تیه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تِیْه بیابانی است که بنی اسرائیل در پی نافرمانی خداوند چهل سال در آن سرگردان شدند.


معنای لغوی

[ویرایش]

فرهنگ نویسان عربی، تیه را در اصل، مصدرِ «تاهَ یَتیهُ» و به معنای سرگشته و سرگردان به راهی رفتن دانسته و برخی گمراه شدن در پی آن را نیز افزوده اند.
معنای سرگردانی و گمراهی ( حاصل مصدر ) و حرکت با حالت سرگشته و سرگردان در پی گم کردن راه هم گفته شده است.
بر اساس معانی یاد شده و به عنوان اسم صفت
[۱۳] لغت نامه، ج۵، ص۶۳۵۷، «تیه».
، بیابانی که به سبب نبود نشان راه ، آدمی در آن گم و سرگردان شود نیز «تِیه» خوانده شده است
[۱۸] لغت نامه، ج۵، ص۶۳۵۷، «تیه».


در اصطلاح قرآن

[ویرایش]

سرانجام در کاربردی دیگر و با اثرپذیری از قرآن به عنوان اسم خاص
[۲۰] لغت نامه، ج۵، ص۶۳۵۷.
به بیابانی گفته می‌شود که بنی اسرائیل در پی خروج از مصر و بر اثر نافرمانی خداوند ، ۴۰ سال در آن سرگردان و از ورود به سرزمین مقدس محروم شدند.

موقعیت جغرافیایی

[ویرایش]

این بیابان را در شبه جزیره سینا دانسته اند. جغرافی دانان عرب آن را «صحرای بنی اسرائیل» نیز خوانده اند.
[۲۴] تاریخ اورشلیم، ص۳۲۴.
[۲۵] دایره المعارف فارسی، ج۱، ص۷۱۱.
بیابان یاد شده میان أیله ، مصر، دریای قُلْزم ( سرخ ) و کوه های سرات شام قرار دارد و گستره آن از اطراف به جفار ، کوه طور و سرزمین فلسطین منتهی می‌شود.
این وادی ، جنوبی ‌ترین بخش فلسطین
[۲۷] تاریخ اورشلیم، ص۳۲۴.
[۲۸] دایره المعارف فارسی، ج۱، ص۷۱۱.
و بیش‌تر آن شن زار و فاقد پوشش گیاهی است.
[۲۹] دایره المعارف فارسی، ج۱، ص۷۱۱.
مساحت آن را به ابعاد ۴۰ فرسنگ در ۴۰ فرسنگ گفته اند.

تیه در تورات

[ویرایش]

راز محرومیت ۴۰ ساله بنی اسرائیل از ورود به کنعان ، سرگردانی آنان در بیابان و انبوهی از رخدادهای تلخ و شیرین این سال‌ها به شکل مبسوطی در عهد عتیق گزارش شده است. « سِفر اعداد » که بخش عمده آن روایت گر این دوره از تاریخ بنی اسرائیل است، در تورات عبری ، با نام «در بیابان» خوانده می‌شده است.
[۳۳] قاموس الکتاب المقدس، ص۶۰۹.

بنا به روایت تورات، بنی اسرائیل در پی خروج از مصر (۱۴۴۶ ق. م.) و با عبور از دریای سرخ ، مناطقی چون کوه طور (سینا)، بخش های گوناگون صحرای سینا همانند بیابان های سین، فاران و توقفگاه های متعدد آن را پشت سر گذاشته، به بیابانی به نام « قادش برنیع » می رسند که نزدیک ‌ترین بخش صحرای سینا به مرزهای جنوبی کنعان و پس از کوه سینا ، مشهورترین مکان در تاریخ سرگردانی آنان است. بیشترین سال های سرگردانی ۴۰ ساله بنی اسرائیل در این منطقه سپری شده است.
[۳۴] التفسیر التطبیقی، ص۲۷۰-۲۷۱.
[۳۵] الکتاب المقدس، خروج ۱۵: ۲۲.
[۳۶] الکتاب المقدس، اعداد ۱۰: ۱۱-۱۲.
[۳۷] الکتاب المقدس، اعداد ۱۰: ۳۳.
[۳۸] الکتاب المقدس، اعداد ۲۰: ۱.


← عزم سرزمین موعود


اینجاست که حضرت موسی علیه‌السلام ۱۲ نفر از سران قبایل را برای بررسی شرایط جغرافیایی، اقتصادی، امکانات و وضعیت دفاعی سرزمین کنعان به سمت مرزهای جنوبی آن روانه می‌کند (۱۴۴۳ ق. م.). آنان پس از ۴۰ روز بازگشته، از حاصلخیزی و جنگجویان غول پیکر و نیرومند آن سرزمین و حصارهای دفاعی بلند و مستحکم شهرها خبر می‌دهند. از این افراد تنها دو نفر به نام های یوشَع بن نون و کالیب ابن یَفُنَّه با اعتماد به خدا و یادآوری امدادها و وعده های الهی، بنی اسرائیل را برای فتح سرزمین موعود ترغیب می‌کنند؛ اما ۱۰ نفر دیگر که با دیدن آن اوضاع، به هراس افتاده بودند، با سخنان خود و شکست ناپذیر خواندن دشمن ، بنی اسرائیل را نیز دچار رعب و وحشت می‌کنند، برای همین آنان کشته شدن مردان و اسارت زنان و فرزندان قوم را نتیجه محتوم رویارویی با چنین دشمنی خوانده، از فرمان خدا مبنی بر جنگ با آنان سر باز می‌زنند.

← شکست از کنعانیان


تلاش حضرت موسی علیه‌السلام، هارون علیه‌السلام و یوشع و کالیب نیز در این باره ثمرساز نشد و بنی اسرائیل با ابراز ندامت از ترک مصر و با طرح ایده انتخاب رهبری جدید، به فکر بازگشت دوباره به مصر افتادند.
به کیفر این بی ایمانی و تمرد آشکار که به رغم مشاهده معجزات و امدادهای فراوان الهی صورت می‌گرفت، خداوند از محرومیت ۴۰ ساله قوم از ورود به سرزمین موعود و مرگ همه افراد ۲۰ ساله و بالاتر از ۲۰ سال به جز یوشع و کالیب در طی این مدت خبر می‌دهد. بنی اسرائیل با آگاهی از این کیفر الهی و نادم از نافرمانی خویش، برای جنگ اعلام آمادگی کرده، به رغم نهی حضرت موسی علیه‌السلام در تلاشی ناموفق برای ورود به سرزمین مقدس با عمالقه و کنعانی‌ها درگیر و از سوی آنان مورد یورش و تعقیب قرار می‌گیرند.
[۳۹] الکتاب المقدس، اعداد ۱۳: ۱-۳۳.
[۴۰] الکتاب المقدس، اعداد ۱۴: ۱-۴۵.
[۴۱] الکتاب المقدس، تثنیه ۱-۳.


← تلاش برای ورود به کنعان


آن‌ها در ادامه تلاش برای ورود به کنعان ، پس از درگیری با ساکنان « عراد » در جنوب اورشلیم که مانع عبور بنی اسرائیل از سرزمین خویش شدند، ناگزیر به سمت جنوب بحر المیت تغییر مسیر می‌دهند تا از راه کشور « أدوم » (بخشی از اردن کنونی) وارد سرزمین موعود شوند. با ممانعت پادشاه «ادوم»، بنی اسرائیل کشور یاد شده را دور زده، در موازات بحر المیت به سوی سرزمین « عمون » واقع در مرز شمالی اردن با سوریه حرکت می‌کنند. پیمایش این مسیر طولانی و سختی های راه، آنان را به شدت دچار فرسایش می‌کند.
قوم سرگردان پس از شکست «اموری ها» و «عمونی ها» و نیز تصرف سرزمین « باشان » واقع در مرزهای جنوبی سوریه با اردن و شرق رود اردن ، در دشت های موآب (کرانه های غربی و شرقی رود اردن) روبه روی شهر اریحا اردو می‌زنند.
[۴۲] التفسیر التطبیقی، ص۲۷۰-۲۷۱.
[۴۳] الکتاب مقدس، اعداد ۲۰: ۱۴-۲۱.
[۴۴] الکتاب المقدس، اعداد ۲۱: ۱-۳۵.


← ورود به سرزمین موعود


تلاش پادشاه موآب برای شکست بنی اسرائیل به کمک نفرین بلعم باعورا ، انحراف شمار زیادی از قوم به وسیله زنان و دختران مدیان ، بت پرستی و خوردن از گوشت قربانیان بت به دعوت آن‌ها و در نتیجه مرگ شمار انبوهی بر اثر بیماری وبا و به کیفر این گناهان در دشت های یاد شده رخ می‌دهند (۱۴۰۷ ق. م.).
سرگردانی قوم در اینجا پایان می‌یابد و نسل جدید که خداوند در مدت سرگردانی، حضور خود را در آتش و ابر بر آنان آشکار می‌ساخت و بر همراهی و یاری آنان تأکید می‌کرد، پس از مرگ حضرت موسی علیه‌السلام و به فرماندهی یوشع از آن‌جا وارد سرزمین موعود می‌شوند
[۴۵] الکتاب المقدس، اعداد ۲۲: ۱-۲۰.
[۴۶] الکتاب المقدس، اعداد ۲۳: ۱-۱۲.
[۴۷] الکتاب المقدس، اعداد ۲۵: ۱-۹.
(۱۴۰۶ ق. م.).

← حوادث دوره ۴۰ ساله


در دوره ۴۰ ساله سرگردانی، حوادث تلخ و شیرین و جنگ و گریزهای فراوانی رخ می‌دهد و خداوند به تدریج آموزه های اعتقادی و احکام عملی را برای بنی اسرائیل می‌فرستد.
[۴۸] الکتاب المقدس، اعداد ۵: ۵-۳۱.
[۴۹] الکتاب المقدس، اعداد ۶: ۱-۲۱.
[۵۰] الکتاب المقدس، اعداد ۱۵: ۱-۳۱.
[۵۱] الکتاب المقدس، اعداد ۱۵: ۲۸-۳۱.
[۵۲] الکتاب المقدس، اعداد ۲۹: ۱-۴۰.
میزان طاعت و بندگی آنان بارها آزموده می‌شود و خداوند به کرّات عهد خویش با حضرت ابراهیم علیه‌السلام و فرزندان او را به آنان یادآوری می‌کند.
[۵۳] الکتاب المقدس، خروج ۱۹: ۱-۸.
[۵۴] الکتاب المقدس، خروج ۲۳: ۲۰-۲۶.

رخدادهای مهمی چون نزول مَنّ و سلوی
[۵۵] الکتاب المقدس، اعداد ۱۱: ۴-۳۲.
، شکافتن چشمه آب از سنگ با عصای موسی
[۵۶] الکتاب المقدس، اعداد ۲۰: ۲-۱۲.
[۵۷] الکتاب المقدس، قضاة ۱۵: ۱۹.
، آمدن ابر آتشین برای هدایت قوم
[۵۸] الکتاب المقدس، اعداد ۹: ۱۵-۲۳.
، نزول عذاب های متعدد
[۵۹] الکتاب المقدس، اعداد ۱۱: ۱-۲.
[۶۰] الکتاب المقدس، اعداد ۱۱: ۳۳-۳۵.
[۶۱] الکتاب المقدس، اعداد ۲۵: ۱-۹.
، مرگ مریم
[۶۲] الکتاب المقدس، اعداد ۲۰: ۲.
(خواهر موسی)، هارون و موسی علیهماالسلام
[۶۳] الکتاب المقدس، اعداد ۲۰: ۲۲-۲۹.
[۶۴] الکتاب المقدس، تثنیه ۳۴: ۴-۶.
همه در این دوره تاریخی رخ داده است.

تیه در قرآن

[ویرایش]

واژه تیه به معنای بیابانی که بنی اسرائیل در آن سرگردان شدند، در قرآن نیامده، بلکه از تعبیر «یَتیهونَ فِی الاَرض» گرفته شده است.

← عقیده مسلمین


مورخان مسلمان و مفسران شیعه و سنی به تبع مفسران نخستین، سایه افکندن ابر بر سر بنی اسرائیل ، نزول مَنّ و سلوی و پیدایش چشمه های دوازده ‌گانه از سنگ برای آنان، همچنین مرگ حضرت موسی و هارون علیهماالسلام را در بیابان یاد شده دانسته اند.

← هماهنگی قرآن و تورات


گزارش قرآن درباره سبب سرگردانی بنی اسرائیل و مدت زمان ۴۰ ساله آن هماهنگ با تورات است. هنگامی که آنان به مرزهای فلسطین رسیدند ، به تصریح قرآن فرمان یافتند که با ورود به سرزمین مقدس با ساکنان آن به نبرد پرداخته، آنجا را برای سکونت خویش تصرف کنند؛ اما آنان به بهانه نیرومندی و تنومندی ساکنان شهر، به نام عمالقه و به رغم هشدار صریح حضرت موسی علیه‌السلام، ضمن نادیده گرفتن فرمان الهیِ آن حضرت و امتناع شدید از ورود به شهر و جنگ با کافران، رفتن به آن‌جا را به خروج قوم یاد شده مشروط کرده، از حضرت موسی علیه‌السلام خواستند تا خود با خدای خویش به جنگ آنان برود که بنی اسرائیل به کیفر این گناه و نافرمانی صریح که اساس دعوت حضرت موسی علیه‌السلام را به خطر می‌افکند و با نفرین آن حضرت ۴۰ سال از ورود به بیت المقدس و سکونت در آن محروم و به عنوان عذاب در بیابان‌ها سرگردان شدند :
«قالَ رَبِّ اِنّی لا اَملِکُ اِلاّ نَفسی و اَخی فَافرُق بَینَنا وبَینَ القَومِ الفسِقین • قالَ فَاِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَیهِم اَربَعینَ سَنَةً یَتیهونَ فِی الاَرضِ فَلا تَأسَ عَلَی القَومِ الفسِقین».

← سایر عوامل


از گوساله پرستی بنی اسرائیل به مدت ۴۰ روز و نفرین بلعم باعورا نیز به عنوان سبب گرفتاری در تیه یاد شده است.
بنابر دیدگاه نخست، بنی اسرائیل در برابر هر روز گوساله پرستی به کیفر یک سال سرگردانی در تیه دچار آمدند. این دو دیدگاه با آیات مربوط و دیدگاه اکثر قریب به اتفاق مفسران سازگار نیست.

← نظر ابن خلدون


ابن خلدون که با نگاه جامعه شناسانه به این دوره از حیات اجتماعی بنی اسرائیل می‌نگرد، درباره حکمت سرگردانی و حرمت ۴۰ ساله ورود به سرزمین مقدس دیدگاهی درخور توجه و پذیرفتنی دارد.
وی در تحلیل کارکرد اجتماعی عصبیت به نقش کلیدی آن در همبستگی اجتماعی و ایجاد انگیزه دفاع و حمایت از جامعه و مقاومت در راه حفظ حیات آن اشاره کرده، تحقیر و خوار ساختن یک قوم و سرسپردگی و وابستگی آنان را از زمینه های ضعف و زوال عصبیت و در نتیجه اضمحلال قدرت و حاکمیت آنان می‌داند.
وی بر همین اساس معتقد است که بنی اسرائیل از یک سو به سبب سال‌ها بردگی ، تحقیر شدن و استثمار ، عصبیت قومی خود را از دست داده بودند و از سوی دیگر هنوز ایمان مذهبی کاملی نداشتند و در نتیجه از دفاع، پایداری و نبرد برای حفظ حیات اجتماعی و مستقل خود و تصرف سرزمین موعود ناتوان بودند، از این رو حکمت خداوند می‌طلبید که نسل خو گرفته با خواری، قهر ، غلبه و بردگی از بین برود و نسل جدیدی بدون داشتن خلق و خوی نیاکان و بر اساس باورهای محکم دینی، بتوانند شالوده و بنیان جامعه ای جدید و مستقل و مقتدر را پی ریزی کنند.

← تناسب مجازات


بخش پایانی آیه ۲۶ مائده نشان می‌دهد که حضرت موسی علیه‌السلام با آگاهی از محرومیت ۴۰ ساله قوم از ورود به سرزمین مقدس، از نفرین خود نادم و اندوهگین شد، از این رو خداوند وی را دلداری داده، بنی اسرائیل را به سبب فسق و نافرمانی آنان درخور چنین مجازاتی می‌داند.

تشریعی یا تکوینی بودن سرگردانی

[ویرایش]

هرچند درباره مسائلی چون تشریعی یا تکوینی بودن تحریم ، چگونگی اعمال تحریم تکوینی و عدم امکان برون رفت از بیابان ، مسافت طی شده در طول ۴۰ سال و حوادث رخ داده در آن، گزارش صریحی در قرآن نیامده است؛ اما مفسران به موارد یاد شده پرداخته‌اند که دیدگاه آنان گاه متفاوت و گاهی نیز هماهنگ با ظاهر آیات است.
برخلاف دیدگاه ابوعلی جبایی مبنی بر تشریعی بودن تحریم ورود به سرزمین مقدس و سرگردانی در وادی تیه ، بیشتر مفسران شیعه و سنی هماهنگ با ظاهر آیه، آن را تکوینی خوانده اند، بر این اساس عدم راهیابی بنی اسرائیل به سرزمین مقدس و سرگشتگی آنان در بیابان از سر اراده و اختیار نبوده است و آن‌ها به مدت ۴۰ سال بدون هیچ توفیقی در جست و جوی راه برون رفت از صحرا بوده اند.

کیفیت سرگردانی بنی اسرائیل

[ویرایش]

در بیان چگونگی آن و این‌که چگونه از میان آن همه انسان، کسی در مدت ۴۰ سال نتوانست راه بیرون رفتن از بیابان را پیدا کند شماری از مفسران
[۱۲۲] طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۱، ص۴۲۴.
به پیروی از مفسران نخستینی چون مجاهد ، حسن و ابوعلی جبائی گفته اند:
بنی اسرائیل در این مدت هر روز پس از پیمودن مسافتی، شب را که به صبح می‌رساندند، بامدادان خود را در همان نقطه آغاز حرکت می‌یافتند.
در تبیین این پدیده شماری از مفسران و برخی احادیث اسلامی به چرخش زمین در زیر پای بنی اسرائیل به فرمان خداوند اشاره کرده اند؛
همچنین آن را به سبب از بین رفتن نشانه های راه یا عدم تشخیص بخش های گوناگون بیابان از یکدیگر به سبب همانند بودن نیز امکان پذیر خوانده اند.
[۱۳۲] فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۱۱، ص۱۵۹.


← عینیت تحریم تکوینی


در هر صورت، بیشتر مفسران پدیده یاد شده را امری خارق عادت ، فرا طبیعی و متأثر از اراده خاص خداوند دانسته اند. هرچند برخی مفسران در تفسیر تحریم تکوینی، آوارگی قوم در بیابانی محدود و چرخش زمین زیر پای آنان را به دلیل عدم منافات آن با قرآن و نیز آکنده بودن تاریخ بنی اسرائیل از حوادث شگفت و خارق عادتی از این دست، قابل پذیرش دانسته اند ؛
در مقابل، مؤیّد قرآنی نیز برای آن نمی‌توان یافت. قرآن فقط به سرگردانی ۴۰ ساله آنان اشاره می‌کند، به ویژه این‌که شناسایی سرزمین مقدس از سوی فرستادگان حضرت موسی علیه‌السلام و در نتیجه آگاهی بنی اسرائیل از شرایط ساکنان آن از آیات قرآن قابل برداشت است، از این رو به نظر می‌رسد سرگردانی قوم و عدم راهیابی آنان به سرزمین مقدس به سبب ممانعت اقوام ساکن در سرزمین های مرزی فلسطین بوده و تحریم تکوینی خداوند به این شکل عینیت یافته است و بنی اسرائیل ناگزیر در تلاش برای ورود به آن‌جا و احیانا در جست و جوی چراگاه برای حیوانات خود در بیابان‌ها حرکت کرده، با قبایل گوناگون درگیر می‌شده اند. زندگی آنان نه شهرنشینی بوده است و نه مانند قبایل بدوی و بیابان نشین.

رخدادهای وادی تیه

[ویرایش]

قرآن پاره ای از حوادث و معجزات رخ داده برای بنی اسرائیل در مسیر حرکت به سرزمین موعود را گزارش می‌کند. هرچند بیان و دلالت صریحی در آیات مبنی بر وقوع آن‌ها در وادی تیه و دوران سرگردانی در آن وجود ندارد،
بر اساس گزارش تورات ، سیاق آیات مربوط، تصریح شمار چشمگیری از مفسران نامدار شیعه و سنی و پاره ای قراین دیگر، حوادث و معجزات یاد شده در وادی تیه روی داده است، به ویژه آن‌که مدت زمانی که بنی اسرائیل پس از خروج و پیش از دچار شدن به سرگردانی در بیابان سپری کردند، در مقایسه با دوران ۴۰ ساله تیه بسیار اندک و ناچیز بوده است.
حوادث و معجزات یاد شده از این قبیل اند:

← سایه بانی ابر


خداوند سایه افکندن ابر بر سر بنی اسرائیل در بیابان را به عنوان یکی از نعمت های خویش، به آنان یادآوری می‌کند: «و ظَلَّلنا عَلَیکُمُ الغَمام...».
گروهی از مفسران شیعه و سنی به تبع مفسران صحابی و نخستینی چون ابن عباس ، وهب بن منبه ، ربیع و ابن اسحاق ، نعمت یاد شده را مربوط به دوران سرگردانی در تیه دانسته اند. هنگامی که بنی اسرائیل نادم از نافرمانی خویش، از گرمای خورشید بیابان نزد حضرت موسی علیه‌السلام شکوه کردند، خداوند به وسیله ابر بر آنان سایه افکند.
[۱۵۱] زمخشری، محمد بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزيل، ج۲، ص۱۶۰.


← نزول منّ و سلوی


نزول « منّ » (دانه‌هایی به اندازه تخم گشنیز ، سفید مایل به زرد با طعم نان روغنی )
[۱۵۲] الکتاب المقدس، اعداد ۱۱: ۷-۸.
[۱۵۳] قاموس الکتاب المقدس، ص۸۳۹، «مَنّ».
و « سلوی » ( بلدرچین ) از دیگر نعمت های خدا بر بنی اسرائیل در بیابان است: «... و اَنزَلنا عَلَیکُمُ المَنَّ والسَّلوی کُلوا مِن طَیِّبتِ ما رَزَقنکُم...».
بیشتر مفسران شیعه و سنی بر نزول منّ و سلوی در دوران سرگردانی در تیه تصریح کرده اند.
بنی اسرائیل در بیابان فقط با منّ و سلوی تغذیه می‌کردند، از این رو با یادآوری غذاهای متنوعی چون سبزی ، خیار ، سیر ، عدس و پیاز که در مصر به خوردن آن عادت کرده بودند، از یکنواختی غذا شکوه کرده، خواستار تنوع غذایی شدند
[۱۶۴] الکتاب المقدس، اعداد ۱۱: ۴-۱۵.
[۱۶۵] الکتاب المقدس، اعداد ۱۱: ۳۱-۳۳.
:
«و اِذ قُلتُم یموسی لَن نَصبِرَ عَلی طَعامٍ و احِدٍ فَادعُ لَنا رَبَّکَ یُخرِج لَنا مِمّا تُنبِتُ الاَرضُ مِن بَقلِها وقِثّائِها وفومِها و عَدَسِها وبَصَلِها...»
اما بر اساس گزارش تورات ، نزول منّ و سلوی برای نخستین بار ۴۵ روز پس از خروج در صحرای «سین» واقع در میان « ایلیم » و کوه سینا و پیش از گرفتاری تیه بوده است.
[۱۶۷] الکتاب المقدس، خروج ۱۶: ۱-۱۶.
هنگامی که بنی اسرائیل با یادکرد دیگ های پرگوشت در مصر و سخن گفتن از مرگ خویش در بیابان بر اثر گرسنگی ، به حضرت موسی علیه‌السلام اعتراض کردند، خداوند انبوهی از منّ و سلوی را فرستاد و قوم سرگردان تا پایان ۴۰ سال از نان «منّ» که همه روزه به جز روزهای شنبه نازل می‌شد، تغذیه می‌کرد.
[۱۶۸] الکتاب المقدس، خروج ۱۶: ۱-۲۵.


← جاری‌شدن چشمه ازسنگ


هنگامی که بنی اسرائیل از نبود آب و تشنگی در بیابان شکوه کردند ، حضرت موسی علیه‌السلام در پی درخواست آب از خدا و با هدایت وحی الهی، عصای خود را بر سنگ کوبید و ۱۲ چشمه به تعداد ۱۲ قبیله بنی اسرائیل جاری شد که همگی از آن سیراب شدند:
«و اَوحَینا اِلی موسی اِذِ استَسقهُ قَومُهُ اَنِ اضرِب بِعَصاکَ الحَجَرَ فَانبَجَسَت مِنهُ اثنَتا عَشرَةَ عَینًا قَد عَلِمَ کُلُّ اُناسٍ مَشرَبَهُم...».
به اعتقاد اغلب مفسران نخستینی چون ابن عباس ، سدی ، مجاهد ، قتاده ، ابن زید و مفسران متأخر شیعه و سنی ، جاری شدن چشمه های یاد شده نیز در زمان سرگردانی آنان بوده است. البته چنان‌که برخی نیز گفته اند، در آیه دلیلی بر دیدگاه یاد شده وجود ندارد ؛ اما قراین پیش گفته نشان می‌دهند که در وادی تیه بوده است.

← امور شگفت‌آور وافسانه‌ای


افزون بر نعمت‌ها و معجزات یاد شده، امور شگفت آور و افسانه گونی هم از دوران تیه گزارش شده اند؛ پوسیده و چرکین نشدن لباس های بنی اسرائیل ، بلند نشدن مو و ناخن آنان، تولد کودکان همراه با نوعی پوشش به عنوان لباس و بزرگ شدن آن به موازات رشد آن ها و هدایت قوم به وسیله ستونی از نور در شب‌ها از این قبیل اند.
هرچند قرآن در نفی و اثبات گزارش های یاد شده سخنی نگفته و تاریخ زندگی بنی اسرائیل به ویژه دوران حضور حضرت موسی علیه‌السلام هم آکنده از رخدادهای شگفت انگیز و خارق عادت است، به نظر می‌رسد چنین باور تاریخی بیش‌تر بازتابی از تفسیر یاد شده از تحریم تکوینی (سرگردانی و حرکت در مسیری معین و محدود) و پرسش های برخاسته از آن است؛ به این معنا که بنی اسرائیل در طول ۴۰ سال و بدون ارتباط با هیچ قوم و قبیله و شهر و آبادی ای چگونه لباس های مورد نیاز خود را تأمین می‌کردند؟

← مرگ‌حضرت‌موسی وهارون


بیشتر مفسران شیعه و سنی هماهنگ با گزارش تورات
[۲۰۶] الکتاب المقدس، تثنیه ۳۴: ۴-۶.
و با پذیرش دیدگاه ابن عباس معتقد به حضور و مرگ حضرت موسی و هارون علیهماالسلام در دوران تیه هستند.
این دیدگاه از سوی پاره ای از احادیث منسوب به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و ائمه اطهار علیهم‌السلام نیز تأیید شده است.

←← شبهه و پاسخ


در مقابل، برخی چون زجّاج با استناد به نفرین حضرت موسی علیه‌السلام و تفسیر آن به درخواست جدایی از بنی اسرائیل و نیز با اشاره به عذاب بودن دوران تیه و معذب نشدن پیامبران ، اعتقاد به حضور آن دو در تیه را برنتابیده اند.
در پاسخ این استدلال، بر تفسیرِ دیگری که برای نفرین حضرت موسی علیه‌السلام گفته‌اند تأکید شده است و این‌که تحمل دوران تیه همانند خنک شدن آتش بر حضرت ابراهیم علیه‌السلام برای حضرت موسی و هارون علیهماالسلام آسان و موجب ارتقای درجات معنوی آنان شد ؛
همچنین شماری از مفسران با پذیرش دیدگاه قتاده بر این باورند که افزون بر حضرت موسی و هارون علیهماالسلام، همه افراد بیرون آمده از مصر نیز در دوران تیه مردند و تنها یوشع و کالب زنده مانده، همراه نسل جدید بنی اسرائیل به سرزمین مقدس قدم نهادند.
این دیدگاه همان گزارش تورات است که برخی با اعتقاد به مرگ بیش‌تر و نه همه افراد یاد شده، آن را نپذیرفته اند.

←← ظاهر آیات قرآن


قرآن هرچند در این باره گزارشی ندارد، بر اساس ظاهر برخی آیات در کنار تفسیر مفسران از آن می‌توان گفت که همه افراد آمده از مصر در تیه نمردند و گروهی از آنان وارد سرزمین مقدس شدند.
البته هویت تاریخی و دینی یکسانی که قرآن برای همه نسل های بنی اسرائیل ترسیم کرده و با مخاطب قرار دادن یهودیان عصر نزول، به نعمت و لغزش‌ها و انحرافات نسل های پیشین آنان اشاره می‌کند، مطلب یاد شده را به چالش می‌کشد.

فهرست‌منابع

[ویرایش]

ارشاد العقل السلیم، ابوالسعود (م. ۹۸۲ ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۱ ق؛ الاصفی، الفیض الکاشانی (م. ۱۰۹۱ ق.)، به کوشش مرکز الابحاث والدراسات، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۱۸ ق؛ انوار التنزیل، البیضاوی (م. ۶۸۵ ق.)، به کوشش عبدالقادر، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۶ ق؛ البدء والتاریخ، المقدسی (م. ۳۵۵ ق.)، بیروت، دارصادر، افست، ۱۹۰۳ م؛ البدایة والنهایه، ابن کثیر (م. ۷۷۴ ق.)، به کوشش علی محمد و عادل احمد، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۸ ق؛ تاریخ ابن خلدون، ابن خلدون (م. ۸۰۸ ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛ تاریخ الامم والملوک، الطبری (م. ۳۱۰ ق.)، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ ق؛ تاریخ اورشلیم، سید جعفر حمیدی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۴ ش؛ التبیان، الطوسی (م. ۴۶۰ ق.)، به کوشش احمد حبیب العاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛ التحقیق، المصطفوی، تهران، وزارت ارشاد، ۱۳۷۴ ش؛ ترتیب العین، خلیل (م. ۱۷۵ ق.)، به کوشش بکایی، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۴ ق؛ التعاریف، المناوی (م. ۱۰۳۱ ق.)، به کوشش رضوان الدایة، بیروت، دار الفکر المعاصر، ۱۴۱۰ ق؛ التفسیر التطبیقی للکتاب المقدس، شرکة ماستر میدیا، قاهره؛ تفسیر جوامع الجامع، الطبرسی (م. ۵۴۸ ق.)، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ ق؛ تفسیر الصافی، الفیض الکاشانی (م. ۱۰۹۱ ق.)، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۲ ق؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر (م. ۷۷۴ ق.)، به کوشش مرعشلی، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۰۹ ق؛ تفسیر القرآن الکریم، ابوحمزة الثمالی (م. ۱۴۸ ق.)، گردآوری عبدالرزاق حرزالدین، به کوشش معرفت، قم، الهادی، ۱۴۲۰ ق؛ تفسیر القمی، القمی (م. ۳۰۷ ق.)، به کوشش الجزایری، لبنان، دارالسرور، ۱۴۱۱ ق؛ التفسیر الکبیر، الفخر الرازی (م. ۶۰۶ ق.)، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۱۳ ق؛ تفسیر نورالثقلین، العروسی الحویزی (م. ۱۱۱۲ ق.)، به کوشش رسولی محلاتی، اسماعیلیان، ۱۳۷۳ش؛ جامع البیان، الطبری (م. ۳۱۰ ق.)، به کوشش صدقی جمیل، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ ق؛ الجامع لاحکام القرآن، القرطبی (م. ۶۷۱ ق.)، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ ق؛ الجواهر الحسان، الثعالبی (م. ۸۷۵ ق.)، به کوشش ابومحمد الغماری، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۶ ق؛ دایرة المعارف فارسی، مصاحب و دیگران، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۶ ش؛ زادالمسیر، ابن الجوزی (م. ۵۹۷ ق.)، بیروت، المکتب الاسلامی، ۱۴۰۷ ق؛ الصحاح، الجوهری (م. ۳۹۳ ق.)، به کوشش عبدالغفور، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۴۰۷ ق؛ قاموس الکتاب المقدس، بطرس عبدالملک و دیگران، القاهرة، دارالثقافة، ۱۹۹۴ ق؛ القاموس المحیط، الفیروزآبادی (م. ۸۱۷ ق.)، به کوشش مرعشلی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۷ ق؛ الکافی، الکلینی (م. ۳۲۹ ق.)، به کوشش غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۵ ش؛ الکتاب المقدس، بیروت، دارالکتاب المقدس فی شرق الاوسط، ۱۹۹۳ م؛ الکشاف، الزمخشری (م. ۵۳۸ ق.)، قم، بلاغت، ۱۴۱۵ ق؛ لسان العرب، ابن منظور (م. ۷۱۱ ق.)، به کوشش علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ ق؛ لغت نامه، دهخدا (م. ۱۳۳۴ ش.) و دیگران، تهران، مؤسسه لغت نامه و دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ ش؛ مجمع البیان، الطبرسی (م. ۵۴۸ ق.)، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۰۶ ق؛ المصباح المنیر، الفیومی (م. ۷۷۰ ق.)، قم، دارالهجرة، ۱۴۰۵ ق؛ معالم التنزیل، البغوی (م. ۵۱۰ ق.)، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۴ ق؛ معجم البلدان، یاقوت الحموی (م. ۶۲۶ ق.)، بیروت، دارصادر، ۱۹۹۵ م؛ معجم الفروق اللغویه، ابوهلال العسکری (م. ۳۹۵ ق.)، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۲ ق؛ معجم مقاییس اللغه، ابن فارس (م. ۳۹۵ ق.)، به کوشش عبدالسلام محمد، قم، دفتر تبلیغات، ۱۴۰۴ ق؛ المعجم الوسیط، ابراهیم انیس و دیگران، تهران، فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۵ ش؛ مفردات، الراغب (م. ۴۲۵ ق.)، به کوشش صفوان داودی، دمشق، دارالقلم، ۱۴۱۲ ق؛ المواعظ والاعتبار، المقریزی (م. ۸۴۵ ق.)، به کوشش خلیل المنصور، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۸ ق؛ المیزان، الطباطبایی (م. ۱۴۰۲ ق.)، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۳ ق.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، ج۱، ص۱۱۲.    
۲. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۱۳، ص۴۸۲.    
۳. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، ج۶، ص۲۲۲۹، «تیه».    
۴. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، ج۶، ص۲۲۲۹.    
۵. عسکری، ابوهلال، الفروق اللغویه، ص۴۴۵.    
۶. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، ج۱، ص۴۰۶، «تیه».    
۷. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۱۳، ص۴۸۳.    
۸. فیومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ص۷۹، «تیه».    
۹. گروهی از مولفین، المعجم الوسیط، ج۱، ص۹۲، «تاه».    
۱۰. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص۷۶.    
۱۱. عسکری، ابوهلال، الفروق اللغویه، ص۴۴۵.    
۱۲. فیروزآبادی، مجدالدین، القاموس المحیط، ج۴، ص۲۸۲، «تیه».    
۱۳. لغت نامه، ج۵، ص۶۳۵۷، «تیه».
۱۴. التوقیف، ج۱، ص۱۱۴.    
۱۵. فیومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ص۷۹، «تیه».    
۱۶. ابن فارس، مقاییس اللغه، ج۱، ص۳۶۱.    
۱۷. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، ج۶، ص۲۲۲۹.    
۱۸. لغت نامه، ج۵، ص۶۳۵۷، «تیه».
۱۹. مائده/سوره۵، آیه۲۶.    
۲۰. لغت نامه، ج۵، ص۶۳۵۷.
۲۱. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۱۰، ص۱۹۰.    
۲۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۲۲۵.    
۲۳. حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۲، ص۶۹.    
۲۴. تاریخ اورشلیم، ص۳۲۴.
۲۵. دایره المعارف فارسی، ج۱، ص۷۱۱.
۲۶. حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۲، ص۶۹، «تیه».    
۲۷. تاریخ اورشلیم، ص۳۲۴.
۲۸. دایره المعارف فارسی، ج۱، ص۷۱۱.
۲۹. دایره المعارف فارسی، ج۱، ص۷۱۱.
۳۰. حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۲، ص۶۹، «تیه».    
۳۱. حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج۲، ص۶۹.    
۳۲. مقریزی، احمد بن علی، المواعظ و الاعتبار، ج۱، ص۳۹۳-۳۹۴.    
۳۳. قاموس الکتاب المقدس، ص۶۰۹.
۳۴. التفسیر التطبیقی، ص۲۷۰-۲۷۱.
۳۵. الکتاب المقدس، خروج ۱۵: ۲۲.
۳۶. الکتاب المقدس، اعداد ۱۰: ۱۱-۱۲.
۳۷. الکتاب المقدس، اعداد ۱۰: ۳۳.
۳۸. الکتاب المقدس، اعداد ۲۰: ۱.
۳۹. الکتاب المقدس، اعداد ۱۳: ۱-۳۳.
۴۰. الکتاب المقدس، اعداد ۱۴: ۱-۴۵.
۴۱. الکتاب المقدس، تثنیه ۱-۳.
۴۲. التفسیر التطبیقی، ص۲۷۰-۲۷۱.
۴۳. الکتاب مقدس، اعداد ۲۰: ۱۴-۲۱.
۴۴. الکتاب المقدس، اعداد ۲۱: ۱-۳۵.
۴۵. الکتاب المقدس، اعداد ۲۲: ۱-۲۰.
۴۶. الکتاب المقدس، اعداد ۲۳: ۱-۱۲.
۴۷. الکتاب المقدس، اعداد ۲۵: ۱-۹.
۴۸. الکتاب المقدس، اعداد ۵: ۵-۳۱.
۴۹. الکتاب المقدس، اعداد ۶: ۱-۲۱.
۵۰. الکتاب المقدس، اعداد ۱۵: ۱-۳۱.
۵۱. الکتاب المقدس، اعداد ۱۵: ۲۸-۳۱.
۵۲. الکتاب المقدس، اعداد ۲۹: ۱-۴۰.
۵۳. الکتاب المقدس، خروج ۱۹: ۱-۸.
۵۴. الکتاب المقدس، خروج ۲۳: ۲۰-۲۶.
۵۵. الکتاب المقدس، اعداد ۱۱: ۴-۳۲.
۵۶. الکتاب المقدس، اعداد ۲۰: ۲-۱۲.
۵۷. الکتاب المقدس، قضاة ۱۵: ۱۹.
۵۸. الکتاب المقدس، اعداد ۹: ۱۵-۲۳.
۵۹. الکتاب المقدس، اعداد ۱۱: ۱-۲.
۶۰. الکتاب المقدس، اعداد ۱۱: ۳۳-۳۵.
۶۱. الکتاب المقدس، اعداد ۲۵: ۱-۹.
۶۲. الکتاب المقدس، اعداد ۲۰: ۲.
۶۳. الکتاب المقدس، اعداد ۲۰: ۲۲-۲۹.
۶۴. الکتاب المقدس، تثنیه ۳۴: ۴-۶.
۶۵. مائده/سوره۵، آیه۲۶.    
۶۶. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۱، ص۳۰۳.    
۶۷. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۱، ص۳۰۶.    
۶۸. ابن کثیر، اسماعیل، البدایة و النهایه، ج۱، ص۳۵۷.    
۶۹. ابن کثیر، اسماعیل، البدایة و النهایه، ج۶، ص۳۱۲.    
۷۰. مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ج۳، ص۸۷.    
۷۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۲۲۴-۲۲۶.    
۷۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۲۳۲.    
۷۳. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۰۹.    
۷۴. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۱، ص۲۵۹.    
۷۵. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۱، ص۲۶۹.    
۷۶. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۳، ص۴۹۰.    
۷۷. فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه مرتضی، الصافی، ج۱، ص۱۳۵.    
۷۸. فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه مرتضی، الصافی، ج۲، ص۲۶.    
۷۹. فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه مرتضی، الصافی، ج۲، ص۲۴۵.    
۸۰. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۱۰، ص۱۹۲-۱۹۷.    
۸۱. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۲، ص۱۲۰.    
۸۲. قرطبی، شمس الدین، تفسیر قرطبی، ج۱، ص۴۰۶.    
۸۳. ابن کثیر، تفسیر ابن کثیر، ج۱، ص۹۸-۱۰۱.    
۸۴. بقره/سوره۲، آیه۵۷.    
۸۵. بقره/سوره۲، آیه۶۰.    
۸۶. اعراف/سوره۷، آیه۱۶۰.    
۸۷. طه/سوره۲۰، آیه۸۰.    
۸۸. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۱، ص۳۰۲.    
۸۹. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۱، ص۳۰۷.    
۹۰. ابن کثیر، اسماعیل، البدایة و النهایه، ج۱، ص۳۲۲.    
۹۱. ابن کثیر، اسماعیل، البدایة و النهایه، ج۱، ص۳۵۷.    
۹۲. مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ج۳، ص۸۷.    
۹۳. مائده/سوره۵، آیه۲۱ ۲۴.    
۹۴. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القران، ج۵، ص۲۹۳.    
۹۵. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۱۰، ص۱۹۰.    
۹۶. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۱، ص۲۵۹.    
۹۷. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۲۲۵.    
۹۸. مائده/سوره۵، آیه۲۵ ۲۶.    
۹۹. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۳، ص۴۹۱.    
۱۰۰. ابن جوزی، عبدالرحمان بن علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، ج۱، ص۵۳۵.    
۱۰۱. قرطبی، شمس الدین، تفسیر قرطبی، ج۷، ص۳۱۹.    
۱۰۲. فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۱۵، ص۵۴.    
۱۰۳. تاریخ ابن خلدون، ج۱، ص۱۴۱-۱۴۲.    
۱۰۴. زمخشری، محمد بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج۱، ص۶۲۳.    
۱۰۵. فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۱۱، ص۲۰۱.    
۱۰۶. ابی سعود، محمد بن محمد، تفسیر ابی السعود، ج۳، ص۲۵-۲۶.    
۱۰۷. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۳، ص۴۹۰.    
۱۰۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۱۳.    
۱۰۹. قرطبی، شمس الدین، تفسیر قرطبی، ج۶، ص۱۲۹.    
۱۱۰. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۳، ص۴۹۰.    
۱۱۱. قرطبی، شمس الدین، تفسیر قرطبی، ج۶، ص۱۲۹.    
۱۱۲. فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۱۱، ص۲۰۱-۲۰۲.    
۱۱۳. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۳، ص۴۹۰.    
۱۱۴. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۱۳.    
۱۱۵. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القران، ج۵، ص۲۹۴-۲۹۵.    
۱۱۶. فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۱۱، ص۲۰۱-۲۰۲.    
۱۱۷. قرطبی، شمس الدین، تفسیر قرطبی، ج۶، ص۱۲۹.    
۱۱۸. مائده/سوره۵، آیه۵.    
۱۱۹. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۱۴.    
۱۲۰. ابن جوزی، عبدالرحمان بن علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، ج۱، ص۵۳۵.    
۱۲۱. فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه مرتضی، الصافی، ج۲، ص۲۵-۲۶.    
۱۲۲. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۱، ص۴۲۴.
۱۲۳. طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، ج۱، ص۴۹۱.    
۱۲۴. بغوی، ابومحمد، تفسیر بغوی، ج۲، ص۲۶.    
۱۲۵. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۳، ص۴۹۰.    
۱۲۶. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۱۳.    
۱۲۷. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۱۴-۳۱۳.    
۱۲۸. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۱۰، ص۱۹۰.    
۱۲۹. بغوی، ابومحمد، تفسیر بغوی، ج۲، ص۲۶.    
۱۳۰. تفسیر ابو حمزه ثمالی، ص۱۵۵.    
۱۳۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۱۴.    
۱۳۲. فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۱۱، ص۱۵۹.
۱۳۳. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القران، ج۵، ص۲۹۶.    
۱۳۴. مائده/سوره۵، آیه۲۲ ۲۴.    
۱۳۵. بقره/سوره۲، آیه۵۷.    
۱۳۶. بقره/سوره۲، آیه۶۰.    
۱۳۷. اعراف/سوره۷، آیه۱۶۰.    
۱۳۸. طه/سوره۲۰، آیه۸۰.    
۱۳۹. بقره/سوره۲، آیه۵۷.    
۱۴۰. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۱، ص۲۶۹.    
۱۴۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۲۲۴-۲۲۵.    
۱۴۲. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القران، ج۱۸، ص۱۴۱.    
۱۴۳. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۲، ص۱۲۰.    
۱۴۴. الکشاف، ج۱، ص۶۲۲-۶۲۳.    
۱۴۵. بیضاوی، ناصرالدین، تفسیر بیضاوی، ج۲، ص۳۱۴.    
۱۴۶. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۲، ص۹۷-۱۰۰.    
۱۴۷. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۱، ص۲۵۸.    
۱۴۸. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۲، ص۱۰۰.    
۱۴۹. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۲۲۴-۲۲۵.    
۱۵۰. زمخشری، محمد بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج۱، ص۶۲۲-۶۲۳.    
۱۵۱. زمخشری، محمد بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزيل، ج۲، ص۱۶۰.
۱۵۲. الکتاب المقدس، اعداد ۱۱: ۷-۸.
۱۵۳. قاموس الکتاب المقدس، ص۸۳۹، «مَنّ».
۱۵۴. بقره/سوره۲، آیه۵۷.    
۱۵۵. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۱، ص۲۵۹.    
۱۵۶. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۲۲۵.    
۱۵۷. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القران، ج۶، ص۲۲۶.    
۱۵۸. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۲، ص۱۲۰.    
۱۵۹. ابی سعود، محمد بن محمد، تفسیر ابی السعود، ج۶، ص۳۳.    
۱۶۰. زمخشری، محمد بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج۱، ص۶۲۲-۶۲۳.    
۱۶۱. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۲، ص۱۲۴-۱۲۶.    
۱۶۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۲۳۸-۲۳۹.    
۱۶۳. فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۳، ص۹۸-۹۹.    
۱۶۴. الکتاب المقدس، اعداد ۱۱: ۴-۱۵.
۱۶۵. الکتاب المقدس، اعداد ۱۱: ۳۱-۳۳.
۱۶۶. بقره/سوره۲، آیه۶۱.    
۱۶۷. الکتاب المقدس، خروج ۱۶: ۱-۱۶.
۱۶۸. الکتاب المقدس، خروج ۱۶: ۱-۲۵.
۱۶۹. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۲، ص۱۱۹.    
۱۷۰. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۱۳، ص۱۷۶.    
۱۷۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۲۳۲.    
۱۷۲. فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۳، ص۹۴.    
۱۷۳. اعراف/سوره۷، آیه۱۶۰.    
۱۷۴. بقره/سوره۲، آیه۶۰.    
۱۷۵. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۲، ص۱۲۰-۱۲۱.    
۱۷۶. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۱، ص۲۶۹.    
۱۷۷. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۲۲۵.    
۱۷۸. فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه مرتضی، الصافی، ج۱، ص۱۳۶.    
۱۷۹. فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه مرتضی، الصافی، ج۲، ص۲۴۵.    
۱۸۰. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القران، ج۶، ص۲۲۶.    
۱۸۱. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۲، ص۱۲۰-۱۲۱.    
۱۸۲. فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۳، ص۹۴.    
۱۸۳. بغوی، ابومحمد، تفسیر بغوی، ج۲، ص۲۰۷.    
۱۸۴. فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۳، ص۹۵.    
۱۸۵. زمخشری، محمد بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج۱، ص۱۴۴.    
۱۸۶. ابی سعود، محمد بن محمد، تفسیر ابی السعود، ج۱، ص۱۰۵.    
۱۸۷. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۲، ص۱۲۰.    
۱۸۸. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۱، ص۲۶۹.    
۱۸۹. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۰۹.    
۱۹۰. طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، ج۱، ص۴۹۱.    
۱۹۱. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۲، ص۱۰۰.    
۱۹۲. زمخشری، محمد بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج۱، ص۶۲۳.    
۱۹۳. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۲، ص۱۰۰.    
۱۹۴. زمخشری، محمد بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج۱، ص۶۲۳.    
۱۹۵. ابی سعود، محمد بن محمد، تفسیر ابی السعود، ج۳، ص۲۵.    
۱۹۶. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۱۳.    
۱۹۷. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۲۲۵.    
۱۹۸. ابن کثیر، اسماعیل، البدایة و النهایه، ج۱، ص۳۷۶.    
۱۹۹. بیضاوی، ناصرالدین، تفسیر بیضاوی، ج۲، ص۳۱۴.    
۲۰۰. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۳، ص۴۹۰.    
۲۰۱. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج۱، ص۱۶۵.    
۲۰۲. فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه مرتضی، الاصفی، ج۱، ص۲۷۰.    
۲۰۳. قرطبی، شمس الدین، تفسیر قرطبی، ج۱۴، ص۲۵۱.    
۲۰۴. ثعالبی، ابوزید، الجواهر الحسان فی تفسیر القران(تفسیر الثعالبی)، ج۱، ص۲۴۷.    
۲۰۵. فخررازی، محمد بن عمر، فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۳، ص۸۸.    
۲۰۶. الکتاب المقدس، تثنیه ۳۴: ۴-۶.
۲۰۷. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۱۰، ص۱۹۳.    
۲۰۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۰۹.    
۲۰۹. ابن جوزی، عبدالرحمان بن علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، ج۱، ص۵۳۵.    
۲۱۰. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۳، ص۱۱۱-۱۱۲.    
۲۱۱. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، نور الثقلین، ج۱، ص۶۰۸.    
۲۱۲. فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه مرتضی، الصافی، ج۲، ص۲۶-۲۷.    
۲۱۳. مائده/سوره۵، آیه۲۶.    
۲۱۴. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۱۳.    
۲۱۵. فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۱۱، ص۲۰۱.    
۲۱۶. ابی سعود، محمد بن محمد، تفسیر ابی السعود، ج۳، ص۲۶.    
۲۱۷. بغوی، ابومحمد، تفسیر بغوی، ج۲، ص۲۶.    
۲۱۸. بیضاوی، ناصرالدین، بیضاوی، ناصرالدین، تفسیر بیضاوی، ج۲، ص۳۱۴.    
۲۱۹. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۰۹.    
۲۲۰. فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج۱۱، ص۲۰۱.    
۲۲۱. بیضاوی، ناصرالدین، تفسیر بیضاوی، ج۲، ص۳۱۴.    
۲۲۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۳، ص۳۰۹.    
۲۲۳. بقره/سوره۲، آیه۵۸ ۵۹.    
۲۲۴. اعراف/سوره۷، آیه۱۶۱.    
۲۲۵. بقره/سوره۲، آیه۴۰-۶۵.    


منبع

[ویرایش]

دانشنامه موضوعی قرآن کریم، برگرفته از مقاله «تیه».    



جعبه ابزار