تنبک

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تنبک، از سازهای کوبه ایِ پوستی که بدنه آن بیش‌تر از چوب ساخته می‌شود. انواع این ساز، با شیوه های گوناگونِ اجرا، در کشورهای عربی و ایران و افغانستان و ترکیه رایج است.
[۱] مهدی فروغ، نفوذ علمی و عملی موسیقی ایرانی در کشورهای دیگر، ج۱، ص۱۲۶ـ۱۲۷.



نامهای دیگر

[ویرایش]

نام این ساز در منابع به صورتهای تُمبَک، تُبتَک، تُنبیک، تنبوک، دُنبک، دُمبرک، دُمبُلک، تُبنُک، دُمبک، خُنبَک و تینبَک نیز آمده است.
[۲] حسینعلی ملاح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۸۴.
[۳] مهدی فروغ، نفوذ علمی و عملی موسیقی ایرانی در کشورهای دیگر، ج۱، ص۵۰.
[۴] مهدی ستایشگر، واژه نامه موسیقی ایران زمین، ذیل «تنبک».
امروزه آن را «ضرب» نیز می‌نامند، اما معلوم نیست این نام از چه زمانی متداول شده است.
[۵] حسینعلی ملاح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۹۲، ذیل «تنبک».
به عقیده ابوالحسن صبا (متوفی ۱۳۳۶ ش)،
[۶] ابوالحسن صبا، موسیقی نامه ی صبا: مجموعه آثار قلمی و گفتاری استاد ابوالحسن صبا.
واژه تمبک از تُم (صدای ناحیه مرکزی پوست) و بَک (صدای ناحیه کناری پوست) تشکیل شده است. برخی این واژه را صورت تغییریافته خُنبَک یا خُمَک به معنای خُم کوچک می‌دانند.
[۷] حسینعلی ملاح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۸۵ـ۱۸۶.


قدیمترین کتاب ذکر این ساز

[ویرایش]

قدیمترین متنی که در آن نام این ساز آمده، یادگار زریران (تألیف حدود قرن ششم میلادی)
[۸] یادگار زریران، متن پهلوی با ترجمه فارسی و آوانویسی لاتین و سنجش آن با شاهنامه از یحیی ماهیار نوابی، ج۱، ص۲۵، ص ۵۱، سطر ۲۶.
است. در کتاب خسرو قبادان و ریدک نیز دنبک زن در ردیف خنیاگران ذکر شده است.
[۹] خسرو قبادان و ریدک وی، در محمد معین، ج۱، ص۹۵، مجموعه مقالات.
به نوشته فروغ
[۱۰] مهدی فروغ، نفوذ علمی و عملی موسیقی ایرانی در کشورهای دیگر، ج۱، ص۱۲۰.
تنبکِ دوره ساسانی ظاهراً شبیه تنبکهای امروزی بوده است.

جنس بدنه

[ویرایش]

در قدیم بدنه تنبک را از چوب، سفال و گاه فلز می‌ساختند. امروزه برای ساخت آن از نئوپان و پلاستیک نیز استفاده می‌کنند، اما بیش‌تر تنبکها از چوب ساخته می‌شوند.
[۱۱] فریدون حلمی، مرکز تنبکستان.
بهترین نوع چوب برای آن، چوبِ تنه کهنه درخت گردوست که به اصطلاح سازندگان ساز، «سایه خواب» شده و شیره نباتی آن خارج شده باشد.
[۱۲] حسینعلی ملاح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۸۹.
[۱۳] حسینعلی ملاح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۹۱.


اجزای تنبک

[ویرایش]

اجزای تنبک عبارت‌اند از: دوره یا دهانه بزرگ که روی آن پوست کشیده می‌شود، تنه، نفیر یا گلویی، کالیبر یا دهانه کوچک.
[۱۴] حسینعلی ملاح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۹۱.
تنه را گاه خاتم کاری می‌کنند و گاه روی تنه شیارهایی می‌دهند تا هنگام نوازندگی، به کمک آن‌ها صداهای مطلوب ایجاد شود.

نحوه نواختن

[ویرایش]

برای نواختن تنبک، پای چپ را جلوتر از پای راست و کمی بالاتر قرار می‌دهند. اگر از زیرپایی استفاده شود، پای چپ خودبه خود بالاتر قرار می‌گیرد. دست راست را از آرنج خم می‌کنند و مچ راست را به موازاتِ پوست، روی تنبک می‌گذارند. مچ دست چپ عقبتر از دهانه بزرگ و ساعد چپ روی دهانه بزرگ تنبک قرار می‌گیرد. حرکت دستها روی تنبک باید راحت و بدون انقباض باشد.

فنون اصلی نوازندگی

[ویرایش]

فنون اصلی نوازندگی تنبک عبارت‌اند از: پِلَنگ، ریزپلنگ، ریز، ریز شلاقی، پیش ریز، اشاره، ریزناخنی، روچوب و گرفته. گاه نوازندگان استاد، به فراخور معلومات و تجربه خود، فنهایی نیز ابداع می‌کنند.
[۱۵] فریدون حلمی، مرکز تنبکستان.


موارد استفاده

[ویرایش]

در میان اهل فتوت و لوطیها، لوطیهای تنبک به دوش دسته خاصی بودند که در اعیاد و جشنها به میان مردم می‌رفتند و ساز می‌زدند.
[۱۶] حسین بن محمد ابراهیم تحویلدار، جغرافیای اصفهان، ج۱، ص۸۶.
این ساز در ورزش باستانی ایران جایگاه خاصی دارد و در زورخانه‌ها برای تنظیم حرکات ورزشی و تشجیع و ترغیب ورزشکاران به کار می‌رود.
[۱۷] حسین پرتوبیضایی، تاریخ ورزش باستانی ایران، ج۱، ص۱۶.
[۱۸] ساسان سپنتا، چشم انداز موسیقی ایران، ج۱، ص۸۶.
تنبکِ تعلیم، نوع کوچکی از این ساز است که مخصوص آموزش به ورزشکاران مبتدی در زورخانه است.
[۱۹] نصرت اللّه حدادی، فرهنگنامه موسیقی ایران، ذیل «تمبک تعلیم».


پایه وزن در موسیقی

[ویرایش]

روح اللّه خالقی
[۲۰] روح اللّه خالقی، سرگذشت موسیقی ایران، ج۱، ص۳۹۹.
تنبک را پایه وزن در موسیقی ایرانی می‌داند. به گفته او، خوانندگانِ با استعداد، اول با این ساز آشنا شده اند، سپس وزنهای گوناگون را شناخته و ضمن نواختن تنبک از عهده خواندن نغمه های موزون برآمده اند.
در موسیقی امروز ایران، تنبک به عنوان ساز تک نواز و گروه نواز به کار می‌رود، ولی ابعاد تنبک تک نواز با تنبک گروه نواز، که در ارکستر استفاده می‌شود، تفاوت دارد.

نوازنده بزرگ معاصر

[ویرایش]

نوازنده بزرگ معاصر، حسین تهرانی (متوفی ۱۳۵۲ ش)، در شیوه های موروثی تنبک نوازی ــ که تا اواخر دوره قاجار رواج داشت ــ تغییرات کلی به وجود آورد و روش امروزیِ تنبک نوازی، حاصل کوششها و ابداعات اوست. ابوالحسن صبا نظام نت نویسی را برای تنبک ابداع کرد و بعدها، نوازندگان دیگری، نظامهای متفاوتی برای نت نویسی تنبک ایجاد کردند.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) حسین پرتوبیضایی، تاریخ ورزش باستانی ایران: زورخانه، ( تهران ) ۱۳۳۷ش؛
(۲) حسین بن محمد ابراهیم تحویلدار، جغرافیای اصفهان، چاپ منوچهر ستوده، تهران ۱۳۴۲ ش؛
(۳) نصرت اللّه حدادی، فرهنگنامه موسیقی ایران، تهران ۱۳۷۶ ش؛
(۴) فریدون حلمی، مرکز تنبکستان، تهران، مصاحبه، تیر ۱۳۷۸؛
(۵) روح اللّه خالقی، سرگذشت موسیقی ایران، بخش ۱، تهران ۱۳۵۳ ش؛
(۶) خسرو قبادان و ریدک وی، در محمد معین، مجموعه مقالات، به کوشش مهدخت معین، ج ۱، تهران ۱۳۶۴ ش؛
(۷) ساسان سپنتا، چشم انداز موسیقی ایران، تهران ۱۳۶۹ ش؛
(۸) مهدی ستایشگر، واژه نامه موسیقی ایران زمین، ج ۱، تهران ۱۳۷۴ ش؛
(۹) ابوالحسن صبا، موسیقی نامه ی صبا: مجموعه آثار قلمی و گفتاری استاد ابوالحسن صبا، گردآوری و تنظیم و حاشیه نویسی از سیدعلیرضا میرعلی نقی: «تنبک »، تهران ۱۳۸۱ ش؛
(۱۰) مهدی فروغ، نفوذ علمی و عملی موسیقی ایرانی در کشورهای دیگر، تهران ۱۳۵۴ ش؛
(۱۱) حسینعلی ملاح، فرهنگ سازها، تهران ۱۳۷۶ ش؛
(۱۲) یادگار زریران، متن پهلوی با ترجمه فارسی و آوانویسی لاتین و سنجش آن با شاهنامه از یحیی ماهیار نوابی، تهران: اساطیر، ۱۳۷۴ ش؛

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مهدی فروغ، نفوذ علمی و عملی موسیقی ایرانی در کشورهای دیگر، ج۱، ص۱۲۶ـ۱۲۷.
۲. حسینعلی ملاح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۸۴.
۳. مهدی فروغ، نفوذ علمی و عملی موسیقی ایرانی در کشورهای دیگر، ج۱، ص۵۰.
۴. مهدی ستایشگر، واژه نامه موسیقی ایران زمین، ذیل «تنبک».
۵. حسینعلی ملاح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۹۲، ذیل «تنبک».
۶. ابوالحسن صبا، موسیقی نامه ی صبا: مجموعه آثار قلمی و گفتاری استاد ابوالحسن صبا.
۷. حسینعلی ملاح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۸۵ـ۱۸۶.
۸. یادگار زریران، متن پهلوی با ترجمه فارسی و آوانویسی لاتین و سنجش آن با شاهنامه از یحیی ماهیار نوابی، ج۱، ص۲۵، ص ۵۱، سطر ۲۶.
۹. خسرو قبادان و ریدک وی، در محمد معین، ج۱، ص۹۵، مجموعه مقالات.
۱۰. مهدی فروغ، نفوذ علمی و عملی موسیقی ایرانی در کشورهای دیگر، ج۱، ص۱۲۰.
۱۱. فریدون حلمی، مرکز تنبکستان.
۱۲. حسینعلی ملاح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۸۹.
۱۳. حسینعلی ملاح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۹۱.
۱۴. حسینعلی ملاح، فرهنگ سازها، ج۱، ص۱۹۱.
۱۵. فریدون حلمی، مرکز تنبکستان.
۱۶. حسین بن محمد ابراهیم تحویلدار، جغرافیای اصفهان، ج۱، ص۸۶.
۱۷. حسین پرتوبیضایی، تاریخ ورزش باستانی ایران، ج۱، ص۱۶.
۱۸. ساسان سپنتا، چشم انداز موسیقی ایران، ج۱، ص۸۶.
۱۹. نصرت اللّه حدادی، فرهنگنامه موسیقی ایران، ذیل «تمبک تعلیم».
۲۰. روح اللّه خالقی، سرگذشت موسیقی ایران، ج۱، ص۳۹۹.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تنبک»، شماره۳۹۱۶.    






جعبه ابزار