد ترجمه‌های اسحاق بن حنین از آثار ریاضی یونانی است که نصیرالدین طوسی به جز اصلاح ترجمه اصول اقلیدس بقیه را در مجموعه متوسطات خود آورده است.
اصلاح‌های آثار اسحاق عبارت‌اند از:

←← اصلاح ترجمه اصول اقلیدس


این اثر در ریاضیات دوره اسلامی شهرت بسزایی یافت تا این‌که تحریر درخشان نصیرالدین طوسی از اصول از اهمیت آن کاست.

←← اصلاح کتاب المُعْطَیات لاقلیدس


منظور از معطیات (داده‌ها) مجموعه‌ای از تعاریف است که اقلیدس در آغاز این اثر آورده که شامل ابعاد ارائه شده، حجم‌ها،خطوط و زوایاست به شرط آن‌که بتوان آن‌ها را اندازه گیری کرد.
بعدها گراردوس (ژرار) کرمونایی این اثر را به لاتینی ترجمه کرد.

←← کتاب الکرة المتحرکة


کتاب الکرة المتحرکة لاوطولوقس؛ رساله‌ای از آوتولوکوس/ اوطولوقس (رونق حیاتش در ۳۱۰ ق م)، منجم یونانی، که درباره کره سماوی و دوایر آن از دید هندسه کروی بحث می‌کند.
[۵۳] محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۱، تحریر الکرة المتحرکة لاوطولوقس، ص۱ـ۱۰، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.


←← ترجمة کتاب الکرة


ترجمة کتاب الکرة و الاسطوانة لارشمیدس؛ شامل قضایایی درباره هندسه کروی و استوانه از ارشمیدس.
به نوشته نصیرالدین طوسی،
[۵۴] محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۲، کتاب فی الکرة و الاسطوانة لارشمیدس، ص۲ـ۳، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.
وی در تحریر این اثر از هر دو نسخه ثابت و اسحاق بهره برده است.

←← کتاب الْاُکَرْ لثاوذوسیوس


این رساله شامل سه مقاله و ۵۹ قضیه است که به نوشته نصیرالدین طوسی ،
[۵۵] محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۱، تحریر الاکرلثاوذوسیوس، ص۲، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.
قسطا بن لوقا به امر معتصم باللّه خلیفه عباسی آن را از یونانی به عربی بر گرداند و ثابت این ترجمه را اصلاح کرد.
[۵۶] ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۲۰۶ـ۲۰۹، تهران ۱۳۶۵ ش.


آثار نجومی

[ویرایش]

آثار نجومی ثابت بنا بر آنچه قفطی
[۵۷] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۱۷-۱۲۰، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
و ابن ندیم
[۵۸] ابن ندیم، ج۱، ص۳۳۱.
و ابن ابی اصیبعه
[۵۹] ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۹ـ ۳۰۰، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
نام برده‌اند، به بیش از چهل عنوان می‌رسد که سه عنوان آن در هر سه کتاب مشترک است و تنها از حدود ده اثر از آن‌ها نسخه‌هایی به جا مانده است.
علاوه بر این، محمد بن ابی بکر فارسی در الزیج الممتحن عربی (گ ۵۷ ر) تألیف زیجی را به ثابت نسبت داده است که امروزه از آن اثری در دست نیست.
ریجیس مورلون در ۱۳۶۶ ش/ ۱۹۸۷ مجموعه‌ای از متون عربی نُه اثر نجومی ثابت را به همراه ترجمه فرانسوی و تحلیل آن‌ها با عنوان > آثار نجومی ثابت بن قره < منتشر کرده است.
مهم ‌ترین آثار نجومی موجود ثابت به شرح زیر است :

← کتاب فی آلاتِ الساعاتِ


کتاب فی آلاتِ الساعاتِ الَّتی تُسَمَّی رُخامات؛ رساله مفصّلی درباره ساعت‌های آفتابی سنگی (رُخامات) است که در این موضوع از نخستین رساله‌ها در دوره اسلامی به شمار می‌آید.
ثابت در این رساله باتوجه به صفحه‌های دوایر افق، نصف النهار و شرق ـ غرب و صفحه خود ساعت ، هفت گونه ساعت آفتابی را وصف می‌کند.
در سه گونه اول، صفحه ساعت آفتابی در امتداد یکی از صفحات فوق قرار می‌گیرد و بر دو صفحه دیگر عمود است.
در سه گونه دوم بر یکی از دوایر عمود است اما نسبت به دو صفحه دیگر مایل قرار می‌گیرد.
در گونه هفتم صفحه ساعت نسبت به هر سه دایره مایل است.
[۶۰] ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱۳۱ـ۱۳۲، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.

همچنین او روابط ریاضی کروی مرتبط با مختصات خورشید و حرکت آن، طول سایه شاخص و چگونگی رسم خطوط ساعت را بررسی می‌کند و‌ به‌طور خاص با استفاده از روابط سینوس‌ها (جَیْب) و کسینوس‌ها (جیب تمام)، دو رابطه را برای محاسبه ارتفاع و سمت خورشید (از شمال یا جنوب) ارائه می‌دهد
[۶۱] ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱۳۴ـ۱۳۶، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
[۶۲] ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۲۶۸ـ۲۶۹، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
:)  ().
cos  sin h = sin (s) - versed sin (t).
cos) (۱
) / cos h  sin A = sin (t).
cos) (۲
در این رابطه‌ها h ارتفاع خورشید در لحظه دلخواه، s ارتفاع خورشید در هنگام عبور از نصف النهار ، t زاویه ساعتی خورشید،  میل خورشید و  عرض جغرافیایی ناظر است.
ثابت این دستورها را، که معادل قضیه سینوس‌ها و قضیه کسینوس‌ها در مثلثات کروی‌اند، برای حالتی بیان کرده که خورشید، سمت الرأس و قطب سماوی رأس‌های مثلث‌اند.
در حالی که ابونصر عراق قضیه سینوس‌ها در حالت کلی (شکل مغنی) را در اواخر قرن چهارم به دست آورد و رگیومونتانوس قضیه کسینوس‌ها را در اواخر قرن پانزدهم ارائه داد.
ثابت در بخش دیگری از این رساله به محاسبه طول و عرض نقطه انتهایی سایه شاخص در دستگاه مختصات قائم الزاویه برای ساعت آفتابی با صفحه‌ای در سطح افق، پرداخته است.
[۶۳] ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱۳۷ـ ۱۳۸، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
[۶۴] ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۲۷۰، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.

کارل گاربرس در ۱۳۱۵ ش /۱۹۳۶ ترجمه و تحلیل مطالب این رساله را به آلمانی همراه با متن عربی منتشر کرد.
لوکی نیز در ۱۳۱۶ش /۱۹۳۷ روابط مثلثات کروی و دستگاه مختصاتِ به کار رفته در این رساله را تحلیل کرد.

← مقالة فی صفة الاشکال


مقالة فی صفة الاشکال التی تَحْدُثُ بِمَمَرِّ طَرَفِ ظِلِّ المقیاسِ فی سطحِالافقِ، فی کل یوم و فی کل بَلْدَةٍ؛ رساله دیگری درباره ساعت‌های آفتابی است که به بررسی مقاطع مخروطی که انتهای سایه شاخص در هر روز بر صفحه افق به وجود می‌آورد، می‌پردازد.
ثابت
[۶۵] ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱۱۷ـ۱۲۹، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
مراکز و قطرهای این مقاطع را بر اساس موقعیت‌های خورشید تعیین می‌کند.
آیلهارت ویدمان و ژوزف فرانک این رساله را در ۱۳۰۱ ش /۱۹۲۲ در مقاله‌ای به آلمانی بررسی کردند.
[۶۶] ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱۹۳ـ۲۱۴، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.


← کتاب فی اِبْطاء الحرکة


کتاب فی اِبْطاءالحرکة فی فلک البروج و سرعتها بحَسَب المواضع التی تکون فیها من الفلک الخارج المرکز؛ این کتاب به حرکت ظاهری نایکنواخت خورشید بر دایرة البروج می‌پردازد.
در الگوی بطلمیوسی این نایکنواختی به سبب حرکت خورشید بر فلک خارج از مرکز پدید می‌آید.
ثابت نقاط بیشینه و کمینه سرعت حرکت ظاهری خورشید را بر دایرة البروج بررسی می‌کند.
افزون بر این نقاطی را نشان می‌دهد که سرعت حرکت واقعی خورشید بر دایرة البروج برابر سرعت حرکت متوسط آن است.
در این اثر ثابت برای نخستین بار در تاریخ نجوم ، بحث سرعت را با استفاده از قواعد هندسی توضیح داده است.
[۶۷] مقدمة مورلون، ص VII، ج۱، ص۶۸ـ۸۲، ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.

اسکار شیرمر در ۱۳۴۵ـ۱۳۴۶ش /۱۹۲۶ـ۱۹۲۷ در بخشی از مقاله‌اش با عنوان «پژوهش‌هایی درباره نجوم نزد اعراب» به این رساله ثابت پرداخته است.

← فی سَنَة الشمس


فی سَنَة الشمس، در بارة طول سال شمسی و روش اندازه گیری آن؛ برخی از کتاب شناسان و تاریخ نگاران اسلامی این رساله را از ثابت بن قرّه دانسته‌اند و حتی ابن ابی اصیبعه
[۶۸] ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۵، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
با توجه به این اثر، تلویحاً ثابت را کاشف حرکت نقطه اوج خورشید می‌داند.
به نوشته مؤلف رساله، وی رصدهای خورشید را در بغداد در خلال سال‌های ۲۱۵ تا ۲۱۷، یعنی در زمان خلافت مأمون ، انجام داده است
[۶۹] ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۳۳، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
[۷۰] ابن خلّکان، ابن صاعد اندلسی، ص۱۹۳،التعریف بطبقات الامم: تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری، چاپ غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران ۱۳۷۶ش.
در حالی که ثابت در ۲۲۱ متولد شده و در دربار معتضد عباسی بوده است.
از سوی دیگر، ابوریحان بیرونی
[۷۱] ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۱، ص۵۲، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
[۷۲] ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۲، ص۶۵۴، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
این اثر را به بنوموسی نسبت داده و نوشته است که بعضی آن را از تألیفات ثابت دانسته‌اند.
به احتمال قوی این اثر تألیف محمد بن موسی بوده و ثابت بعدها آن را تحریر کرده است.
مؤلف در آغاز رساله به بررسی آرای اَبَرخُسْ و بطلمیوس، در باره طول سال شمسی و مبدأ اندازه گیری آن می‌پردازد و در ادامه، رصدهای بطلمیوس در مجسطی درباره گذر خورشید از اعتدالین را با رصدهای خود در بغداد در خلال سال‌های مذکور، مقایسه و نقد می‌کند.
همچنین بحث‌هایی درباره اختلاف مقادیر عرضه شده برای طول سال شمسی و موضع خورشید وجود دارد.
مؤلف در این اثر، نظریه جدیدی درباره حرکت خورشید داده است.
[۷۳] ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، صX، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.

به نوشته مؤلفِ رساله
[۷۴] ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۵۸، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
مدت زمان اختلاف در طول سال شمسی میان رصدهایی که انجام داده با رصدهای ابرخس و بطلمیوس ۱۴۰۰۰ مدت یک شبانه روز است.
گراردوس کرمونایی این رساله را به لاتینی ترجمه کرده است.

← رسالة الی اسحاقِبن حنینِ


رسالة الی اسحاقِبن حنینِ التی یَذکر فیها حرکة الفلک مُقبلاً و مُدبراً؛ یکی از مهم ‌ترین آثار نجومی ثابت است که به صورت نامه‌ای به اسحاق بن حنین نگاشته و در آن درباره اقبال و ادبار اعتدالین بحث کرده است.
ثابت در این باره اثر دیگری نیز به نام > حرکت فلک هشتم < دارد که تنها دو ترجمه لاتینی از آن باقی‌مانده است.
برخی از اخترشناسان یونان باستان، به پیروی از تئون اسکندرانی ، بر آن بودند که اعتدالین، حرکت رفت و برگشتی (اقبال و ادبار) دارند.
در نجوم دوره اسلامی نخستین بار ثابت با اضافه کردن فلک نهمی به فلک هشتم (فلک ثوابت) این حرکت را در الگویی پیچیده توضیح داد.
در این الگو فلک نهمی (منظور دایره کوچک در شکل) بر فلک ثوابت فرض شده است که حرکت یک دایرة البروج متحرک را نسبت به دایرة البروجی ثابت نشان می‌دهد.
ثابت بن قرّه با بهره گیری از این الگو، حرکت رفت و برگشتی اعتدالین را توجیه می‌کند (شکل ۱)، امروزه می‌دانیم که اصلاً چنین حرکتی وجود ندارد.
به نوشته سارتون ثابت مسئول عرضه این نظریه اشتباه بوده است.
به هر حال دقیقاً مشخص نیست که چه موضوعاتی سبب شده است که ثابت این نظریه را مطرح کند، اما بی تردید این کوششی بوده در جهت تغییر چشمگیر رصد شده در حرکت تقدیم اعتدالین و کاهش مقدار میل دایرة البروج که مقایسه رصدهای دوره اسلامی نسبت به رصدهای اخترشناسان یونان باستان نشان می‌دادند.
این مسئله ناشی از خطای رصدها (به ویژه خطای رصدی بطلمیوس در اندازه گیری این حرکت) و برآورد نادرست اخترشناسان مسلمان از میزان حرکت تقدیم اعتدالین بود.
نویگباوئر ترجمه انگلیسی اثر مذکور و سنة الشمس را با تحلیل مطالب آن در ۱۳۴۱ ش/ ۱۹۶۲ منتشر کرده است.

← فی حساب رُؤیَةِ الْاَهِلَّة


ثابت در این رساله موضوع رؤیت هلال را بررسی و نظریه جدیدی در این باره مطرح کرده است.
وی سه کمانِ (قوس) فاصله زاویه‌ای ماه از خورشید ، مقدار انحطاط خورشید هنگام غروب ماه و فاصله مکان غروب ماه از نقطه عمودِ کمانِ انحطاط خورشید بر افق را به همراه فاصله ماه از زمین در امر رؤیت هلال مهم می‌داند.
ثابت مقادیر این کمان‌ها را در توابعی ریاضی به کار می‌گیرد و رؤیت پذیری یا ناپذیری هلال را پیش بینی می‌کند.
علاوه بر این رساله، توضیحاتی درباره رؤیت هلال به همراه جدولی با عنوان «حدود رؤیت از ثابت بن قره» در الزیج المعتبر السنجری (گ ۸۹ ر ـ ۸۹ پ، گ ۱۴۳ ر) اثر عبدالرحمان خازنی به جا مانده که در آثار ثابت یافت نشده است.
پژوهش ادوارد کندی
[۷۵] عبدالرحمان خازنی، الزیج المعتبر السنجری، ج۱، ص۱۴۳، نسخه خطی کتابخانه واتیکان، ش ۷۶۱ Arab، نسخه عکسی کتابخانه بنیاد دایره المعارف اسلامی.
مشابهت‌هایی را میان روابط ریاضی دو ضابطه فوق نشان می‌دهد.

← تسهیل المجسطی


در این رساله موضوعات مهم و اساسی مجسطی بطلمیوس، از قبیل کمان‌های آسمانی (مانند دایرة البروج، معدل النهار)، مطالع، حرکت ماه و خورشید و سیارات، خسوف و کسوف و ابعاد و اجرام، به صورت ساده توضیح داده شده است.
[۷۶] ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱ـ۱۷، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.

این رساله با اثر دیگری از ثابت با عنوان من کلام ثابت بن قره فی الهیئة شباهت‌های زیادی دارد ولی با آن یکی نیست.
این رساله به لاتینی نیز ترجمه شده است.

← رسالة ثابت بن قرة فی ذکر الافلاک


رسالة ثابت بن قرة فی ذکر الافلاک و خَلْقِها و عدد حرکاتها و مقدار مسیرها؛ رساله‌ای درباره مشخصات فلک‌های سیارات، ماه و خورشید و مقدار حرکت آنهاست.

← قول فی ایضاح الوجه


قول فی ایضاح الوجه اندی ذکر بطلمیوس عنَّ به استخراج من تقدمه میسرة القمر الدوریه و هی مستویة؛ این اثر به ارتباط میان حرکت‌های میانگین و واقعی خورشید و ماه می‌پردازد.
ثابت در این رساله موضوع حرکت‌های ماه و خورشید را در حالات گوناگون بررسی کرده است
[۷۷] ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱۹ـ۲۵، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.


احکام نجوم آثار عُلْوی و علوم طبیعی

[ویرایش]

از آثار متعدد ثابت در احکام نجوم ، تنها بخش‌هایی از نسخه عربی کنزالاسرار و ذخائرالابرار در کتابخانه وهبی به شماره ۳/ ۲۰۲۱ باقی‌مانده است.
ترجمة لاتینی این اثر در اروپای قرون وسطا تداول فراوان یافت.
در ۱۳۳۹ ش /۱۹۶۰،کارمودی پژوهش انتقادی این اثر را منتشر کرد.
ابوریحان بیرونی در آثارالباقیة
[۷۸] ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۱، ص۲۴۳، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
مطلبی را از یکی از کتاب‌های احکام نجومی ثابت با عنوان الانواء، که برای معتضد تألیف کرده بود، نقل کرده است.
در زمینه آثار علوی، اثر وی با عنوان مسائل جَمَعَها ثابت بن قُرَة الحرانی...باقی مانده است که به چهار مسئله آثار علوی و نجوم می‌پردازد.
از این کتاب نسخه‌ای با عنوان المسائل الهندسیة و الطبیة در کتابخانه ملک به شماره ۱۷/۶۱۸۸ موجود است.
ثابت در علوم طبیعی دو رساله مهم دارد: یکی درباره علت شوری آب دریاها ، با عنوان قول فی السبب الذی جُعِلَتْ لَه میاه البحار مالِحَة، که بیش‌تر به مباحث نظری فلسفه طبیعی می‌پردازد.
از این اثر فقط یک نسخه در ترکیه در کتابخانه احمد سوم به شماره ۳۳۴۲ موجود است.
اثر دیگر با عنوان کتاب فی کَوْن الجبال که درباره علت پدید آمدن کوههاست.
ابوریحان بیرونی
[۷۹] ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۱، ص۲۶۲، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
نیز به این اثر ثابت اشاره کرده است.
ثابت علاوه بر این موارد دو رساله نیز در موسیقی دارد
[۸۰] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۱۷-۱۱۸، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳


مکانیک و فیزیک

[ویرایش]

ثابت در این زمینه دو اثر دارد: کتاب فی القَرَسْطُون و کتاب فی صفة الوزنِ و اختلافِه که هر دو درباره تعادل وزنه‌ها در مکانیک است.
در رساله اول ثابت به بررسی اصل تعادل اهرم‌ها می‌پردازد و حالت‌های گوناگون، مانند تعادل یک وزنه با چند وزنه و شرایط تعادل را در مواردی که وزنه‌ها نسبت به نقطه اتصال در فاصله‌های متفاوتی قرار دارند، بررسی می‌کند.
[۸۱] خلیل جاویش، نظریة المتوازیات فی الهندسة الاسلامیة، ج۱، ص۱۴۶، تونس ۱۹۸۸.
[۸۲] خلیل جاویش، نظریة المتوازیات فی الهندسة الاسلامیة، ج۱، ص۱۵۴، تونس ۱۹۸۸.

پژوهش‌های گوناگونی درباره کتاب فی القرسطون صورت گرفته که کامل ‌ترین آن‌ها اثر خلیل جاویش با عنوان > کتاب قرسطون ثابت بن قرّه < است که وی متن عربی اثر به همراه ترجمه فرانسه آن را در 1355 ش/ 1976 منتشر کرده است.
در قرون وسطا کتاب قرسطون به لاتینی نیز ترجمه شد.
در رساله دوم، ثابت اصل علمی نیرو و حرکت از دید ارسطو و شرایط تعادل تیر آویزان را در حالت‌های بدون وزنه و به همراه وزنه‌هایی در دو سر آن، یا تعادل تیر قرار گرفته بر تکیه گاه را بررسی کرده است.
خازنی بخش‌هایی از این رساله را در میزان الحکمه
[۸۳] عبدالرحمان خازنی، کتاب میزان الحکمه، ج۱، ص۳۳ـ۳۴، حیدرآباد دکن ۱۳۵۹.
آورده است.

مهارت در طب

[ویرایش]

ثابت در پزشکی نیز شهرت بسزایی داشته است
[۸۴] ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۵، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
چنانکه به گفته قفطی
[۸۵] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۲۰-۱۲۱، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
، ثابت قصابی را درمان کرده بود که مردم او را مرده می‌پنداشتند.
از حدود چهل رساله پزشکی منسوب به ثابت، فقط از هجده رساله نسخه‌هایی موجود است.

آثار پزشکی

[ویرایش]

از آثار پزشکی موجود وی فقط الذخیرة فی علم الطب را مایرهوف بررسی انتقادی کرده است.
بر اساس پژوهش‌های وی، در این اثر، ثابت پیش از رازی در باره روش‌های درمانی آبله و سرخک بحث کرده است.
رازی در کتاب الفاخر خود نقل قول‌هایی از این اثر ثابت آورده است.
البته ثابت در رساله‌ای جداگانه با عنوان کتاب فی الجُدَری و الحصبة (در باره آبله و سرخک) نیز به این موضوع پرداخته است.
از دیگر آثار مهم پزشکی اوست: کتاب فی علم العَین و علَلِ‌ها و مداوات‌ها (در باره چشم پزشکی)، رسالة فی تَولّد الحَصاة (در بارة سنگ مثانه و کلیه)، رسالة فی البیاض الذی یظهر فی البدن (در باره لکه‌های سفیدی که بر بدن ظاهر می‌شوند)، کتاب الروضة فی الطب (در باره نبض ، علل و نشانه‌های بیماری‌ها و داروهای مناسب برای درمان آن‌ها) و رسالة فی معرفة النبض.
از رساله اخیر نسخه منحصر به فردی در سه برگ در کتابخانه (ش ۲) مجلس شورای اسلامی (سنای سابق) به شماره ۴۶/۳۶۰ موجود است
[۸۶] محمدتقی دانش پژوه،ص۱۸۹-۱۹۰، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه دانشکدة ادبیات، در مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران، سال ۱۳، ش ۱ (مهر ۱۳۴۴).

برخی این رساله را تألیف خود ثابت به شمار آورده‌اند
[۸۷] محمدتقی دانش پژوه،ص۱۸۹-۱۹۰، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه دانشکدة ادبیات، در مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران، سال ۱۳، ش ۱ (مهر ۱۳۴۴).

در حالی که این نسخه منحصر به فرد در ۱۰۰۷ کتابت شده و در آغاز آن تصریح شده است که این رساله اختصاری از کتاب الروضة فی الطب است (رسالة فی معرفة النبض، گ (۴۹۷ ر ـ ۴۹۸ ر)).
ثابت همچنین کتاب طبی جالینوس را به عربی ترجمه و تشریح کرد.
وی خود را، همچون حنین بن اسحاق ، مفسر و مصحح طب جالینوسی می‌دانست.
ثابت اثری نیز با عنوان کتاب البیطرة در دامپزشکی و رساله‌ای در کالبدشناسی پرندگان دارد.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
(۲) ابن خلّکان، ابن صاعد اندلسی، التعریف بطبقات الامم: تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری، چاپ غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران ۱۳۷۶ش.
(۳) ابن عبری، تاریخ مختصرالدول، چاپ انطون صالحانی یسوعی، لبنان ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۴) ابن کثیر، البدایة و النهایة، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.
(۵) ابن ندیم.
(۶) ابوسلیمان سجستانی، صوان الحکمه و ثلاث رسائل، چاپ عبدالرحمان بدوی، تهران ۱۹۷۴، کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج ۴، نقله الی العربیة یعقوب بکر و رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
(۷) علی بن زید بیهقی، تتمة صوان الحکمه، چاپ رفیق العجم، بیروت ۱۹۹۴.
(۸) علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبارالعلماء باخبارالحکماء، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳.
(۹) حسین نصر، علم در اسلام، به اهتمام احمد آرام، تهران ۱۳۶۶ ش.
(۱۰) عبداللّه بن اسعد یافعی، مرآة الجنان و عبرة الیقظان، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.
(۱۱) ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
(۱۲) ابن یونس، الزیج الکبیر الحاکمی، نسخه خطی کتابخانه لیدن، ش ۱۴۳ or، نسخه عکسی کتابخانه بنیاد دایره المعارف اسلامی.
(۱۳) ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
(۱۴) رسالة فی معرفة النبض، کتابخانه مجلس، نسخه ش ۴۶/۳۶۰.
(۱۵) رسالة فی معرفة النبض، تحریر استخراج الاوتار، چاپ ابوالقاسم قربانی، تهران ۱۳۵۵ ش.
(۱۶) رسالة فی معرفة النبض، رسائل البیرونی، رساله ۴: راشیکات الهند، حیدرآباد دکن ۱۳۶۷/ ۱۹۴۸.
(۱۷) رسالة فی معرفة النبض، کتاب القانون المسعودی، حیدرآباد دکن ۱۳۷۳ـ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶.
(۱۸) ایرج افشار و محمدتقی دانش پژوه، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه ملی ملک، ج ۹، تهران ۱۳۷۱ ش.
(۱۹) ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
(۲۰)خلیل جاویش، نظریة المتوازیات فی الهندسة الاسلامیة، تونس ۱۹۸۸.
(۲۱) عبدالرحمان خازنی، الزیج المعتبر السنجری، نسخه خطی کتابخانه واتیکان، ش ۷۶۱ Arab، نسخه عکسی کتابخانه بنیاد دایره المعارف اسلامی.
(۲۲) عبدالرحمان خازنی، کتاب میزان الحکمه، حیدرآباد دکن ۱۳۵۹.
(۲۳)محمدتقی دانش پژوه، فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکدة ادبیات، در مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران، سال ۱۳، ش ۱ (مهر ۱۳۴۴).
(۲۴) محمد تقی دانش پژوه و بهاءالدین علمی انواری، فهرست کتابهای خطی کتابخانه مجلس سنا، ج ۱، تهران (بی تا).
(۲۵) رسالة فی معرفة النبض، نسخه خطی کتابخانه (ش ۲) مجلس شورای اسلامی، ش ۴۶/۳۶۰.
(۲۶) محمد بن ابی بکر فارسی، الزیج الممتحن، نسخه خطی کتابخانه دانشگاه کیمبریج، ش ۲۷/۳، نسخه عکسی کتابخانه بنیاد دایره المعارف اسلامی.
(۲۷) ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونی نامه، تهران ۱۳۷۴ ش.
(۲۸) ابوالقاسم قربانی، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی: از سدة سوم تا سدة یازدهم هجری، تهران ۱۳۶۵ ش.
(۲۹) ابوالقاسم قربانی، فارسی نامه: در شرح احوال و آثار کمال الدین فارسی ریاضی دان و نورشناس ایرانی، تهران ۱۳۶۳ ش.
(۳۰) احمد گلچین معانی، فهرست کتب خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ج ۸، مشهد ۱۳۵۰ ش.
(۳۱) محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن ندیم، ج۱، ص۳۳۱.
۲. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبارالعلماء باخبارالحکماء،ص۱۱۵، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
۳. ابن خلّکان، ابن صاعد اندلسی، ج۱، ص۳۱۴، التعریف بطبقات الامم: تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری، چاپ غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران ۱۳۷۶ش.
۴. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۷، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
۵. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۵، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
۶. ابن خلّکان، ابن صاعد اندلسی، ج۱، ص۳۱۳، التعریف بطبقات الامم: تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری، چاپ غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران ۱۳۷۶ش.
۷. عبداللّه بن اسعد یافعی، مرآة الجنان و عبرة الیقظان، ج۲، ص۱۶۰، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.
۸. ابن ندیم، ج۱، ص۳۳۱.
۹. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۵، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
۱۰. ابن عبری، تاریخ مختصرالدول، ج۱، ص۲۶۵، چاپ انطون صالحانی یسوعی، لبنان ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۱. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۱۵-۱۱۶، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
۱۲. ابن عبری، تاریخ مختصرالدول، ج۱، ص۲۶۵، چاپ انطون صالحانی یسوعی، لبنان ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۳. حسین نصر، علم در اسلام، ج۱، ص۱۱۰، به اهتمام احمد آرام، تهران ۱۳۶۶ ش.
۱۴. ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۸۵، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.
۱۵. ابن ندیم، ج۱، ص۳۳۱.
۱۶. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۲۱-۱۲۲، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
۱۷. ابن خلّکان، ابن صاعد اندلسی، ج۱، ص۳۱۴، التعریف بطبقات الامم: تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری، چاپ غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران ۱۳۷۶ش.
۱۸. عبداللّه بن اسعد یافعی، مرآة الجنان و عبرة الیقظان، ج۲، ص۱۶۰، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.
۱۹. ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱، ص۸۵، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.
۲۰. علی بن زید بیهقی، تتمة صوان الحکمه، ج۱، ص۳۳، چاپ رفیق العجم، بیروت ۱۹۹۴.
۲۱. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۵، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
۲۲. ابن خلّکان، ابن صاعد اندلسی،ص۱۹۳ التعریف بطبقات الامم: تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری، چاپ غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران ۱۳۷۶ش.
۲۳. ابوسلیمان سجستانی، صوان الحکمه و ثلاث رسائل، ج۱، ص۲۹۹، چاپ عبدالرحمان بدوی، تهران ۱۹۷۴، کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج ۴، نقله الی العربیة یعقوب بکر و رمضان عبدالتواب، قاهره ۱۹۷۵.
۲۴. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، ص۱۱۶،چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
۲۵. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۱۸، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
۲۶. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۲۰، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
۲۷. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۸ـ۳۰۰، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
۲۸. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۹، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
۲۹. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۸، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
۳۰. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء، ص۱۲۰،چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
۳۱. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۳۰۰، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
۳۲. ابن یونس، الزیج الکبیر الحاکمی، ج۱، ص۹۸، نسخه خطی کتابخانه لیدن، ش ۱۴۳ or، نسخه عکسی کتابخانه بنیاد دایره المعارف اسلامی.
۳۳. ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۲، ص۶۵۴، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
۳۴. عبدالرحمان خازنی، الزیج المعتبر السنجری،گ ۱۴۳ ر، نسخه خطی کتابخانه واتیکان، ش ۷۶۱ Arab، نسخه عکسی کتابخانه بنیاد دایره المعارف اسلامی
۳۵. ابوالقاسم قربانی، فارسی نامه: در شرح احوال و آثار کمال الدین فارسی ریاضی دان و نورشناس ایرانی، ج۱، ص۴۷ـ۵۰، تهران ۱۳۶۳ ش.
۳۶. ابوالقاسم قربانی، فارسی نامه: در شرح احوال و آثار کمال الدین فارسی ریاضی دان و نورشناس ایرانی، ج۱، ص۵۸، تهران ۱۳۶۳ ش.
۳۷. ابوالقاسم قربانی، فارسی نامه: در شرح احوال و آثار کمال الدین فارسی ریاضی دان و نورشناس ایرانی، ج۱، ص۴۸ـ۵۹، تهران ۱۳۶۳ ش.
۳۸. محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.
۳۹. محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۲، کتاب المفروضات لثابت بن قرة، ص۱ـ۱۵، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.
۴۰. محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۱، ص۹، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.
۴۱. ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۱، ص۷، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
۴۲. خلیل جاویش، نظریة المتوازیات فی الهندسة الاسلامیة، ج۱، ص۶۹ـ۷۰، تونس ۱۹۸۸.
۴۳. ابوالقاسم قربانی، ج۱، ص۲۰۶،ص۲۰۸، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی: از سدة سوم تا سدة یازدهم هجری، تهران ۱۳۶۵ ش.
۴۴. خلیل جاویش، نظریة المتوازیات فی الهندسة الاسلامیة، ج۱، ص۶۷ـ ۸۳، تونس ۱۹۸۸.
۴۵. محمدتقی دانش پژوه، فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکدة ادبیات،ص۴۴، در مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران، سال ۱۳، ش ۱ (مهر ۱۳۴۴)
۴۶. محمدتقی دانش پژوه، فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکدة ادبیات،ص۹۷، در مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران، سال ۱۳، ش ۱ (مهر ۱۳۴۴)
۴۷. محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۲، کتاب المأخوذات لارشمیدس، ص۲، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.
۴۸. محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۲، کتاب المأخوذات لارشمیدس، ص۲ـ۱۷، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.
۴۹. ابوالقاسم قربانی، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی: از سدة سوم تا سدة یازدهم هجری، ج۱، ص۲۰۸، تهران ۱۳۶۵ ش.
۵۰. احمد گلچین معانی، فهرست کتب خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ج۱، ص۳۴۳ـ ۳۴۴، ج ۸، مشهد ۱۳۵۰ ش.
۵۱. ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونی نامه، ج۱، ص۲۰ به نقل از هیت، تهران ۱۳۷۴ ش.
۵۲. ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۱، ص۱۶ـ ۱۷، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
۵۳. محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۱، تحریر الکرة المتحرکة لاوطولوقس، ص۱ـ۱۰، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.
۵۴. محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۲، کتاب فی الکرة و الاسطوانة لارشمیدس، ص۲ـ۳، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.
۵۵. محمد بن محمدنصیرالدین طوسی، مجموع الرسائل، ج۱، تحریر الاکرلثاوذوسیوس، ص۲، حیدرآباد دکن ۱۳۵۸ـ۱۳۵۹.
۵۶. ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی: از سده سوم تا سده یازدهم هجری، ج۱، ص۲۰۶ـ۲۰۹، تهران ۱۳۶۵ ش.
۵۷. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۱۷-۱۲۰، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
۵۸. ابن ندیم، ج۱، ص۳۳۱.
۵۹. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۹ـ ۳۰۰، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
۶۰. ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱۳۱ـ۱۳۲، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
۶۱. ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱۳۴ـ۱۳۶، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
۶۲. ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۲۶۸ـ۲۶۹، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
۶۳. ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱۳۷ـ ۱۳۸، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
۶۴. ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۲۷۰، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
۶۵. ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱۱۷ـ۱۲۹، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
۶۶. ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱۹۳ـ۲۱۴، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
۶۷. مقدمة مورلون، ص VII، ج۱، ص۶۸ـ۸۲، ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
۶۸. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۵، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
۶۹. ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۳۳، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
۷۰. ابن خلّکان، ابن صاعد اندلسی، ص۱۹۳،التعریف بطبقات الامم: تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری، چاپ غلامرضا جمشیدنژاد اول، تهران ۱۳۷۶ش.
۷۱. ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۱، ص۵۲، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
۷۲. ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۲، ص۶۵۴، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
۷۳. ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، صX، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
۷۴. ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۵۸، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
۷۵. عبدالرحمان خازنی، الزیج المعتبر السنجری، ج۱، ص۱۴۳، نسخه خطی کتابخانه واتیکان، ش ۷۶۱ Arab، نسخه عکسی کتابخانه بنیاد دایره المعارف اسلامی.
۷۶. ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱ـ۱۷، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
۷۷. ثابت بن قرّه، المؤلفات الفلکـیّة، ج۱، ص۱۹ـ۲۵، چاپ ریجیس مورلون، پاریس ۱۹۸۷.
۷۸. ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۱، ص۲۴۳، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
۷۹. ابوریحان بیرونی، الاثار الباقیة عن القرون الخالیة، ج۱، ص۲۶۲، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳.
۸۰. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۱۷-۱۱۸، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
۸۱. خلیل جاویش، نظریة المتوازیات فی الهندسة الاسلامیة، ج۱، ص۱۴۶، تونس ۱۹۸۸.
۸۲. خلیل جاویش، نظریة المتوازیات فی الهندسة الاسلامیة، ج۱، ص۱۵۴، تونس ۱۹۸۸.
۸۳. عبدالرحمان خازنی، کتاب میزان الحکمه، ج۱، ص۳۳ـ۳۴، حیدرآباد دکن ۱۳۵۹.
۸۴. ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۲۹۵، چاپ نزار رضا، بیروت (۱۹۶۵).
۸۵. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء،ص۱۲۰-۱۲۱، چاپ لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳
۸۶. محمدتقی دانش پژوه،ص۱۸۹-۱۹۰، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه دانشکدة ادبیات، در مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران، سال ۱۳، ش ۱ (مهر ۱۳۴۴).
۸۷. محمدتقی دانش پژوه،ص۱۸۹-۱۹۰، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه دانشکدة ادبیات، در مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران، سال ۱۳، ش ۱ (مهر ۱۳۴۴).


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «ثابت بن قره»، شماره۴۲۱۲.    






جعبه ابزار