تیاذق

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



‌تیاذُق/ تیاذوق، پزشک مخصوص حَجّاج بن یوسف ثقفی (حک:۴۵-۹۵) حاکم اموی عراق بود.
[۱] Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , v۳, p۲۰۷-۲۰۸, Leiden ۱۹۷۰
وی از نخستین نویسندگان آثار پزشکی در دورۀ اسلامی است. از زندگانی او آگاهی چندانی در دست نیست و منابع کهن تنها به گزارش پزشکی او برای حجاج بن یوسف (ه‌ م) و یادکرد برخی سخنان پندآموز یا اندرزهای پزشکی او بسنده کرده‌اند.
[۷] ابوطالب مکی، محمد، قوت القلوب، ج۱، ص۱۴۶۳، به کوشش محمود ابراهیم محمد رضوانی، قاهره، ۱۴۲۲ق، ۲۰۰۱م.
[۹] ابن‌کثیر، عمادالدین، البدایة و النهایة، به کوشش احمد ابوملحم و دیگران، ج۹، ص۷۱، بیروت، ۱۴۱۵ق، ۱۹۹۴م.



هویت

[ویرایش]

تشخیص هویت او به سبب اشتباهاتی که در املای نام او روی داده دشوار است. ظاهرا شکل‌های مختلفی برای نام وی ضبط کرده اند، از جمله، «تیادوق» ابن‌ندیم، (متوفی ۳۸۵) «ثیاذوق»
[۱۱] Elgood, C, A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate, v۱, p۶۸, Cambridge, ۱۹۵۱.
و «تَیاذُق»،
[۱۲] Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , v۳, p۲۰۷-۲۰۸, Leiden ۱۹۷۰.
صورت‌هایی معرّبِ از تئودوکوس است. اولمان
[۱۳] Ullmann, M, Die Medizin im Islam, v۱, p۲۲-۲۳, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris, Paris, ۱۹۵۳.
تیاذوق را صورتی احتمالی از تئودوخوس دانسته است. قِفْطی (متوفی ۶۴۶)
[۱۴] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۰۵، ش ۳.
[۱۵] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۰۸، ش ۱۵.
دو پزشک به نامهای «تیاذوق» و «ثاذون» را ذکر کرده که در خدمت حجّاج بن یوسف بودند و در‌باره ثاذون نوشته که روزی حجّاج از او سؤال کرد که داروی ترک گِل خواری چیست، او پاسخ داد: «اراده‌ای چون اراده تو، ای امیر» و حجّاج گِلی را که در دست داشت به زمین انداخت و دیگر هرگز گِل نخورد. ابن‌ابی‌اصَیْبِعه (متوفی ۶۶۸) همین حکایت را عیناً برای تیاذوق نقل کرده است. ابن‌عِبْری (۶۲۳ـ ۶۸۵) نیز، احتمالاً به تأسی از قفطی، از دو تن به نام «تیاذوق» و «ثاودون» یاد کرده که هر دو پزشک حجّاج بودند اما لوکلر
[۱۸] Leclerc, L, Histoire de la médecine arabe, v۱, p۸۲-۸۳, Paris, ۱۸۷۶.
آوردن چند شرح حال مشابه تحت نام‌های مختلف را در تاریخ الحکماء قفطی مسبوق به سابقه دانسته (در این مورد اریباسیوس را شاهد آورده) و نتیجه گرفته که ما تنها با یک پزشک و آن هم تئودوکوس مواجهیم.

زندگی‌نامه

[ویرایش]

از زندگانی ثیاذوق آگاهی چندانی در دست نیست و منابع کهن تنها به گزارش پزشکی او برای حجاج بن یوسف (ه‌ م) و یادکرد برخی سخنان پندآموز یا اندرزهای پزشکی او بسنده کرده‌اند؛
[۲۴] ابوطالب مکی، محمد، قوت القلوب، ج۱، ص۱۴۶۳، به کوشش محمود ابراهیم محمد رضوانی، قاهره، ۱۴۲۲ق، ۲۰۰۱م.
[۲۶] ابن‌کثیر، عمادالدین، البدایة و النهایة، به کوشش احمد ابوملحم و دیگران، ج۹، ص۷۱، بیروت، ۱۴۱۵ق، ۱۹۹۴م.
ولی سخنانی از این دست را به دیگر نامداران نیز نسبت داده‌اند.
[۲۷] Ullmann, M, Die Medizin im Islam, p۲۳, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris, p۳۲, Paris, ۱۹۵۳
[۲۸] Klein-Franke, F, Vorlesungen über die Medizin im Islam, Wiesbaden, ۱۹۸۲.
[۲۹] ابن‌قتیبه، عبدالله، عیون الاخبار، ج۳، ص۲۷۱، قاهره، ۱۳۴۸ق، ۱۹۳۰م.
) شاید همین امر و نیز ضبط نام او به اشکال گوناگون، موجب شده است تا قفطی
[۳۲] ۱۰۸، قفطی، علی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۰۵، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م.
و به پیروی از او افزون بر تیاذوق، به حضور پزشکی دیگر به نام ثاذون یا ثاودون، نزد حجاج اشاره کند
[۳۴] Wüstenfeld, F, Geschichte der arabischen Ärzte und Naturforscher,p۹ , New York, ۱۹۷۸.
[۳۵] Ullmann, M, Die Medizin im Islam, p۲۲-۲۳, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris Paris, ۱۹۵۳.
، در حالی که ابن‌ابی‌اصیبعه به رغم آگاهی از نظر قفطی، روایات مربوط به این دو نام را تنها به تیاذوق نسبت داده است
[۳۷] Leclerc, L, Histoire de la médecine arabe, vI, p۸۲, Paris, ۱۸۷۶.


نژاد و مذهب

[ویرایش]

پژوهشگران تنها با تکیه بر این فرض که تیاذوق، باید معرب تئودوکوس (Theodokos) باشد، او را یونانی تبار و احیاناً مسیحی برشمرده‌اند
[۳۸] Wüstenfeld, F, Geschichte der arabischen Ärzte und Naturforscher,p۹ , New York, ۱۹۷۸.
[۳۹] Meyerhof, M, Mediaeval Jewish Physician in the Near East from Arabic Sources, vol XXVIII, p۴۳۷, ISIS, London, ۱۹۳۸.
[۴۰] Elgood, C, A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate, p۶۸, Cambridge, ۱۹۵۱.
[۴۱] Ullmann, M, Die Medizin im Islam, p۲۲, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris, Paris, ۱۹۵۳.
[۴۲] GAS.
اما سخن ابن‌ندیم که تیاذوق را هم در شمار پزشکان پادشاه ایران و هم پزشک حجاج یاد کرده است، و استنباط ابن‌جوزی که این پادشاه را خسروپرویز دانسته، و در نتیجه سن تیاذوق را هنگام پیوستن به حجاج ۱۳۰ سال تخمین زده است،
[۴۴] ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، ج۱، ص۳۰۳، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۹۹۲م.
درست نمی‌نماید (برای انعکاس این سخنان در برخی از نوشته‌های متأخر، نک‌:
[۴۵] Pertsch, W, Die Handschriften, Verzeichnisse der königlichen Bibliothek zu Berlin, vIV, p۴۴, ۱۸۸۸.
[۴۶] Browne, EG, Arabian Medicine, Cambridge, p۲۰, ۱۹۶۲.
[۴۷] Browne, EG, Arabian Medicine, Cambridge, p۱۶, ۱۹۶۲.
[۴۸] Ullmann, M, Die Medizin im Islam, p۲۳, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris Paris, ۱۹۵۳.
که او را با تیادورس (سدۀ ۴م) مذکور در کتاب ابن‌ندیم، و کتاب سارتن،
[۵۰] Sarton, G, Introduction to the History of Science, vI, p۳۷۲, Baltimore, ۱۹۳۱.
، خلط کرده‌اند).

پزشک مبرِّز

[ویرایش]

بیشتر مؤلفان دوره اسلامی
[۵۱] علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۰۵.
تیاذوق را از پزشکان مبرِّز و مشهور دوره اموی ذکر کرده‌اند که شاگردان بزرگی مانند فُرات بن شَحْناثا، طبیب عیسی بن موسی عباسی (متوفی ۱۶۷)، ولیعهد در دوران حکومت منصور (۱۳۶ـ ۱۵۸)، تربیت کرد.

آثار

[ویرایش]

آثاری چند به تیاذوق منسوب است که اغلب برجای نمانده است و معلوم نیست که در اصل به چه زبانی نوشته شده‌اند؛ ولی باید آن‌ها را در زمرۀ نخستین آثار پزشکی دورۀ اسلامی برشمرد
[۵۳] Ullmann, M, Die Medizin im Islam, p۲۳, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris Paris, ۱۹۵۳.
[۵۴] GAS.
سزگین
[۵۵] Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, v۳, p۲۰۷-۲۰۸, Leiden ۱۹۷۰.
چهار اثر را که معلوم نیست در اصل به یونانی بوده یا عربی، برای تیاذوق ذکر کرده:
۱) الکناش یا کناش کبیر، که تیاذوق آن را برای پسرش نوشته است.
[۵۷] قفطی، علی، تاریخ الحکماء، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م.
احتمالاً ارجاعات رازی به‌ تیاذوق به نقل از این کتاب است.
۲) مثنوی یا قصیدة یا قواعد فی حفظ الصحة
[۶۰] Bankipore
[۶۱] Pertsch, W, Die Handschriften, Verzeichnisse der königlichen Bibliothek zu Berlin, vIV, p۱۶۵, ۱۸۸۸.
[۶۲] زهیربابا، محمد، من مؤلفات ابن‌سینا الطبیة، دمشق، ۱۴۰۴ق، ۱۹۸۴م.
که اولمان
[۶۳] Ullmann, M, Die Medizin im Islam, v۱, p۲۲-۲۳, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris, Paris, ۱۹۵۳.
انتساب آن را به تیاذوق نادرست دانسته.
۳) کتاب أبدال الادویه و کیفیه دَقِّها و ایقاعها و إذابتها و شی ء من تفسیر اسماء الادویه (در باره تهیه داروها و بَدَلهای داروها)؛ که شاید ابن‌جزار
[۶۵] ابن‌جزار، احمد، الاعتماد فی الادویة المفردة، ج۱، ص۱۰۹، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۰۵ق، ۱۹۸۵م.
[۶۶] ابن‌جزار، احمد، الاعتماد فی الادویة المفردة، ج۱، ص۱۲۵، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۰۵ق، ۱۹۸۵م.
و ابن‌سمجون
[۶۷] ابن‌سمجون، حامد، جامع الادویة المفردة، ج۱، ص۲۴، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۱۲ق، ۱۹۹۲م.
[۶۸] ابن‌سمجون، حامد، جامع الادویة المفردة، ج۱، ص۱۴۵، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۱۲ق، ۱۹۹۲م.
در نقل آراء تیاذوق دربارۀ بدل داروها، از آن بهره برده باشند.
۴) الفصول فی الطبّ، که ظاهراً خلاصه‌ای از الکنّاش وی بوده است.
[۶۹] GAS. S.
از این آثار چیزی باقی نمانده، اما برخی از حکیمان دوره اسلامی در آثار خود از تیاذوق نقل قول کرده اند. قدیمترین مؤلفی که او را یاد کرده، عبداللّه بن مُسلم بن قُتَیبَه دینوری (متوفی ۲۷۶) است که بی ذکر نام کتاب، چند توصیه بهداشتی او به حجّاج بن یوسف را در کتاب عُیون الاخبار آورده است، مانند اینکه «فقط گوشت حیوانات جوان را که خوب پخته شده باشد، بخور»؛ «پس از ناهار بخواب و پس از شام راه برو، حتی صد قدم».

دستورات بهداشتی و درمانی

[ویرایش]

تیاذوق علاوه بر توصیه های بهداشتی، دستورهایی نیز برای درمان بعضی بیماریها داده، که رازی آن‌ها را در بعضی مجلدات الحاوی نقل کرده است.
تیاذوق عقاید و آرای بهداشتی خود را در ده دستور برای حجّاج خلاصه کرده، از جمله: «تا گرسنه نشده ای غذا نخور؛ تا وقتی که هنوز غذایی در معده باقی است، چیزی نخور؛ از خوردن چیزهایی که دندانها نمی‌توانند آن‌ها را خُرد کنند بپرهیز؛ پس از غذا بلافاصله چیزی ننوش؛ یک روز در میان استحمام کن؛ ادرار خود را نگه ندار حتی اگر سواره باشی؛ بر مقدار خون در بدن بیفزای؛ با شکم خالی آب سرد ننوش؛ قبل از خواب قضای حاجت کن».

شاگردان

[ویرایش]

تیاذوق پس از ۹۰ سال زندگی در واسط درگذشت.
[۷۸] ابن‌کثیر، عمادالدین، البدایة و النهایة، به کوشش احمد ابوملحم و دیگران، ج۹، ص۷۱، بیروت، ۱۴۱۵ق، ۱۹۹۴م.
[۸۰] ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، ج۱، ص۳۰۳، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۹۹۲م.
او شاگردانی برجسته تربیت کرد که از آن میان فرات بن شحناثا، پزشک یهودی تا زمان منصور عباسی زنده بود.
[۸۱] قفطی، علی، تاریخ الحکماء، ص۲۵۵، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م.


شیوه پزشکی

[ویرایش]

تیاذوق در تشخیص بیماری از روی نبض، خویشتن را پیرو آموزه‌های ارخیجانس (نیمۀ نخست سدۀ ۱م) می‌دانست‌
[۸۳] ابوسعید بن بختیشوع، عبیدالله، رسالة فی الطب و الاحداث النفسانیة، به کوشش فلیکس کلاین فرانکه، بیروت، دارالمشرق.
[۸۴] Klein-Franke, F, Vorlesungen über die Medizin im Islam, p۳۲, Wiesbaden, ۱۹۸۲. ثابت بن قره، الذخیرة، به کوشش ماکس مایرهوف، قاهره، ۱۹۲۸م.
[۸۷] ابن‌جزار، احمد، الاعتماد فی الادویة المفردة، ص۴۰، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۰۵ق، ۱۹۸۵م.
[۸۸] ابن‌جزار، احمد، الاعتماد فی الادویة المفردة، ص۴۷، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۰۵ق، ۱۹۸۵م.
[۸۹] ابن‌بطلان، مختار، تقویم الصحة، ص۱۰، ترجمۀ کهن فارسی، به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران، ۱۳۵۰ش.
[۹۰] ابن‌بطلان، مختار، تقویم الصحة، ص۲۲، ترجمۀ کهن فارسی، به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران، ۱۳۵۰ش.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن‌ابی‌اصیبعه، احمد، عیون‌الانباء، محقق: الدكتور نزار رضا، دار مكتبة الحياة، بيروت.
(۲) ابن‌بطلان، مختار، تقویم الصحة، ترجمۀ کهن فارسی، به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران، ۱۳۵۰ش.
(۳) ابن‌بیطار، عبدالله، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، بولاق، ۱۲۹۱ق، ۱۸۷۴م.
(۴) ابن‌جزار، احمد، الاعتماد فی الادویة المفردة، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۰۵ق، ۱۹۸۵م.
(۵) ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۹۹۲م.
(۶) ابن‌سمجون، حامد، جامع الادویة المفردة، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۱۲ق، ۱۹۹۲م.
(۷) ابن‌عبدربه، احمد، العقد الفرید، دار الكتب العلمية.
(۸) ابن‌عبری، غریغوریوس، تاریخ مختصر الدول.
(۹) ابن‌قتیبه، عبدالله، عیون الاخبار، قاهره، ۱۳۴۸ق، ۱۹۳۰م و بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۱۸.
(۱۰) ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، به کوشش احمد ابوملحم و دیگران، بیروت، ۱۴۱۵ق، ۱۹۹۴م.
(۱۱) ابن‌ندیم، الفهرست، محقق: إبراهيم رمضان، دارالمعرفة، بيروت، الطبعة الثانية، ۱۴۱۷ق، ۱۹۹۷م.
(۱۲) ابوسعید بن بختیشوع، عبیدالله، رسالة فی الطب و الاحداث النفسانیة، به کوشش فلیکس کلاین فرانکه، بیروت، دارالمشرق.
(۱۳) ابوطالب مکی، محمد، قوت القلوب، به کوشش محمود ابراهیم محمد رضوانی، قاهره، ۱۴۲۲ق، ۲۰۰۱م.
(۱۴) بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به کوشش سهیل ذکار و ریاض زرکلی، بیروت، ۱۴۱۷ق.
(۱۵) ثابت بن قره، الذخیرة، به کوشش ماکس مایرهوف، قاهره، ۱۹۲۸م.
(۱۶) ثعالبی، عبدالله، ثمار القلوب، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۸۴ق، ۱۹۶۵م.
(۱۷) ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام (حوادث و وفیات ۸۱-۱۰۰ق)، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ۱۴۱۱ق، ۱۹۹۰م.
(۱۸) رازی، محمد ابن‌زکریا، الحاوی، حیدرآباد دکن، ۱۳۷۹ق، ۱۹۶۱م و ۱۳۷۴ـ۱۳۹۰/ ۱۹۵۵ـ۱۹۷۱.
(۱۹) زهیربابا، محمد، من مؤلفات ابن‌سینا الطبیة، دمشق، ۱۴۰۴ق، ۱۹۸۴م.
(۲۰) صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، محقق: أحمد الأرناؤوط و تركی مصطفى، دار إحياء التراث، بيروت، ۱۴۲۰ق، ۲۰۰۰م.
(۲۱) قفطی، علی، تاریخ الحکماء، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م. (۲۲) Bankipore.
(۲۳) Browne, EG, Arabian Medicine, Cambridge, ۱۹۶۲.
(۲۴) Elgood, C, A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate, Cambridge, ۱۹۵۱.
(۲۵) GAL، S.
(۲۶) GAS.
(۲۷) Klein-Franke, F, Vorlesungen über die Medizin im Islam, Wiesbaden, ۱۹۸۲.
(۲۸) Leclerc, L, Histoire de la médecine arabe, Paris, ۱۸۷۶.
(۲۹) Meyerhof, M,» Mediaeval Jewish Physician in the Near East from Arabic Sources «, ISIS, London, ۱۹۳۸, vol XXVIII.
(۳۰) Pertsch, W, Die Handschriften, Verzeichnisse der königlichen Bibliothek zu Berlin, ۱۸۸۸.
(۳۱) Sarton, G, Introduction to the History of Science, Baltimore, ۱۹۳۱.
(۳۲) Ullmann, M, Die Medizin im Islam, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris, Paris, ۱۹۵۳.
(۳۳) Wüstenfeld, F, Geschichte der arabischen Ärzte und Naturforscher, New York, ۱۹۷۸.
(۳۴) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , vol.۳: Medizin, Pharmazie, Zoologie, Tierheilkunde bis ca. ۴۳۰ H, Leiden ۱۹۷۰.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , v۳, p۲۰۷-۲۰۸, Leiden ۱۹۷۰
۲. ابن‌قتیبه، عبدالله، عیون الاخبار، ج۳، ص۲۹۲، دار الکتب العلمیة، بیروت.    
۳. ابن‌قتیبه، عبدالله، عیون الاخبار، ج۳، ص۲۹۸-۲۹۹، دار الکتب العلمیة، بیروت.    
۴. بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج۱۳، ص۳۵۴، به کوشش سهیل ذکار و ریاض زرکلی، بیروت، ۱۴۱۷ق.    
۵. بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج۱۳، ص۴۲۶، به کوشش سهیل ذکار و ریاض زرکلی، بیروت، ۱۴۱۷ق.    
۶. ابن‌عبدربه، احمد، العقد الفرید، ج۸، ص۱۸.    
۷. ابوطالب مکی، محمد، قوت القلوب، ج۱، ص۱۴۶۳، به کوشش محمود ابراهیم محمد رضوانی، قاهره، ۱۴۲۲ق، ۲۰۰۱م.
۸. ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، ج۶، ص۱۳۱، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۹۹۲م.    
۹. ابن‌کثیر، عمادالدین، البدایة و النهایة، به کوشش احمد ابوملحم و دیگران، ج۹، ص۷۱، بیروت، ۱۴۱۵ق، ۱۹۹۴م.
۱۰. ابن‌ندیم، الفهرست، ج۱، ص۳۶۵، به کوشش فلوگل، بیروت، ۱۹۶۴م.    
۱۱. Elgood, C, A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate, v۱, p۶۸, Cambridge, ۱۹۵۱.
۱۲. Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , v۳, p۲۰۷-۲۰۸, Leiden ۱۹۷۰.
۱۳. Ullmann, M, Die Medizin im Islam, v۱, p۲۲-۲۳, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris, Paris, ۱۹۵۳.
۱۴. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۰۵، ش ۳.
۱۵. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۰۸، ش ۱۵.
۱۶. ابن‌ابی‌اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۱۸۰.    
۱۷. ابن‌عبری، تاریخ مختصرالدول، ج۱، ص۱۱۳.    
۱۸. Leclerc, L, Histoire de la médecine arabe, v۱, p۸۲-۸۳, Paris, ۱۸۷۶.
۱۹. ابن‌قتیبه، عبدالله، عیون الاخبار، ج۳، ص۲۹۲، دار الکتب العلمیة، بیروت.    
۲۰. ابن‌قتیبه، عبدالله، عیون الاخبار، ج۳، ص۲۹۸-۲۹۹، دار الکتب العلمیة، بیروت.    
۲۱. بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج۱۳، ص۳۵۴، به کوشش سهیل ذکار و ریاض زرکلی، بیروت، ۱۴۱۷ق.    
۲۲. بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج۱۳، ص۴۲۶، به کوشش سهیل ذکار و ریاض زرکلی، بیروت، ۱۴۱۷ق.    
۲۳. ابن‌عبدربه، احمد، العقد الفرید، ج۸، ص۱۸.    
۲۴. ابوطالب مکی، محمد، قوت القلوب، ج۱، ص۱۴۶۳، به کوشش محمود ابراهیم محمد رضوانی، قاهره، ۱۴۲۲ق، ۲۰۰۱م.
۲۵. ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، ج۶، ص۱۳۱، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۹۹۲م.    
۲۶. ابن‌کثیر، عمادالدین، البدایة و النهایة، به کوشش احمد ابوملحم و دیگران، ج۹، ص۷۱، بیروت، ۱۴۱۵ق، ۱۹۹۴م.
۲۷. Ullmann, M, Die Medizin im Islam, p۲۳, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris, p۳۲, Paris, ۱۹۵۳
۲۸. Klein-Franke, F, Vorlesungen über die Medizin im Islam, Wiesbaden, ۱۹۸۲.
۲۹. ابن‌قتیبه، عبدالله، عیون الاخبار، ج۳، ص۲۷۱، قاهره، ۱۳۴۸ق، ۱۹۳۰م.
۳۰. ابن‌عبدربه، احمد، العقد الفرید، ج۸، ص۱۸.    
۳۱. ثعالبی، عبدالله، ثمار القلوب، ص۶۳۸، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۸۴ق، ۱۹۶۵م.    
۳۲. ۱۰۸، قفطی، علی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۰۵، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م.
۳۳. ابن‌عبری، غریغوریوس، تاریخ مختصر الدول، ص۱۱۳.    
۳۴. Wüstenfeld, F, Geschichte der arabischen Ärzte und Naturforscher,p۹ , New York, ۱۹۷۸.
۳۵. Ullmann, M, Die Medizin im Islam, p۲۲-۲۳, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris Paris, ۱۹۵۳.
۳۶. ابن‌ابی‌اصیبعه، احمد، عیون‌الانباء، ج۱، ص۱۷۹-۱۸۱.    
۳۷. Leclerc, L, Histoire de la médecine arabe, vI, p۸۲, Paris, ۱۸۷۶.
۳۸. Wüstenfeld, F, Geschichte der arabischen Ärzte und Naturforscher,p۹ , New York, ۱۹۷۸.
۳۹. Meyerhof, M, Mediaeval Jewish Physician in the Near East from Arabic Sources, vol XXVIII, p۴۳۷, ISIS, London, ۱۹۳۸.
۴۰. Elgood, C, A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate, p۶۸, Cambridge, ۱۹۵۱.
۴۱. Ullmann, M, Die Medizin im Islam, p۲۲, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris, Paris, ۱۹۵۳.
۴۲. GAS.
۴۳. ابن‌ندیم، الفهرست، ج۱، ص۳۶۵.    
۴۴. ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، ج۱، ص۳۰۳، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۹۹۲م.
۴۵. Pertsch, W, Die Handschriften, Verzeichnisse der königlichen Bibliothek zu Berlin, vIV, p۴۴, ۱۸۸۸.
۴۶. Browne, EG, Arabian Medicine, Cambridge, p۲۰, ۱۹۶۲.
۴۷. Browne, EG, Arabian Medicine, Cambridge, p۱۶, ۱۹۶۲.
۴۸. Ullmann, M, Die Medizin im Islam, p۲۳, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris Paris, ۱۹۵۳.
۴۹. ابن‌ندیم، الفهرست، ج۱، ص۳۶۵، به کوشش فلوگل، بیروت، ۱۹۶۴م.    
۵۰. Sarton, G, Introduction to the History of Science, vI, p۳۷۲, Baltimore, ۱۹۳۱.
۵۱. علی بن یوسف قفطی، تاریخ الحکماء، ج۱، ص۱۰۵.
۵۲. ابن‌عبری، تاریخ مختصرالدول، ج۱، ص۱۱۳.    
۵۳. Ullmann, M, Die Medizin im Islam, p۲۳, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris Paris, ۱۹۵۳.
۵۴. GAS.
۵۵. Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, v۳, p۲۰۷-۲۰۸, Leiden ۱۹۷۰.
۵۶. ابن‌ابی‌اصیبعه، احمد، عیون‌الانباء، ج۱، ص۱۸۱.    
۵۷. قفطی، علی، تاریخ الحکماء، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م.
۵۸. رازی، محمد ابن‌زکریا، الحاوی، ج۳، ص۷۳.    
۵۹. رازی، محمد ابن‌زکریا، الحاوی، ج۳، ص۳۳۳.    
۶۰. Bankipore
۶۱. Pertsch, W, Die Handschriften, Verzeichnisse der königlichen Bibliothek zu Berlin, vIV, p۱۶۵, ۱۸۸۸.
۶۲. زهیربابا، محمد، من مؤلفات ابن‌سینا الطبیة، دمشق، ۱۴۰۴ق، ۱۹۸۴م.
۶۳. Ullmann, M, Die Medizin im Islam, v۱, p۲۲-۲۳, Leiden, ۱۹۷۰ Vajda, G, Index Général des mamuscrits arabes Musulmans de la Bibliothèque national de Paris, Paris, ۱۹۵۳.
۶۴. ابن‌ابی‌اصیبعه، احمد، عیون‌الانباء، ج۱، ص۱۸۱.    
۶۵. ابن‌جزار، احمد، الاعتماد فی الادویة المفردة، ج۱، ص۱۰۹، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۰۵ق، ۱۹۸۵م.
۶۶. ابن‌جزار، احمد، الاعتماد فی الادویة المفردة، ج۱، ص۱۲۵، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۰۵ق، ۱۹۸۵م.
۶۷. ابن‌سمجون، حامد، جامع الادویة المفردة، ج۱، ص۲۴، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۱۲ق، ۱۹۹۲م.
۶۸. ابن‌سمجون، حامد، جامع الادویة المفردة، ج۱، ص۱۴۵، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۱۲ق، ۱۹۹۲م.
۶۹. GAS. S.
۷۰. ابن‌قتیبه، عبدالله، عیون الاخبار، ج۳، ص۲۹۲، دار الکتب العلمیة، بیروت.    
۷۱. محمدبن زکریا رازی، کتاب الحاوی فی الطب، ج۳، ص۷۳.    
۷۲. محمدبن زکریا رازی، کتاب الحاوی فی الطب، ج۳، ص۳۳۳.    
۷۳. محمدبن زکریا رازی، کتاب الحاوی فی الطب، ج۱، ص۸۳.    
۷۴. محمدبن زکریا رازی، کتاب الحاوی فی الطب، ج۱، ص۱۵۸.    
۷۵. ابن‌ابی‌اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، ج۱، ص۱۷۹.    
۷۶. ابن‌ابی‌اصیبعه، احمد، عیون‌الانباء، ج۱، ص۱۸۱.    
۷۷. ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام (حوادث و وفیات ۸۱-۱۰۰ق)، ج۶، ص۴۷، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ۱۴۱۱ق، ۱۹۹۰م.    
۷۸. ابن‌کثیر، عمادالدین، البدایة و النهایة، به کوشش احمد ابوملحم و دیگران، ج۹، ص۷۱، بیروت، ۱۴۱۵ق، ۱۹۹۴م.
۷۹. صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، ج۱۰، ص۲۷۷.    
۸۰. ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، ج۱، ص۳۰۳، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۹۹۲م.
۸۱. قفطی، علی، تاریخ الحکماء، ص۲۵۵، به کوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ۱۹۰۳م.
۸۲. ابن‌ابی‌اصیبعه، احمد، عیون‌الانباء، ج۱، ص۲۳۰.    
۸۳. ابوسعید بن بختیشوع، عبیدالله، رسالة فی الطب و الاحداث النفسانیة، به کوشش فلیکس کلاین فرانکه، بیروت، دارالمشرق.
۸۴. Klein-Franke, F, Vorlesungen über die Medizin im Islam, p۳۲, Wiesbaden, ۱۹۸۲. ثابت بن قره، الذخیرة، به کوشش ماکس مایرهوف، قاهره، ۱۹۲۸م.
۸۵. رازی، محمد ابن‌زکریا، الحاوی، ج۲، ص۴۴۴.    
۸۶. رازی، محمد ابن‌زکریا، الحاوی، ج۱، ص۸۳.    
۸۷. ابن‌جزار، احمد، الاعتماد فی الادویة المفردة، ص۴۰، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۰۵ق، ۱۹۸۵م.
۸۸. ابن‌جزار، احمد، الاعتماد فی الادویة المفردة، ص۴۷، به کوشش فؤاد سزگین، فرانکفورت، ۱۴۰۵ق، ۱۹۸۵م.
۸۹. ابن‌بطلان، مختار، تقویم الصحة، ص۱۰، ترجمۀ کهن فارسی، به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران، ۱۳۵۰ش.
۹۰. ابن‌بطلان، مختار، تقویم الصحة، ص۲۲، ترجمۀ کهن فارسی، به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران، ۱۳۵۰ش.
۹۱. ابن‌بیطار، عبدالله، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، ج۴، ص۵۳.    


منابع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تیاذوق»، شماره ۶۲۲۶.    
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تیاذق»، شماره۴۱۴۱.    


رده‌های این صفحه : پزشکان قرن اول | تاریخ اسلام | تراجم




جعبه ابزار