توحید (حدیث‌)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



مضامین مرتبط با توحید در احادیث، به ویژه احادیث امامان اهل بیت پیامبر (علیهم‌السلام)، ادبیات گسترده و پرباری فراهم آورده است.


توحید در نهج البلاغه

[ویرایش]

در این میان خطبه های توحیدی امیرمؤمنان (علیه‌السلام) شهرت بسیار دارد. شماری از این احادیث ، در تفسیر و تبیین آیات توحیدی قرآن است، شماری از آن‌ها نکاتی از آموزه توحید را ارائه می کند، و در برخی از آن‌ها برهان های یکتایی خدا و مراد از این یکتایی بیان شده است. نفی آموزه های غیرتوحیدی و رفتارهای غیر موحدانه و شرک آلود نیز موضوعِ شماری از احادیث است. جایگاه باور به توحید در دین نیز در تعدادی از احادیث مطرح شده است. بر پایه این احادیث، چند تن از محدّثان ، آثاری را در موضوع توحید، با همین نام یا نامی مشابه، فراهم آورده اند.

جایگاه توحید در اسلام

[ویرایش]

در بحث جایگاه توحید در اسلام ، احادیث فراوانی ذیل عنوان «ثواب الموحدین» روایت شده است. بنابراین احادیث، باور به توحید بی آمیختگی به شرک و از سر اخلاص ، ارزشمندترین عبادت قلبی (جوانحی) است، پاداش آن بهشت است و اهل توحید از عذاب به دورند؛ محبوبترین عبارت نزد خدا «لااله الاّ اللّه» است و به بیان امام رضا (علیه‌السلام)، در حدیث مشهور سلسلة الذهب ، این عبارت، اگر با شروطش ادا شود، «حِصن اَمنِ خدا» است.
اساساً سنگ بنای دین، معرفت خدا ، یعنی یکی دانستن اوست و این، نخستین عبادت خدا نیز هست. بنا بر یک حدیث، اعتقاد به توحید به تنهایی نیمی از دین به شمار می‌رود.

معنای وحدت

[ویرایش]

سخنان امیرمؤمنان و دیگر امامان (علیهم‌السلام)، بیش از هر چیز ناظر به تبیین و توضیح مراد از وحدت است. نفی وحدت عددی و اعتباری و تفسیر وحدت به بساطت ذات و بی مانند بودن از یک سو و نیز تأکید بر فراتر بودن وحدت حق متعال از فهم عقلانی از سوی دیگر، با تعبیرات گوناگون بیان شده است.
در جنگ جمل ، مردی اعرابی (بادیه نشین)، در باره مراد از واحد بودن خدا از امام علی (علیه‌السلام) سؤال کرد و از آن رو که مقام اقتضای این پرسش را نداشت، اعتراض جمع را برانگیخت، اما امام واکنش آنان را نپسندید و با تصریح بر این‌که همین مسئله اساس اقدامات ایشان بوده، به وی پاسخ داد.
پاسخ امام این بود که یکی بودن به چهارگونه قابل توضیح است، دو گونه آن را نمی‌توان برای خدا به کار برد و کاربرد دو گونه دیگر درست است. دو گونه نخست عبارت است از :
«واحد عددی» به معنای یکی در برابر دو تا و بیشتر، «واحد نوعی» به معنای گونه ای از یک جنس (یا صنفی از یک گونه).
دوگونه دیگر عبارت است از :
واحد به معنای بی مانند و بی شریک ، واحد به معنای حقیقتی بسیط که نه در تحقق خارجی و نه در عقل و وهم تجزیه پذیر نیست.
امام قسم اخیر را با عنوان «احدیُّ المعنی» بیان کرد و افزود: کذلک اللّهُ ربّنا. همچنانکه آیه ۷۳ سوره مائده را، که موضوع آن رد تثلیث نصاراست، شاهدی بر نفی وحدت عددی خدا معرفی کرد.
[۵] محمدسعیدبن محمد مفید قاضی سعید قمی، شرح توحید الصدوق، ج۲، ص۱۵ـ۱۶، چاپ نجفقلی حبیبی، تهران، ج ۲، ۱۴۱۶، ج ۳، ۱۴۱۹.


← نفی شریک و شبیه


نکته در خور توجه در این بیان، معنای سوم (نفی شریک و شبیه ) است که نمی توان آن را گونه ای در برابر گونه های دیگر دانست. به نظر می رسد این معنا برای رفع یک ابهام بیان شده است و آن این‌که آموزه توحیدی قرآن ، اگرچه معمولاً در قالب «یک خدا در برابر چند خدا» ارائه شده، اما این قالب ناظر به نفی شریک و شبیه است و فقط جهت سلبی وحدت (نفی کثرت) در آن لحاظ شده است.
تعبیر «واحدٌ لامِنْ عددٍ» در حدیثی از امام علی (علیه‌السلام) و «اَحدٌ لابتأویلِ عددٍ» در بیان امام رضا (علیه‌السلام) تصریح دیگری است بر نفی هرگونه تلقی عددی از یکتایی خدا.

← نفی وحدت عددی


حدیث امام باقر (علیه‌السلام) نیز وحدت عددی را به گونه ای دیگر نفی می‌کند: «خدا واحد است، یعنی کمترین سنخیتی با آفریدگان نداشته ( متباین ) و از چیزی برنیامده و با چیزی نپیوسته است؛ از این رو، گفته‌اند عدد از واحد نشئت می‌گیرد ولی واحد را نمی‌توان عدد خواند». این سخن به صراحت بیان می کند که واحد حقیقی از هر گونه تعدد به دور است، چرا که واحد و عدد دو امر متقابل اند.

← نفی وحدت اعتباری


نفی وحدت اعتباری به معنای یک چیزِ فراهم آمده از چند جزء ، با یک مقایسه صورت گرفته است. امام رضا (علیه‌السلام) در پاسخ به این پرسش که چرا واژه واحد هم برای انسان و هم برای خدا به کار می رود، توضیح داده‌اند که این کاربرد مشترک، صرفاً در لفظ است و جهت کاربرد آن برای انسان غیر از جهت کاربرد آن برای حق متعال است؛ انسان از اعضا و رنگ ها و اجزای گوناگون ( گوشت ، استخوان ، خون ، رگ ، عصب ، پوست ، مو ) فراهم آمده و یک مجموعه ( جثه )، شکل گرفته است. این بیان در حق همه آفریدگان نیز صادق است و بنابراین یکی خواندن چنین مجموعه ای (واحدٌ بالاجتماع) صرفاً اسمی ( قراردادی ، اعتباری ) و مراد از آن نفی دو و چند تاست (مثلاً یک انسان در برابر دو یا چند انسان).
اما در باره حق متعال وضع به گونه ای دیگر است؛ خدا ذاتاً یکی است (واحدٌ فی المعنی) و از این منظر جز خدا هیچ چیز « واحد » نیست.
[۱۳] مجلسی، بحارالانوار، ج۴، ص۶.
در واقع، وحدت اعتباری در برابر وحدت ذاتی قرار می‌گیرد و تعبیراتی چون «احدیُّ المعنی»، «احدیُّ الذات»، «واحدٌ فی ذاته» و «ذاتُه حقیقه»، به این نکته اشاره دارد.
گفتنی است که مراد از «معنا» در این احادیث، با توجه به سیاق و مضمون، ذات و حقیقتِ یک چیز است.
[۱۸] هری اوسترین ولفسون، فلسفه کلام، ج۱، ص۱۱۵، کمبریج، ماساچوست ۱۹۷۶.
این تعبیرات و نیز مقایسه مذکور در حدیث امام رضا (علیه‌السلام) ، آشکارا بر بساطت ذات و به دور بودن آن از اجزا دلالت دارد. به علاوه، در برخی احادیث بر تجزیه ناپذیری خدا (مثلاً: لَمْ یتبعَّضْ بِتَجزئه العددِ) تأکید شده است.

معنی واژه صمد

[ویرایش]

توضیح حدیثیِ واژه « صمد » در آیه سوم سوره اخلاص نیز غالباً ناظر به همین مضمون است. مثلاً، صمد چیزی است که درون ندارد. به نظر مجلسی ، این تعبیر، احتمالاً بیانی از بساطت ذات (احدیّ المعنی) است.
بنا بر یک روایت، از امام حسین (علیه‌السلام) تفسیر واژه صمد خواسته شد، پاسخ امام این بود که آیه سپسین در همین سوره اخلاص، در واقع تفسیر «صمد» است. در این آیه گفته شده که خدا نه کسی را زاده و نه زاده شده است که موضوع آن تنها نفی نسبت پدری ـ فرزندی نیست، بلکه مراد از آن نفی هر امر عارضی (بَداوات؛ مثلاً اندوه ، شادی ، خواب ) و دگرگونی و کاستی از ساحت ربوبی است و این‌که خدا نه از چیزی پدید آمده (لا مِن شیءٍ) و نه در چیزی و نه بر روی چیزی است.

معنی بساطت ذات

[ویرایش]

تفسیر توحید به بساطت ذات، در قالب نفی صفات از ذات حق نیز ارائه شده است. در خطبه ای از امام علی (علیه‌السلام) آمده که ذات خدا پذیرای صفات نیست.
[۲۵] کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۳۹.
در دو حدیث از امام رضا (علیه‌السلام) نیز، با اندکی تفاوت در تعبیر، مبرا بودن خدا از صفات و لزوم اعتقاد به آن، همراه با استدلال بیان شده است.
[۲۹] کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۴۰، حدیثی از امام کاظم علیه‌السلام.

در یکی از این دو حدیث آمده که اساس توحید نفی صفات است و در دیگری توجه داده شده که کمال باور توحیدی نفی صفات است، بدین معنا که آموزه توحید امری ذومراتب و مرتبه نخستین آن اقرار و مرتبه کمالی آن نفی صفات است.

← بساطت ذات در نهج‌البلاغه


همین نکته با تفصیل بیشتر، در خطبه ای از امیرمؤمنان (علیه‌السلام) در نهج البلاغه دیده می‌شود:
سنگ بنا و گام اول در دین، معرفت خداست و کمال این معرفت، باور داشتِ اوست. این باور با یکی دانستن ( توحید ) خداوند به کمال می‌رسد. توحید نیز در پرتو اخلاص کامل می‌شود و لازمه اخلاص کامل، نفی صفات از ذات باری است.
[۳۰] علی بن ابی طالب (علیه‌السلام)، امام اول، نهج البلاغه، خطبه۱، ص۳۹، چاپ صبحی صالح، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
[۳۱] نعمت اللّه بن عبداللّه جزایری، نورالبراهین، او، انیس الوحید فی شرح التوحید، ج۱، ص۹۶ـ۹۷، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۷.

بنا بر این بیان ــ که شاید بتوان آن را گزارش فرایند تحقق و رشد معرفت اللّه در انسان ها، و به تعبیر ابن میثم
[۳۲] ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۱۹، قم ۱۳۶۲ ش.
مراتب معرفت اللّه، خواند ــ کمال باور توحیدی، در اخلاص وسپس نفی صفات از خداست.
ابن ابی الحدید ، مراد از اخلاص را در اینجا بدور دانستن خدا از هرگونه عوارض و تغییرات و از همه مهم‌تر مبرا بودن ذات باری از صفات، و دو عبارت را ناظر به یک مقصود دانسته است.
[۳۴] ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۲۲،قم ۱۳۶۲ ش، که آن را توحید عملی، یعنی زهد حقیقی، تفسیر کرده است.


نفی صفات از خدا

[ویرایش]

تصریح و تأکید بر نفی صفات، به عنوان کامل ترین مرتبه توحید، با توجه به وفور گزاره های ایجابیِ حاکی از اوصاف کمالی حق متعال در قرآن ، قطعاً برای نفی علم و قدرت و حیات و غیره نیست، بلکه امامان اهل بیت (علیهم السلام) در مقام زدودن یک ابهام و دور کردن مردم از گرایش های تشبیهی ، و احتمالاً نقد و نفی نظریه تثلیث و آرای متأثر از آن در عالم اسلام ، بوده اند.
[۳۵] هری اوسترین ولفسون، فلسفه کلام، ج۱، ص۱۱۲ـ۱۳۲، کمبریج، ماساچوست ۱۹۷۶، درباره کاربرد واژه «صفت» برای خدا در نخستین دهه های اسلامی بر اثر آشنایی با آموزه های مسیحی و نیز مباحثات موافقان و مخالفان.

قاعده و تلقی کلی و عمومی در باب صفت و موصوف ، ترکیب و عُروض است و این با یکتایی حقیقی خدا سازگار نیست.

← نظریه قدمای ثمانیه


پیدایی نظریه قدمای ثمانیه ، که شماری از متکلمان به آن رو آوردند، در واقع رهیافتی برای بُرون شُد از این ناسازگاری بود، با این بیان که حقایقی (علم، قدرت، حیات و...) از قدیم با خدا بوده است. مثلاً، می گفتند خدا به مدد «علم ازلی» عالم است (عالماً بعلمٍ) و به مدد «قدرت ازلی» قادر است (قادراً بقدره). در واقع، با پذیرش این اصل که صفات، اموری جدا از موصوف‌اند و با تأکید بر این اصل که خدا از عوارض و دگرگونی ها به دور است و چیزی بر او افزوده یا از او کاسته نمی شود، راهی جز اعتقاد به حقایق قدیمِ همراه خدا نمی مانَد، اما این دیدگاه خود مستلزم اعتقاد به « آلهه » است که تعارضی بنیادی با آموزه توحید دارد.

← نظریه امامان شیعه


در برابر این رهیافت، در احادیث امامان (علیهم‌السلام) نفی صفات مطرح شده تا هم تلقی عُروض و ترکیب را ــ که از تشبیه خالق به مخلوق نشئت می گیرد ــ از اذهان بزداید و هم تلقی حقایق ازلیِ همراه با خدا را، زیرا نسبت «صفت ـ موصوف» حاکی از ترکیب و اقتران و لازمه آن مخلوق و حادث بودن است که دیگر ازلی نیست.
در حدیث امام رضا (علیه‌السلام) توجه داده شده که اگر چه تشبیه با توحید سازگاری ندارد، اما اثبات صفات (به معنای حقایق ازلی) نیز راه برون شد از محذور تشبیه نیست. در عین حال، برای پیشگیری از بروز شبهه ابطال و تعطیل ، در گزاره‌هایی ایجابی چون «العلمُ ذاته»، «السمعُ ذاته»، «القدره ذاتُه»، «ذاتٌ علاّمه سمیعه بصیره» و «بصیرٌ بغیر آله»، بر صفات کمالی خدا تأکید شده است.

نفی تشبیه و تعطیل

[ویرایش]

امامان اهل بیت (علیهم‌السلام) در تبیین جوانب گوناگون آموزه توحید ، پیوسته این اصل را یاد آوری می‌کردند که باید از تشبیه به دور ماند و به ابطال و تعطیل فرو نیفتاد. از این اصل گاه با عنوان «اثباتٌ بلاتشبیهٍ» تعبیر کرده اند.
بر اساس همین رویکرد است که ادعای شناخت ذاتِ (اکتناهِ) خدا، نشانه دور بودن از توحید و احتراز از هر گونه کوشش عقلی برای درک خدا (توهّم)
[۴۷] نعمت اللّه بن عبداللّه جزایری، نورالبراهین، او، انیس الوحید فی شرح التوحید، ج۱، ص۸۶، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۷، درباره این‌که مراد از وهم دراحادیث، عقل یا معنایی مشتمل بر عقل است.
[۴۸] مجلسی، بحارالانوار، ج۳، ص۳۰.
[۵۰] ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ج۵، ص۴۶۴ـ ۴۶۵، قم ۱۳۶۲ ش.
نشانه توحید
[۵۱] علی بن ابی طالب (علیه‌السلام)، امام اول، نهج البلاغه، حكمت‌ ۴۷۰، چاپ صبحی صالح، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
معرفی شده و جدایی محض خالق از مخلوق در هر وصفی (مثلاً: بَیْنونَه صِفه؛ کُنْهُهُ تفریقٌ بینَه و بینَ خلقهِ) بارها و با تعبیرات گوناگون مورد تأکید قرار گرفته است. حتی در یک حدیث به جنبه تنزیهی توحید توجه اکید شده است، با این عبارت که توحید یعنی هرچه را بر خود (آفریده) روا می داری بر خدا روا مداری.


معنای واحد در روایات

[ویرایش]

گفتنی است که چند حدیث نیز در بیان معنای « واحد » روایت شده که مراد آن‌ها معرفی مصداق حقیقی «واحد» است.
[۵۵] محمدسعیدبن محمد مفید قاضی سعید قمی، شرح توحید الصدوق، ج۲، ص۲ـ ۷، چاپ نجفقلی حبیبی، تهران، ج ۲، ۱۴۱۶، ج ۳، ۱۴۱۹.

دیگر این‌که محمدبن علی بن بابویه در شرح معنای واحد به روش متکلمان روی آورده و با استناد به نظر کسی که او را لغت شناس (احتمالاً ابواحمدعسکری ، لغت شناس نامی قرن چهارم، متوفی ۳۸۲) و استاد مشایخ آن روزگار، از جمله ابن بابویه)
[۵۷] ابوالقاسم خوئی، معجم رجال الحدیث، ج ۴، ۳۷۶، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم.
معرفی کرده، توضیح داده که اطلاق اسم «واحد» بر خدا به معنای وحدت همه صفات کمالی و، بی مانندی اوست، توحید الاهی چیزی جز توحید همه صفات کمالی نیست و بنابراین کسی که به خدای واحد معتقد است ولی آفریدگان را در برخی صفات یا همه آن‌ها با او شریک و شبیه می‌داند، موحد نیست.
[۵۸] محمدسعیدبن محمد مفید قاضی سعید قمی، شرح توحید الصدوق، ج۲، ص۱۷ـ۳۲، چاپ نجفقلی حبیبی، تهران، ج ۲، ۱۴۱۶، ج ۳، ۱۴۱۹.


دلایل توحید

[ویرایش]

برهان آوردن برای یکتایی خدا، به ویژه در احتجاج با منکران، در احادیث نیز دیده میشود. در این احادیث بیش از هر چیز به توحید ربوبی توجه و از انتظام خلق و اتصال تدبیر و هماهنگی امور، وحدت مدبّر استنتاج شده است. آیه ۲۲ سوره انبیاء نیز در همین سیاق محل استشهاد قرار گرفته است.

← فرمایش امام علی


در سفارش طولانی امیرمؤمنان به فرزندش ( امام مجتبی یا محمدبن حنفیه ) نیز از جهتی دیگر، و نزدیک به همین دلیل، بر یکتایی خدا استدلال شده است:
لازمه وجود همتا برای پروردگار بروز نشانه های قدرت و سیطره آن همتا و مشاهده کارهای او، و از همه مهم‌تر آمدن پیامبرانی از جانب اوست، در حالی که هیچ چیزی در عالم وجود ندارد که بیرون از انتساب به خدای واحد باشد تا نشانه خدای دیگر تلقی شود.
[۶۴] ابن شعبه، تحف العقول عن آل الرسول، ج۱، ص۵۵، بیروت ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
[۶۵] علی بن ابی طالب (علیه‌السلام)، امام اول، نهج البلاغه، نامه۳۱، ص۳۹۶، چاپ صبحی صالح، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱.


← فرمایش اماما صادق


در این میان از هشام بن حکم ، متکلم بزرگ شیعی و از صحابیان امام صادق و امام کاظم (علیهماالسلام)، گزارشی موجود است که طبق آن، امام صادق در مواجهه با کسی که دلیل نادرستیِ اعتقاد به بیش از یک صانع (ظاهراً مدبّر) را پرسیده بود، بر وحدت مدبّر اقامه برهان کردند. این برهان ــ که کلینی آن را در باب «حدوث العالم»
[۶۶] کلینی، الکافی، ج۱، ص۸۰ـ۸۱.
و ابن بابویه در «باب الرّد علی الثنویّه و الزنادقه» آورده ــ با توجه به کاربرد وصف « زندیق » برای مناظره کننده ، ظاهراً در نقد اعتقادات مجوس و مانویان ، که به دو مدبّر معتقد بودند، مطرح شده است ولی به دلیل احتوا بر چندین نکته، محل توجه شارحان حدیث قرار گرفته است.

اقسام احادیث خداشناسی

[ویرایش]

حدیث در بحث خداشناسی متضمن سه موضوع است
[۶۸] محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی، شرح اصول الکافی: کتاب التوحید، ج۱، ص۳۴، قسم ۱، چاپ محمد خواجوی، تهران ۱۳۷۰ ش.
که موضوع توحید در آن، در سه فقره بیان شده است:
• فقره اول در نقد فرض دو مدبّر است، با این بیان که دو خدای مدبّر، که طبعاً باید قدیم و ازلی باشند، یا هر دو توانایند یا هر دو ناتوان‌اند یا یکی از آن دو توانا و دیگری ناتوان است، اگر هر دو توانا باشند، چرا یکی از آن دو دیگری را کنار نمی زند و خود به تدبیر عالم نمی‌پردازد؟ و اگر یکی توانا و دیگری ناتوان است لازمه آن پذیرش یک خدا (خدای توانا) ست زیرا ناتوانی با خدایی جمع نمی‌شود.
• در فقره دوم، یکدستی عالَم (ائتلاف امر) دلیل بر یگانگی مدبّر دانسته شده است.
• در فقره سوم امام بیان کرده است که لازمه هر دو تا بودنی، وجود یک عامل جداکننده آن دو از یکدیگر است (به تعبیر حدیث : «فُرْجَه»). از طرفی این عامل جداکننده، غیر از آن دو و با آن دو است که لازمه آن اعتقاد به سه حقیقت خواهد بود. با همین بیان، لزوم پنج حقیقت قدیم اثبات میشود و سر از بی نهایت در می‌آورد.

← تقریر میرداماد


میرداماد (متوفی ۱۰۴۱) در شرح خود بر کافی ،
[۶۹] محمدباقربن محمد میرداماد، التعلیقه علی کتاب الکافی، ج۱، ص۱۸۴ـ ۱۸۸، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۳.
هریک از سه فقره حدیث را ناظر به یک برهان دانسته است:
• برهان اول این‌که اقتضا و شرط وجوب ذاتی توانایی مطلق است، حال با فرض وجود دو واجب بالذات (به تعبیر حدیث: دو خدای قوی) استناد هر موجودی به هریک از این دو ممکن خواهد بود؛ بنابراین، یا باید هر معلولی را به دو علت نسبت داد یا به ترجّح بلامرجّح روی آورد. هر دو فرض محال است (ظاهراً فرض دو خدای ضعیف یا یک خدای قوی و یک خدای ضعیف را بی نیاز از توضیح دانسته است).
• برهان دوم، تقریری است از آیه ۲۲ سوره انبیاء که طبق آن پیوند استوار همه اجزای عالم با یکدیگر، بنا بر آنچه در قوانین حِکْمی ثابت شده، فقط با انتساب به یک فاعل قابل توضیح است و وجود دو فاعل حاصلی جز اختلال و تباهی ندارد.
• بیان برهان سوم این است که لازمه وجود دو چیز، وجود وجه تمایز آن دو از یکدیگر است وگرنه دو چیز نخواهد بود. از طرفی با قبول این دو چیز، ناگزیر از پذیرش موجود سومی هستیم مرکّب از این دو (تعبیر «فرجه» به همین معنا اشاره دارد). این موجود سوم نیز بی نیاز از صانع است، چون طبق فرض، دو جزء آن وجوب ذاتی دارند و بی نیاز از صانع اند. به این ترتیب، وجودِ یک حقیقتِ قدیمِ سوم نیز اثبات می‌شود و حال آن‌که مفروض ما دو حقیقت قدیم بود. بر همین قیاس، اگر سه حقیقت قدیم فرض کنیم، ناگزیر از پذیرش پنج قدیم خواهیم شد و این ترتیبِ تسلسلی ادامه می یابد.
میرداماد احتمال داده است که آخرین جمله حدیث یا در تکمیل همین دلیل یا متضمن استدلال چهار می باشد.
[۷۰] محمدباقربن محمد میرداماد، التعلیقه علی کتاب الکافی، ج۱، ص۱۸۷ـ ۱۸۸ برای بیان این دلیل، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۳.

محمدباقر مجلسی (متوفی ۱۱۱۰) که در شرح این حدیث پنج وجه را نقل و ارائه کرده (ماقیلَ اَوْ یمکنُ ان یقالَ)، وجه دوم را به همین بیان میرداماد اختصاص داده ولی توضیح او برای واژه «فرجه» را نپذیرفته است.

← تقریر صدرالمتألهین


صدرالدین شیرازی
[۷۲] محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی، شرح اصول الکافی: کتاب التوحید، ج۱، ص۳۴ـ۳۹، قسم ۱، چاپ محمد خواجوی، تهران ۱۳۷۰ ش.
این حدیث را در موضوع توحید، مشتمل بر دو حجت دانسته است:
یکی همگانی و مشهور (عامّیه مشهوریّه) و دیگری برهانی و برای خواص. وی فقره نخست را بر حجت اول و دو فقره بعدی را بر حجت دوم تطبیق داده است.
• او بیان کرده که لازمه توانایی، غلبه و سیطره است و وجود دو خدا اقتضا میکند که هریک بر دیگری سیطره جوید (تدافُع) و این به تباهی می انجامد. در واقع، نتیجه فرض وجود دو خدا عدم هر دو است. ادامه بحث روشن است؛ خدای ضعیف خدا نیست و بنابراین، فرض وجود دو خدای ضعیف از اساس باطل است و فرض سوم نیز نهایتاً به پذیرش خدای یکتا می انجامد. به نظر صدرالمتألهین، نادرستی فرض دوم چنان آشکار است که بی نیاز از بررسی بوده است.
• استدلال دوم بر پایه وحدت عالَم ارائه شده است. در بیان امام صادق (علیه السلام) آمده که فرض وجود دو خدا ــ که در اینجا معطوف به تدبیر عالَم است (انَّ المدبِّرَ واحدٌ) ــ سه صورت دارد:
یا دو خدای مفروض از هر جهت اتفاق دارند (و از جمله در افعال و آثار)، یا از هر جهت مختلف‌اند یا در برخی جهات اتفاق دارند و از جهاتی مختلف اند.
بنا بر توضیح صدرالمتألهین ، یکسانی کامل به منزله نفی دو خداست، چرا که «دو چیز»، باید دست کم در یک جهت با یکدیگر اختلاف داشته باشند و این اختلاف، بالضروره، در افعال و آثار بروز می کند. این در حالی است که وحدتِ مشهود عالَم، به معنای پیوند وثیق اجزای آن، از «یک تدبیر» حکایت دارد؛ همه اجزای عالم با نظم و به هم پیوستگی درونی در کارند و شبهه وجود عالمی دیگر، که آفریده خدایی دیگر باشد، نیز از اساس ناپذیرفتنی است.
وی در اینجا به ارسطو نیز ارجاع داده که در پاسخ پرسش از دلیل یکتایی خدا، وحدت عالَم را دلیل بر این ادعا آورده است.
[۷۳] دایرة المعارف دین، ویرایش میرچا الیاده، ج۱۰، ص۶۹، نیویورک ۱۹۸۷.

• آنگاه صورت سوم مطرح می شود؛ یعنی، دو خدا که از جهاتی اتفاق دارند و از جهاتی مختلف اند. فقره سوم ناظر به همین صورت است. لازمه دو چیز بودن، وجود وجه افتراق (فُرجه) است که قطعاً باید امری وجودی باشد و با همان بیان که در حدیث آمده، به فرض سه حقیقت قدیم می‌انجامد و از آن به پنج و نُه می رسد و تا بی نهایت، یعنی بی نهایت وجود ازلی ، پیش می رود. این، البته محال است.
صدرالمتألهین در اینجا نیز شبهه ای را در باب تحویل وجه افتراق به یک امر ذهنی پیش کشیده و به تفصیل پاسخ گفته است.
مجلسی در شرح خود، این بیان را با اندکی تلخیص و افزودن یک نکته، به عنوان وجه سوم آورده است.

← تقریر مرحوم مازندرانی


مولی محمد صالح مازندرانی (متوفی ۱۰۸۱) در شرحش بر کافی، این حدیث را حاوی سه دلیل دانسته است:
• توضیح او در باره فقره اول، به شرح صدرالمتألهین نزدیک است و فقط به این نکته اشاره کرده که مراد از « توانا » برخورداری استقلالی از توانایی کامل است که فرد قادر را بی نیاز از شریک می کند و طبعاً آن را کنار می زند تا از نقیصه مشارکت به دور مانَد، اما این « دفع »، با فرض برابری دو خدا در توانایی، دو سویه است و معنای آن ناتوانی هریک در برابر دیگری است که خود خلاف مفروض خواهد بود. به علاوه، فرض دو خدایِ هم توان یا به نفی وجود عالم می انجامد یا مستلزم تحقق دو عالَم متضاد و ناهمگون است.
• فقره دوم، به همان نظریه وحدت عالَم باز می گردد که گواه بر وحدت مدبّر است.
• در فقره سوم، به اعتقاد مازندرانی، امام بی آن‌که به عالم موجود نظر کند، محذور اساسی فرضیه دو خدا را مطرح کرده و احتمالاً واژه «ثُمَّ» را برای افاده این نکته به کار برده است که این دلیل، با دو دلیل دیگر، تفاوت اساسی دارد.

← تقریر میرزای نائینی


میرزا رفیعا نائینی (متوفی ۱۰۸۲) نیز حدیث را مشتمل بر سه دلیل دانسته است:
• دلیل اول با توجه به معنای مراد از دو واژه قوی و ضعیف (خدای همه توانِ مستقل، خدای غیرمستقل با توانایی محدود) تقریر شده است و آن این‌که فرض دو خدای قوی مشتمل بر تناقض است، یعنی اثبات ضعف هر دو خدا. بطلان فرض خدای قوی و ضعیف نیز آشکار است و به طریق اَوْلی، نادرستی فرض دو خدای ضعیف نیز دانسته میشود.
• دلیل دوم مشتمل است بر بررسی چگونگی انتساب پدیده ها (معلولات) به دو مدبّر و ابطال آن؛ بدین معنا، که نسبت همه پدیده‌ها به دو مدبّر یا از هر جهت یکی است و امکان صدور هریک از پدیده های عالم از هریک از دو خدا کاملاً یکسان است، یا از همه جهت متفاوت است. در حالت اول محذوراتی چون ترجیح بلامرجّح، صدور کار ناروا و خلاف حکمت ، نقص و عدم رعایت مصالح پیش می آید و حالت دوم مستلزم ناتوانی خداست.
• دلیل سوم به فقره سوم حدیث و واژه «فرجه» راجع است. در اینجا نیز همان دو حالت مذکور در دلیل دوم، اما از منظری دیگر، مطرح و بررسی میشود. در حالت اول، که استناد همه پدیده‌ها به هر دو خدا (مدبّر) ممکن است، لازم است عاملی وجود داشته باشد که حوزه عمل هر خدا را معیّن کند (فرجه) و این به منزله اعتراف به وجود سه مدبّر است که نهایتاً به تسلسل می‌انجامد. ابطال حالت دوم نیز بی نیاز از استدلال است.
[۷۶] نعمت اللّه بن عبداللّه جزایری، نورالبراهین، او، انیس الوحید فی شرح التوحید، ج۲، ص۳۱ـ۳۴، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۷.

مجلسی این بیان را نیز به عنوان وجه چهارم در شرح حدیث امام صادق نقل کرده و توضیح داده است که این تقریر تا اندازه ای دور از ذهن است و به علاوه، مبتنی بر مقدمات متعددی در علم کلام است.

← تقریر فیض کاشانی


مولی محسن فیض کاشانی (متوفی ۱۰۹۱) :
[۷۸] محمدبن شاه مرتضی فیض کاشانی، کتاب الوافی، ج۱، ص۳۳۰ـ ۳۳۱، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی، اصفهان ۱۳۶۵ـ۱۳۷۴ ش.

• فقره اول حدیث را برهانی مبتنی بر سه مقدمه، که در کتب حِکْمی تبیین شده و کلام امام متضمن آن هاست، می داند:
یکی این‌که صانع عالم باید در ایجاد و تدبیر توانا و مستقل باشد، دیگر این‌که یک پدیده را نمیتوان به دو پدیدآورنده مستقل نسبت داد، و سوم آن‌که ترجّح بلامرجّح محال است. با این سه مقدمه، نادرسـتی فرض دو خـدای مستقـلِّ توانا اثبات می شود (ظاهراً نادرستی دو صورت دیگر را بی نیاز از بیان دانسته است).
• در فقره دوم، او نیز جهت اصلی بیان امام را یکپارچگی و وحدت عالَم، چونان یک شخص، می داند که از انضمام دو مقدمه دیگر به آن، یک برهان صورت بسته است. مقدمه نخست این‌که دو چیزِ کاملاً یکسان (متفقَینِ مِن کلِّ جهه) وجود ندارد و در واقع یک چیز است، دوم این‌که برای دو چیزِ کاملاً ناهمسان امکان بروز و تدبیر یک امر واحد نیست. او نیز مانند میرداماد ، این فقره را با استشهاد به حدیثی دیگر، به آیه ۲۲ سوره انبیاء پیوند می دهد.
• به نظر فیض، فقره سوم را میتوان برهانی مستقل دانست و یا آن را، مانند صدرالمتألهین ، تکمله برهان دوم خواند.

← تقریر قاضی سعید قمی


قاضی سعید قمی (متوفی ۱۱۰۷) در « شرح توحید الصدوق » ،
[۷۹] محمدسعیدبن محمد مفید قاضی سعید قمی، شرح توحید الصدوق، ج۳، ص۴۰۲ـ ۴۰۸، چاپ نجفقلی حبیبی، تهران، ج ۲، ۱۴۱۶، ج ۳، ۱۴۱۹.
پس از نقل عبارات فیض کاشانی ــ که بدون ذکر نام، آن را با عنوان شرح دو استاد حکیم الاهی معرفی کرده ــ و نیز مناقشه ای اندک در باره آن، اظهار داشته که این حدیث، از آغاز تا انجام، فقط حاوی یک برهان است، با این توضیح که :
فقره اول نادرستی فرض دو خدای توانای مستقل را اثبات می کند، از آن رو که به تمانع می‌انجامد؛ سپس فرض خدای قوی و ضعیف را پیش می کشد که بازگشت آن به قبول آموزه توحید است، آنگاه فرض دو خدای ضعیف مطرح میشود. قاضی سعید بیان می‌کند که مراد از ضعف، در این حدیث، تواناییِ محدود است در برابر قدرت که به گستردگی و اطلاق اشعار دارد.
بر این اساس، به نظر وی، فقره دوم و سوم در مقام بررسی و نقد همین فرض اخیر است:
دو خدا که هریک توانایی محدود دارند یا در صفات کمالی کاملاً یکسان‌اند یا کاملاً اختلاف دارند. اما وحدتِ درهم تنیده اجزای عالم، که با نظر علمی و سلوک عقلی اثبات می شود، مانع از نسبت دادن آن به دو یا چند خداست (وی بیش از این توضیح نداده و گویی این سخن را برای اثبات نادرستی فرضِ دو خدای محدود ، که از همه جهات یکسان اند، کافی دانسته است، چه رسد به دو خدای مختلف).
در عین حال، فقره سوم را ناظر به محذور خاص فرض دو خدایِ محدودِ ناهمسان می داند. نکته ای که قاضی سعید یادآوری کرده، مراد از واژه «فُرجه» در این حدیث است که به امری معقول (امتناع خلاء در امور عقلی) اشاره دارد.

← تقریر مرحوم مجلسی


چنانکه گفته شد، مجلسی این حدیث را نقل کرده است. وی پیش از شرح حدیث، گزارشی از مجموعه دلایل توحیدِ باری (هفت دلیل) آورده و آنگاه وجوه مختلفی را که در شرح حدیث مطرح شده یا مطرح شدنی است، ارائه و اشاره کرده است که در باره هریک از این وجوه مناقشات و اشکالاتی وجود دارد ولی برای احتراز از درازی سخن به آن‌ها نمی پردازد.
وجه نخست تقریباً همان توضیح قاضی سعید است، یعنی حدیث مجموعاً متضمن یک برهان است.
وجه دوم و سوم و چهارم پیشتر معرفی شد، اما وجه پنجم ــ که احتمالاً از خود اوست ــ حدیث را متضمن سه دلیل می داند:
فقره اول همان برهان تمانع و فقره دوم برهان تلازم (ظاهراً منظور او توارد است‌) است و فقره سوم در مقام ردّ کسانی، چون مجوس ، است که به دو خدای مجسَّمِ جدا از هم قائل اند، پس باید چیزی فاصله بین این دو را پر کند (به دلیل اصل امتناع خلاء) یا سطحی جداکننده آن دو باشد تا دو تا بودن معنا دار شود. در این صورت واژه فرجه، در همان معنای اصلی خود به کار رفته است.

← تقریر مرحوم جزایری


شارح دیگر این حدیث، سیدنعمت اللّه جزایری (متوفی ۱۱۱۲) است. وی پس از نقل شرح میرزا رفیعا و میرداماد و صدرالمتألهین ، بیان میرداماد را پسندیده و آن را به گونه ای دیگر تقریر کرده است.
[۸۳] نعمت اللّه بن عبداللّه جزایری، نورالبراهین، ج۲، ص۳۱ـ ۳۹، او، انیس الوحید فی شرح التوحید، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۷.


← نظر ابوالحسن شعرانی


گفتنی است که ابوالحسن شعرانی ، دانشمند ذوفنون چند دهه اخیر (متوفی ۱۳۵۲ ش)، با توجه به این نکته که مخاطب اصلی امام در این احتجاج ، فردی مانوی بوده، برخی شرح های حدیث را، اگرچه به غایت دقیق است، برپایه اعتقاد و انگیزه مخاطب در این پرسش، از مقصود اصلی خطاب به دور دانسته است، اما به نظر می رسد توضیح او، بیشتر به فقره سوم و تعبیر «فُرجه» در آن باز می گردد، نه همه عبارات حدیث .
او توضیح داده که بنا بر عقیده مانویان، عالم از دو حقیقت جسمانی، یکی نور محض و دیگری ظلمت محض، پدید آمده است و امام بیان کرده‌اند که لازمه این اعتقاد، وجود حقیقتی قدیم است که نه نور محض و نه ظلمت محض است و با همین بیان بی نهایت حقایق قدیم اثبات می‌شود.
علاوه بر حدیث، متون دعایی و زیاری شیعی نیز آکنده از مضامین توحیدی و غالباً معطوف به جنبه های مختلف توحید عملی و عبادی است.

فهرست‌منابع

[ویرایش]

(۱) علاوه‌برقرآن.
(۲) عبدالرحمان بن حسن آل شیخ، فتح المجید: شرح کتاب التوحید، چاپ عبدالعزیزبن عبداللّه بن باقر، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
(۳) محمودبن عبداللّه آلوسی، روح المعانی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
(۴) محمود شکری آلوسی، بلوغ الارب فی معرفه احوال العرب، چاپ محمد بهجه اثری، بیروت (۱۳۱۴).
(۵) ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵ـ۱۳۸۷/ ۱۹۶۵ـ۱۹۶۷، چاپ افست بیروت.
(۶) ابن اسحاق، سیره ابن اسحاق، چاپ محمد حمیداللّه، قونیه ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
(۷) ابن بابویه، التوحید، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).
(۸) ابن تیمیّه، التسعینیه، چاپ محمدبن ابراهیم عجلان، ریاض ۱۴۲۰/۱۹۹۹.
(۹) ابن تیمیّه، مجموع الفتاوی، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
(۱۰) ابن جوزی، زادالمسیر فی علم التفسیر، چاپ محمدبن عبدالرحمان عبداللّه، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
(۱۱) ابن حبیب، کتاب المحبـّر، چاپ ایلزه لیشتن شتتر، حیدرآباد دکن ۱۳۶۱/۱۹۴۲، چاپ افست بیروت.
(۱۲) ابن حبیب، کتاب المنمّق فی اخبار قریش، چاپ خورشید احمد فاروق، حیدرآباد دکن ۱۳۸۴/۱۹۶۴.
(۱۳) ابن سعد، الطبقات الکبری.
(۱۴) ابن شعبه، تحف العقول عن آل الرسول، بیروت ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
(۱۵) ابن طاووس، کشف المحجه لثمره المهجه، نجف ۱۳۷۰/۱۹۵۰.
(۱۶) ابن عاشور (محمد طاهر بن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، تونس ۱۹۸۴.
(۱۷) ابن فارس، معجم مقاییس اللغة.
(۱۸) ابن قیّم جوزیّه، اغاثه اللهفان فی مصاید الشیطان، چاپ محمد عفیفی، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۹.
(۱۹) ابن قیّم جوزیّه، توضیح المقاصد و تصحیح القواعد فی شرح قصیده الامام ابن القیم، چاپ زهیر شاویش، بیروت ۱۴۰۶.
(۲۰) ابن کلبی، کتاب الاصنام، چاپ احمد زکی پاشا، قاهره ۱۳۳۲/۱۹۱۴.
(۲۱) ابن منظور، لسان العرب.
(۲۲) ابن میثم، شرح نهج البلاغه، قم ۱۳۶۲ ش.
(۲۳) ابن ندیم، کتاب الفهرست.
(۲۴) ابن هشام، مغنی اللبیب عن کتاب الاعاریب، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره (۱۹۶۴)، چاپ افست قم ۱۴۰۴.
(۲۵) ابوالصلاح حلبی، تقریب المعارف فی الکلام، چاپ رضا استادی، (قم) ۱۳۶۳ ش.
(۲۶) محمدبن عبداللّه ازرقی، کتاب اخبار مکه شرفهااللّه تعالی و ماجاء فیها من الا´ثار، روایه اسحاق بن احمد خزاعی، در اخبار مکه المشرفه، ج ۱، غتنغه ۱۲۷۵.
(۲۷) علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
(۲۸) عبدالملک بن عبداللّه امام الحرمین، الشامل فی اصول الدین، بیروت ۱۴۲۰/۱۹۹۹.
(۲۹) محمدبن طیب باقلاّنی، الانصاف فیما یجب اعتقاده و لایجوز الجهل به، چاپ عمادالدین احمد حیدر، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۶.
(۳۰) علیرضا برازش، المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحارالانوار، تهران ۱۳۷۲ـ۱۳۷۳ ش.
(۳۱) مرتضی بروجردی، مستندالعروه الوثقی، تقریرات درس آیه اللّه خوئی، ج ۴، قم ۱۳۶۸ ش.
(۳۲) عبداللّه بن عمر بیضاوی، انوار التنزیل و اسرار التأویل، المعروف بتفسیر البیضاوی، مصر ۱۳۳۰، چاپ افست بیروت.
(۳۳) احمدبن علی بیهقی، تاج المصادر، چاپ هادی عالم زاده، تهران ۱۳۶۶ـ ۱۳۷۵ ش.
(۳۴) مسعودبن عمر تفتازانی، شرح المقاصد، چاپ عبدالرحمان عمیره، قاهره ۱۴۰۹/۱۹۸۹، چاپ افست قم ۱۳۷۰ـ۱۳۷۱ ش.
(۳۵) محمد اعلی بن علی تهانوی، کتاب کشاف اصطلاحات فنون، چاپ محمد وجیه و دیگران، کلکته ۱۸۶۲، چاپ افست تهران ۱۹۶۷.
(۳۶) علی بن محمد جرجانی، شرح المواقف، چاپ محمد بدرالدین نعسانی حلبی، مصر ۱۳۲۵/ ۱۹۰۷، چاپ افست قم ۱۳۷۰ ش.
(۳۷) نعمت اللّه بن عبداللّه جزایری، نورالبراهین، او، انیس الوحید فی شرح التوحید، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۷.
(۳۸) محمودبن علی حمصی رازی، المنقذ من التقلید، قم ۱۴۱۲ـ۱۴۱۴.
(۳۹) ابوالقاسم خوئی، البیان فی تفسیرالقرآن، قم ۱۴۱۸.
(۴۰) ابوالقاسم خوئی، معجم رجال الحدیث، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم.
(۴۱) دائرة المعارف الاسلامیه، قاهره: دارالشعب، (۱۹۶۹ (، ذیل «التوحید، علم» (از محمدیوسف موسی).
(۴۲) حسین بن محمد راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، چاپ محمد سید کیلانی، تهران (۱۳۳۲ ش).
(۴۳) قاسم بن ابراهیم رسی، «کتاب اصول العدل و التوحید»، در رسائل العدل و التوحید، چاپ محمد عماره، ج ۱، (قاهره) : دارالهلال، ۱۹۷۱.
(۴۴) محمد رشیدرضا، تفسیرالقرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، (تقریرات درس) شیخ محمد عبده، ج ۳، مصر ۱۳۶۷.
(۴۵) محمود روحانی، المعجم الاحصائی لالفاظ القرآن الکریم = فرهنگ آماری کلمات قرآن کریم، مشهد ۱۳۶۶ـ ۱۳۶۸ ش.
(۴۶) زمخشری، الکشّاف عن حقیقة التنزیل.
(۴۷) جعفر سبحانی، الالهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل، به قلم حسن محمد مکی عاملی، ج ۲، قم ۱۴۱۳.
(۴۸) جعفر سبحانی، منشور جاوید، ج ۲، قم، ۱۳۷۳ ش.
(۴۹) محمدبن احمد شمس الائمه سرخسی، کتاب المبسوط، قاهره، ۱۳۲۴، چاپ افست استانبول، ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
(۵۰) محمدبن عبدالکریم شهرستانی، الملل و النحل، چاپ احمد فهمی محمد، قاهره ۱۳۶۷ـ ۱۳۶۸/ ۱۹۴۸ـ۱۹۴۹، چاپ افست بیروت.
(۵۱) محمدبن عبدالکریم شهرستانی، نهایه الاقدام فی علم الکلام، چاپ آلفرد گیوم، قاهره.
(۵۲) لویس شیخو، النصرانیه و آدابها بین عرب الجاهلیه، بیروت ۱۹۸۹.
(۵۳) محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی، شرح اصول الکافی: کتاب التوحید، قسم ۱، چاپ محمد خواجوی، تهران ۱۳۷۰ ش.
(۵۴) طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن.
(۵۵) محمدکاظم بن عبدالعظیم طباطبایی یزدی، العروه الوثقی، بیروت ۱۴۰۴.
(۵۶) احمدبن علی طبرسی، الاحتجاج، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، نجف ۱۳۸۶/ ۱۹۶۶.
(۵۷) فضل بن حس مراتب معرفت اللّه، خواند ــ کمال باور توحیدی، در اخلاص وسپس نفی صفات از خداست. ابن ابی الحدید، ن طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن.
(۵۸) طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن.
(۵۹) محمدبن حسن طوسی، التبیان فی تفسیرالقرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت.
(۶۰) محمدبن حسن طوسی، کتاب تمهیدالاصول فی علم الکلام، چاپ عبدالمحسن مشکوه الدینی، تهران ۱۳۶۲ ش.
(۶۱) محمدفؤاد عبدالباقی، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
(۶۲) محمد عبده، رساله التوحید، بیروت ۱۳۹۶/۱۹۷۶.
(۶۳) حسن بن عبداللّه عسکری، الفروق اللغویّه، چاپ حسام الدین قدسی، بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
(۶۴) عبدالرحمان بن احمد عضدالدین ایجی، المواقف فی علم الکلام، بیروت: عالم الکتب.
(۶۵) حسن بن یوسف علامه حلّی، انوار الملکوت فی شرح الیاقوت، چاپ محمد نجمی زنجانی، (قم) ۱۳۶۳ ش.
(۶۶) حسن بن یوسف علامه حلّی، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، چاپ حسن حسن زاده آملی، قم ۱۴۰۷.
(۶۷) علیبن حسین علم الهدی، شرح جمل العلم و العمل، چاپ یعقوب جعفری مراغی، (تهران) ۱۴۱۴.
(۶۸) جوادعلی، المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت ۱۹۶۷ـ ۱۹۷۸.
(۶۹) علی بن ابی طالب (علیه‌السلام)، امام اول، نهج البلاغه، چاپ صبحی صالح، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
(۷۰) مقدادبن عبداللّه فاضل مقداد، ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۵.
(۷۱) مقدادبن عبداللّه فاضل مقداد، اللوامع الالهیه فی المباحث الکلامیه، چاپ محمدعلی قاضی طباطبائی، قم ۱۳۸۰ ش.
(۷۲) محمدبن عمر فخررازی، الاربعین فی اصول الدین، چاپ احمد حجازی سقا، قاهره ۱۹۸۶.
(۷۳) محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، او، مفاتیح الغیب، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
(۷۴) محمدبن عمر فخررازی، کتاب المحصَّل، چاپ حسین اتای، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
(۷۵) یحیی بن زیاد فرّاء، معانی القرآن، ج ۲، چاپ محمدعلی نجار، مصر ۱۹۵۵، چاپ افست تهران.
(۷۶) علی اصغر فقیهی، وهابیان: بررسی و تحقیق گونه ای در باره عقاید و تاریخ فرقه وهابی، تهران (۱۳۵۷ ش).
(۷۷) محمدبن شاه مرتضی فیض کاشانی، کتاب الوافی، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی، اصفهان ۱۳۶۵ـ۱۳۷۴ ش.
(۷۸) محمدسعیدبن محمد مفید قاضی سعید قمی، شرح توحید الصدوق، چاپ نجفقلی حبیبی، تهران، ج ۲، ۱۴۱۶، ج ۳، ۱۴۱۹.
(۷۹) قاضی عبدالجباربن احمد، شرح الاصول الخمسه، چاپ سمیر مصطفی رباب، بیروت ۱۴۲۲.
(۸۰) قاضی عبدالجباربن احمد، المختصر فی اصول الدین، در رسائل العدل و التوحید، چاپ محمد عماره، ج ۱، (قاهره) : دارالهلال، ۱۹۷۱.
(۸۱) قاضی عبدالجباربن احمد، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، ج ۴، چاپ محمدمصطفی حلمی و ابوالوفا غنیمی تفتازانی، قاهره ۱۹۶۵.
(۸۲) محمودبن مسعود قطب الدین شیرازی، دره التاج، بخش ۱، چاپ محمد مشکوه، تهران ۱۳۶۹ ش.
(۸۳) کلینی، الکافی.
(۸۴) عبدالرزاق بن علی لاهیجی، گوهر مراد، چاپ زین العابدین قربانی لاهیجی، تهران ۱۳۷۲ ش.
(۸۵) محمدبن محمد ماتریدی، کتاب التوحید، چاپ فتح اللّه خلیف، استانبول ۱۹۷۹.
(۸۶) محمدصالح بن احمد مازندرانی، شرح اصول الکافی، مع تعالیق ابوالحسن شعرانی، چاپ علی عاشور، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
(۸۷) علی بن محمد ماوردی، النکت و العیون:تفسیرالماوردی، چاپ عبد المقصود بن عبدالرحیم، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
(۸۸) عبدالرحمان بن مأمون متولی شافعی، الغنیه فی اصول الدین، چاپ عمادالدین احمد حیدر، بیروت ۱۴۰۶/ ۱۹۸۷.
(۸۹) مجلسی، بحارالانوار.
(۹۰) احمد مصطفی مراغی، تفسیرالمراغی، بیروت ۱۹۸۵.
(۹۱) المعجم الوسیط، تألیف ابراهیم انیس و دیگران، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۷ش.
(۹۲) محمدبن محمد مفید، اوائل المقالات، چاپ ابراهیم انصاری زنجانی خوئینی، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۳.
(۹۳) محمدباقربن محمد میرداماد، التعلیقه علی کتاب الکافی، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۳.
(۹۴) محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج ۱۰، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.
(۹۵) حسن بن محمدنظام الاعرج، تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان، چاپ زکریا عمیرات، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۶.
(۹۶) سعیدبن محمد نیسابوری، فی التوحید، دیوان الاصول لابی رشید سعیدبن محمد النیسابوری قاهره ۱۳۸۵/ ۱۹۶۵.
(۹۷) آرنت یان ونسینک، المعجم المفهرس لالفاظ الحدیث النبوی، لیدن ۱۹۳۶ـ۱۹۶۹.
(۹۸) یاقوت حموی، معجم البلدان.
(۹۸) یاقوت حموی، معجم الادباء.
(۹۹) یعقوبی، تاریخ الیعقوبی.
(۱۰۰) دایرةالمعارف جهان اسلام، ذیل "Tawhid"، توسط دی ژیماره.
(۱۰۱) دایرة المعارف دین، ویرایش میرچا الیاده، نیویورک ۱۹۸۷.
(۱۰۲) ادوارد ویلیام لین، واژگان عربی انگلیسی، کمبریج ۱۹۸۴.
(۱۰۳) دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ویرایش جان ال اسپوزیتو، نیویورک ۱۹۹۵، ذیل "توحید" (توسط تامارا سوون).
(۱۰۴) فؤاد سزگین، تاریخ نگارش عرب تا حدود ۴۳۰ ه، لیدن ۱۹۶۷.
(۱۰۵) هری اوسترین ولفسون، فلسفه کلام، کمبریج، ماساچوست ۱۹۷۶.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۳۴ ۳۵، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۲. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۵۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۳. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۶۸، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۴. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۸۳ ۸۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۵. محمدسعیدبن محمد مفید قاضی سعید قمی، شرح توحید الصدوق، ج۲، ص۱۵ـ۱۶، چاپ نجفقلی حبیبی، تهران، ج ۲، ۱۴۱۶، ج ۳، ۱۴۱۹.
۶. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۷۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۷. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۳۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۸. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۹۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۹. مجلسی، بحارالانوار، ج۳، ص۲۲۶.    
۱۰. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۶۲، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۱۱. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۱۸۵، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۱۲. احمدبن علی طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۷۹، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، نجف ۱۳۸۶/ ۱۹۶۶.    
۱۳. مجلسی، بحارالانوار، ج۴، ص۶.
۱۴. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۳۶، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۱۵. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۱۳۱، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۱۶. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۱۴۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۱۷. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۱۶۹، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۱۸. هری اوسترین ولفسون، فلسفه کلام، ج۱، ص۱۱۵، کمبریج، ماساچوست ۱۹۷۶.
۱۹. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۴۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۲۰. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۷۳، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۲۱. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۸۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۲۲. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۹۳، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۲۳. مجلسی، بحارالانوار، ج۳، ص۲۲۷.    
۲۴. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۹۱، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۲۵. کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۳۹.
۲۶. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۵۶، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۲۷. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۳۴ ۳۵، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۲۸. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۵۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۲۹. کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۴۰، حدیثی از امام کاظم علیه‌السلام.
۳۰. علی بن ابی طالب (علیه‌السلام)، امام اول، نهج البلاغه، خطبه۱، ص۳۹، چاپ صبحی صالح، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
۳۱. نعمت اللّه بن عبداللّه جزایری، نورالبراهین، او، انیس الوحید فی شرح التوحید، ج۱، ص۹۶ـ۹۷، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۷.
۳۲. ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۱۹، قم ۱۳۶۲ ش.
۳۳. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۷۴ ۷۵، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵۱۳۸۷/ ۱۹۶۵۱۹۶۷، چاپ افست بیروت.    
۳۴. ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۲۲،قم ۱۳۶۲ ش، که آن را توحید عملی، یعنی زهد حقیقی، تفسیر کرده است.
۳۵. هری اوسترین ولفسون، فلسفه کلام، ج۱، ص۱۱۲ـ۱۳۲، کمبریج، ماساچوست ۱۹۷۶، درباره کاربرد واژه «صفت» برای خدا در نخستین دهه های اسلامی بر اثر آشنایی با آموزه های مسیحی و نیز مباحثات موافقان و مخالفان.
۳۶. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۱۴۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۳۷. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۱۴۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۳۸. مجلسی، بحارالانوار، ج۴، ص۶۲.    
۳۹. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۴۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۴۰. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۱۳۵، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۴۱. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۱۳۹، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۴۲. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۱۴۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۴۳. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۸۱، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش)، عرضه عقاید عبدالعظیم حسنی بر امام هادی (علیه‌السلام) و تأیید آن.    
۴۴. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۱۰۱، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۴۵. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۱۰۷، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۴۶. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۳۵، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۴۷. نعمت اللّه بن عبداللّه جزایری، نورالبراهین، او، انیس الوحید فی شرح التوحید، ج۱، ص۸۶، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۷، درباره این‌که مراد از وهم دراحادیث، عقل یا معنایی مشتمل بر عقل است.
۴۸. مجلسی، بحارالانوار، ج۳، ص۳۰.
۴۹. مجلسی، بحارالانوار، ج ۶۵، ص ۲۷۹.    
۵۰. ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ج۵، ص۴۶۴ـ ۴۶۵، قم ۱۳۶۲ ش.
۵۱. علی بن ابی طالب (علیه‌السلام)، امام اول، نهج البلاغه، حكمت‌ ۴۷۰، چاپ صبحی صالح، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
۵۲. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۳۶، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۵۳. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۹۶، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۵۴. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۸۲ ۸۳، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۵۵. محمدسعیدبن محمد مفید قاضی سعید قمی، شرح توحید الصدوق، ج۲، ص۲ـ ۷، چاپ نجفقلی حبیبی، تهران، ج ۲، ۱۴۱۶، ج ۳، ۱۴۱۹.
۵۶. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۸۴ ۸۸، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۵۷. ابوالقاسم خوئی، معجم رجال الحدیث، ج ۴، ۳۷۶، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳، چاپ افست قم.
۵۸. محمدسعیدبن محمد مفید قاضی سعید قمی، شرح توحید الصدوق، ج۲، ص۱۷ـ۳۲، چاپ نجفقلی حبیبی، تهران، ج ۲، ۱۴۱۶، ج ۳، ۱۴۱۹.
۵۹. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۲۴۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۶۰. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۲۵۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۶۱. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۲۵۰، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۶۲. ابن طاووس، کشف المحجه لثمره المهجه، ج۱، ص۱۵۸۱۵۹، نجف ۱۳۷۰/۱۹۵۰.    
۶۳. مجلسی، بحارالانوار، ج۷۴، ص۱۹۶۱۹۷ به نقل از ابن طاووس.    
۶۴. ابن شعبه، تحف العقول عن آل الرسول، ج۱، ص۵۵، بیروت ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۶۵. علی بن ابی طالب (علیه‌السلام)، امام اول، نهج البلاغه، نامه۳۱، ص۳۹۶، چاپ صبحی صالح، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
۶۶. کلینی، الکافی، ج۱، ص۸۰ـ۸۱.
۶۷. ابن بابویه، التوحید، ج۱، ص۲۴۳ ۲۴۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم (۱۳۵۷ ش).    
۶۸. محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی، شرح اصول الکافی: کتاب التوحید، ج۱، ص۳۴، قسم ۱، چاپ محمد خواجوی، تهران ۱۳۷۰ ش.
۶۹. محمدباقربن محمد میرداماد، التعلیقه علی کتاب الکافی، ج۱، ص۱۸۴ـ ۱۸۸، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۳.
۷۰. محمدباقربن محمد میرداماد، التعلیقه علی کتاب الکافی، ج۱، ص۱۸۷ـ ۱۸۸ برای بیان این دلیل، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۳.
۷۱. مجلسی، بحارالانوار، ج۳، ص۲۳۵۲۳۶.    
۷۲. محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی، شرح اصول الکافی: کتاب التوحید، ج۱، ص۳۴ـ۳۹، قسم ۱، چاپ محمد خواجوی، تهران ۱۳۷۰ ش.
۷۳. دایرة المعارف دین، ویرایش میرچا الیاده، ج۱۰، ص۶۹، نیویورک ۱۹۸۷.
۷۴. مجلسی، بحارالانوار، ج۳، ص۲۳۶ ۲۳۸.    
۷۵. محمدصالح بن احمد مازندرانی، شرح اصول الکافی، ج۳، ص۴۳۵۰، مع تعالیق ابوالحسن شعرانی، چاپ علی عاشور، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.    
۷۶. نعمت اللّه بن عبداللّه جزایری، نورالبراهین، او، انیس الوحید فی شرح التوحید، ج۲، ص۳۱ـ۳۴، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۷.
۷۷. مجلسی، بحارالانوار، ج۳، ص۲۳۸ ۲۴۰.    
۷۸. محمدبن شاه مرتضی فیض کاشانی، کتاب الوافی، ج۱، ص۳۳۰ـ ۳۳۱، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی، اصفهان ۱۳۶۵ـ۱۳۷۴ ش.
۷۹. محمدسعیدبن محمد مفید قاضی سعید قمی، شرح توحید الصدوق، ج۳، ص۴۰۲ـ ۴۰۸، چاپ نجفقلی حبیبی، تهران، ج ۲، ۱۴۱۶، ج ۳، ۱۴۱۹.
۸۰. مجلسی، بحارالانوار، ج۳، ص۲۴۰.    
۸۱. مجلسی، بحارالانوار، ج۳، ص۲۳۴ ۲۳۵.    
۸۲. مجلسی، بحارالانوار، ج۳، ص۲۴۰.    
۸۳. نعمت اللّه بن عبداللّه جزایری، نورالبراهین، ج۲، ص۳۱ـ ۳۹، او، انیس الوحید فی شرح التوحید، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۱۷.
۸۴. محمدصالح بن احمد مازندرانی، ج۳، ص۴۸۴۹ تعلیقه شعرانی، شرح اصول الکافی، مع تعالیق ابوالحسن شعرانی، چاپ علی عاشور، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.    


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «توحید در حدیث»، شماره۵۰۵۱.    


رده‌های این صفحه : توحید | خدا شناسی | کلام




جعبه ابزار