تفسیر کبیر (فخر رازی)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تفسیر کبیر، تفسیری کلامی نوشته فخرالدین رازی، متکلم و مفسر اشعری قرن ششم و هفتم می‌باشد.

فهرست مندرجات

۱ - اهمیت تفسیر کبیر
۲ - وجه تسمیه تفسیر کبیر و نام اصلی آن
۳ - انگیزه نگارش تفسیر کبیر
۴ - تاریخ شروع وپایان نگارش تفسیر کبیر
۵ - علت شهرت و اعتبار تفسیر کبیر
۶ - تفاسیری که از تفسیر کبیر تأثیر پذیرفته‌اند
۷ - تفاسیری که فخررازی از آن‌ها استفاده کرده است
۸ - رویکرد فخررازی در تفسیر کبیر
۹ - تفاسیر معتزلی مورد استفاده فخررازی
۱۰ - اهمیت تفسیر کبیر در نقل اقوال معتزلیان
۱۱ - ذکر نام مذاهب گوناگون در تفسیر کبیر
۱۲ - تأثیر پذیری فخررازی در فقه از شافعی و ابوحنیفه
۱۳ - اساس تفسیر کبیر به گفته قاضی نورالله شوشتری و حلبی
۱۴ - شیوه نگارش تفسیر کبیر و امتیازات آن
۱۵ - جایگاه تفسیر کبیر از نظر روش
۱۶ - مباحث کلامی درتفسیر کبیر
۱۷ - آرای خاص فخررازی درتفسیر کبیر
۱۸ - چگونگی روش تفسیری فخررازی دراستفاده از آیات و روایات
۱۹ - روش عرفانی در تفسیر کبیر
۲۰ - بیان مناسبات میان آیات و سور قرکریم در تفسیر فخررازی
۲۱ - مباحث فقهی در تفسیر فخررازی
۲۲ - اختلاف نظر دراینکه تمامی تفسیرکبیر را خود فخررازی نوشته یا تنها بخشی از آن
۲۳ - غنی بودن تفسیر کبیر از علوم مختلف
۲۴ - انتقادات بر تفسیر کبیر
۲۵ - دفاعیات از تفسیر کبیر
۲۶ - اجزاء و نسخه‌های تفسیر کبیر
۲۷ - تحقیقات در مورد تفسیر کبیر
۲۸ - تحقیقات خاورشناسان در مورد تفسیر کبیر
۲۹ - فهرست منابع
۳۰ - پانویس
۳۱ - منبع

اهمیت تفسیر کبیر

[ویرایش]

تفسیر کبیر مهمترین و جامعترین اثر فخررازی و یکی از چند تفسیر مهم و برجسته قرآن کریم به زبان عربی است.

وجه تسمیه تفسیر کبیر و نام اصلی آن

[ویرایش]

این کتاب به سبب حجم بسیارش به تفسیر کبیر مشهور شده ولی نام اصلی آن مفاتیح الغیب است.

انگیزه نگارش تفسیر کبیر

[ویرایش]

فخررازی، بر خلاف زمخشری، که هدف از تفسیرش دفاع از آموزه‌های معتزلی است، بصراحت به انگیزه و هدف خود در نگارش این تفسیر اشاره‌ای نکرده ولی عملاً در جای جای آن، به دفاع از مذهب کلامی ابوالحسن اشعری (متوفی ۳۳۴) و رد آرای مخالفان وی، بویژه معتزله، پرداخته است .
[۱] محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۲۹۴، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷
[۲] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۶۴ـ۶۶، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴
[۳] ابن حجر عسقلانی، الدررالکامنة فی اعیان المائة الثامنة، ج۴، ص۱۳۹۰، چاپ محمد سیدجادالحق، قاهره ۱۳۸۵/۱۹۶۶.
[۴] «شناسایی برخی از تفاسیر عامه»، ص ۷۸ـ۷۹


تاریخ شروع وپایان نگارش تفسیر کبیر

[ویرایش]

در باره تاریخ آغاز و پایان نگارش این تفسیر، تنها بر اساس اطلاعات پراکنده‌ای که در آخر برخی سوره‌ها آمده می‌توان سخن گفت.
نخستین تاریخی که فخررازی به آن اشاره کرده، اول ربیع الاول ۵۹۵ است که در پایان سوره آل عمران آمده است.
بر این اساس وی تفسیر خود را قبل از ۵۹۵ آغاز کرده است.
آخرین تاریخ نیز در پایان سوره احقاف ذکر شده که چهارشنبه ۲۰ ذیحجّه ۶۰۳ است.
[۵] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۵۱ـ۵۲، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.


علت شهرت و اعتبار تفسیر کبیر

[ویرایش]

یکی از دلایل شهرت و اعتبار تفسیر کبیر، تأثیر آن بر تفاسیر بعدی است.

تفاسیری که از تفسیر کبیر تأثیر پذیرفته‌اند

[ویرایش]

برخی از مفسرانی که از محتوای تفسیر کبیر و روش آن استفاده کرده یا تأثیر پذیرفته‌اند، عبارتند از: نیشابوری در غرائب القرآن، بیضاوی در انوارالتنزیل، آلوسی در روح المعانی، قاسمی در محاسن التأویل، طباطبائی در المیزان و سید محمد رشیدرضا در المنار.
[۶] محمدعلی ایازی، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، ج۱، ص۶۵۵، تهران ۱۴۱۴.
[۷] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۶۹ـ ۱۹۱، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴ .

رشیدرضا که عالمی سلفی و پیرو ابن تَیْمیّه است، در المنار از شیوه استدلال و محتوای تفسیر کبیر بسیار استفاده کرده و طنطاوی نیز در الجواهر، قرآن را به همان شیوه فخررازی تفسیر کرده است .
[۸] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۸۲ـ ۱۸۸، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
[۹] محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ج ۱، مقدمة حلبی، ص ۳۷


تفاسیری که فخررازی از آن‌ها استفاده کرده است

[ویرایش]

فخر رازی در نگارش تفسیر خود از آثار و تفاسیر گوناگونی بهره برده
[۱۰] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۸۷ـ۱۲۲، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
ولی نام بیشتر آن‌ها را ذکر نکرده است .
[۱۱] بهاءالدین خرمشاهی، سیر بی سلوک، ج۱، ص۸۰ـ۸۱، تهران ۱۳۷۰ ش.
[۱۲] جولاندری، ص ۵۲ـ۵۴

از جمله آثاری که نام برده، الآثار الباقیة عن القرون الخالیة ابوریحان بیرونی و الاعتذار قاضی عبدالجبار معتزلی و التوحید ابن خُزَیمه است
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۱۳۷ـ۱۳۹
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۱۳۷ـ۱۴۴
شیوه معمول فخررازی تنها ذکر نام مؤلفان آثار است.
وی در مباحث لغوی از کتاب معانی القرآن زَجّاجRashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۸۲ـ۸۳
و فَرّاءRashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۱۲۶ـ۱۲۷
الکامل مبرّدRashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۱۵۱
و غریب القرآن ابن قُتَیبهRashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۱۳
بهره برده است.
در تفاسیر روایی و مأثور صحابه و تابعین به تفاسیر عبدالله بن عباس، مجاهدبن جَبْر، قتادة بن دعامه و سعیدبن جُبَیر مراجعه و بیش از همه به آرای ابن عباس استناد کرده است.
[۱۳] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۹۰ـ ۹۴، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.

برخی از این تفاسیر با سلسله اسناد متعددی در آن روزگار رواج داشته
[۱۴] تفسیر ابن عباس؛ تفسیر، بخش ۵: تفسیر تابعین
اما فخررازی به اسناد روایت این تفاسیر اشاره‌ای نکرده است.
از تفاسیر متأخرتر نیز از جامع البیان فی تفسیر القرآن طبری، الکشف و البیان احمدبن ابراهیم ثعلبی (متوفی ۴۲۷) و تفسیر قَفّال شاشی و احکام القرآن جَصّاص بهره جسته است.
[۱۵] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۹۵ـ۹۹، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
[۱۶] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۲۰ـ۱۲۲، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.


رویکرد فخررازی در تفسیر کبیر

[ویرایش]

با توجه به رویکرد عقلانی در تفسیر فخررازی، وی از تفاسیر معتزلی نقل قول فراوانی آورده است.
[۱۷] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۰۰ـ ۱۲۰، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.


تفاسیر معتزلی مورد استفاده فخررازی

[ویرایش]

تفاسیر معتزلی که فخررازی از آن‌ها بهره برده عبارت‌اند از: تفسیر ابوالقاسم کعبی (متوفی ۳۱۹)Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۲۴، ۱۳۹
، تفسیر ابوعلی جُبّایی (متوفی ۳۰۳)Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۲۲ـ۲۳
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۱۳۸
الجامع ابومسلم محمدبن بحر اصفهانی Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۲۵ـ۲۶
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،۱۴۰ص
تفسیر قاضی عبدالجبار معتزلی (متوفی ۴۱۵)Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۱۳۱ـ۱۳۲
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص۱۳۹
تفسیر ابوبکر اصمّ
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۱۵ـ۱۶
و کشاف زمخشری (متوفی ۵۳۸) که فخررازی به نقل آرای وی توجه فراوانی داشته است.
[۱۸] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۱۰ـ۱۲۰، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.


اهمیت تفسیر کبیر در نقل اقوال معتزلیان

[ویرایش]

تفسیر کبیر از حیث نقل اقوال علما و رجال معتزلی نیز اهمیت دارد و فخررازی علاوه بر عبارتهایی از معتزلیان متقدم، به اقوال و آرای معتزلیان متأخر و معاصر خود، چون ابوالحسین بصری (متوفی ۴۳۶) و رکن الدین محمود ملاحمی (متوفی ۵۳۶)، که فخررازی از وی با نام محمود خوارزمی یاد کرده Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۱۸
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۱۴۱
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص۱۵۹
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۱۶۰
، نیز اشاره نموده است.

ذکر نام مذاهب گوناگون در تفسیر کبیر

[ویرایش]

وی به اختلافات کلامی نحله‌ها و مذاهب گوناگون نیز توجه داشته و از گروههایی چون کرامیه Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۱۴۵
اشاعره Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۲۷
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۳۳
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۳۶ـ۳۷
امامیه Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۴۰
ثنویه Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۶۰
جبریه Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۶۱
خوارج Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۷۴
و روافض Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۸۰
نیز یاد کرده است.
توجه به نظریات لغویان و نحویان بصره و کوفه و ذکر اختلاف آرای آنها، و بیان نظریات عالمان قرائت و فقها از دیگر جنبه‌های در خور توجه تفسیر فخررازی است.
[۱۹] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۸۷ ـ۸۹، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
[۲۰] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۲۳ـ ۱۳۶، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
[۲۱] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۵۲ـ ۱۵۸، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.


تأثیر پذیری فخررازی در فقه از شافعی و ابوحنیفه

[ویرایش]

فخررازی در فقه بیشتر از شافعی ــ چون پیرو مذهب امام شافعی بوده ــ و سپس از ابوحنیفه تأثیر گرفته است.
[۲۲] حسین برکة الشامی، تهذیب التفسیر الکبیر، ج۱، ص۳۰ـ۳۳، لندن ۱۴۱۸/۱۹۹۸.
[۲۳] علی محمدحسن عماری، الامام فخرالدین رازی: حیاته و آثاره، ج۱، ص۱۳۷ـ ۱۵۹، قاهره ۱۳۸۸/۱۹۶۹.


اساس تفسیر کبیر به گفته قاضی نورالله شوشتری و حلبی

[ویرایش]

به گفته قاضی نورالله شوشتری،
[۲۴] نورالله بن شریف الدین شوشتری، مجالس المؤمنین، ج۱، ص۴۹۰، تهران ۱۳۵۴ ش.
فخرالدین رازی اساس تفسیر خود را از تفسیر ابوالفتوح رازی، اقتباس کرده و برای رفع توهم، بعضی از تشکیکات خود را بر آن افزوده است ولی حلبی
[۲۵] محمدبن عمر فخررازی، تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب)، ترجمة علی اصغر حلبی، تهران ۱۳۷۱ ش
[۲۶] محمدبن عمر فخررازی، تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب)، ج ۱، مقدمه، ص ۳۹،ترجمة علی اصغر حلبی، تهران ۱۳۷۱ ش
این قول را بی اساس و اثبات آن را بسیار مشکل و بلکه محال دانسته و منکر هرگونه شباهت این دو تفسیر شده است.
حلبی
[۲۷] محمدبن عمر فخررازی، تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب)، ج ۱، مقدمه، ص ۳۹،ترجمة علی اصغر حلبی، تهران ۱۳۷۱ ش .
معتقد است که چون فخررازی عقل گرا بوده، بسیاری از اوقات از خواندن تفاسیر عقلی، از جمله تفاسیر شیعی، متأثر گشته و بر خلاف عقاید اشاعره سخن گفته است.

شیوه نگارش تفسیر کبیر و امتیازات آن

[ویرایش]

هر چند فخررازی در ابتدای تفسیر کبیر گفته است که آن را در مقدمه و ابوابی تنظیم کرده و مقدمه نیز شامل ابواب و فصولی است، عملاً در همان فصل اول از مقدمه، به تفسیر «اعوذبالله من الشیطان الرجیم» پرداخته است.
او تفسیر هر سوره را با ذکر نام آن، محل نزول، تعداد آیات و اقوال مربوط به آن آغاز کرده، سپس با ذکر یک یا دو یا چند آیه از آن سوره، توضیح کوتاهی درباره مناسبت آن‌ها با آیات قبلی داده است.
این ویژگی از امتیازات بارز این تفسیر است.
[۲۸] محمدعلی ایازی، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، ج۱، ص۶۵۵، تهران ۱۴۱۴.

سپس، چنانچه روایت یا حدیثی از پیامبر اکرم، صحابه یا تابعین درباره آیه یا آیات وجود داشته، آنها را بررسی کرده، یا به ذکر مسائلی چون ناسخ و منسوخ یا شرح مصطلحات حدیثی (مانند متواتر و آحاد و جرح و تعدیل) پرداخته، آنگاه آیه یا آیات مورد نظر را به کوچکترین اجزای مفهومی، تجزیه کرده و تحت عناوینی چون مسئله، سؤال، وجه، اقوال، امور و غیره، از ابعاد مختلف کلامی و فلسفی و لغوی و ادبی و فقهی و مانند اینها به بررسی و تفسیر آن‌ها پرداخته
[۲۹] «شناسایی برخی از تفاسیر عامه»، ص ۷۹ـ۸۰
و در پایان، نظر خود را بیان نموده است.
این بحثهای تفصیلی و پرداختن به ابعاد گوناگون یک مسئله، از ویژگیهای بارز و منحصر به فرد تفسیر کبیر است.

جایگاه تفسیر کبیر از نظر روش

[ویرایش]

تفسیر کبیر را از نظر روش، در شمار تفاسیر عقلی و کلامی آورده‌اند.
[۳۰] عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۴، ص۲۴۳، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.
[۳۱] محمدحسین طباطبائی، قرآن در اسلام از دیدگاه تشیع، ج۱، ص۵۶، قم ۱۳۷۴ ش.

ذهبی
[۳۲] محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۲۸۹، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷
آن را از نوع تفسیر به رأی جائز دانسته است.
علامه طباطبائی نیز از طرفی این تفسیر را تفسیری کلامی ذکر کرده
[۳۳] محمدحسین طباطبائی، قرآن در اسلام از دیدگاه تشیع،ج۱، ص۵۶، قم ۱۳۷۴ ش.
و از طرف دیگر، تفسیر متکلمان را تطبیق نامیده و رد کرده است.
[۳۴] ، محمدحسین طباطبائی، المیزان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۶، بیروت ۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/۱۹۷۱ـ۱۹۷۴ .

هر چند تفسیر فخررازی پر از مباحث کلامی و عقلی است، ظاهراً خود او لزوماً به دنبال نگارش تفسیری کلامی یا فلسفی یا تفسیر به رأی، چه ممدوح چه مذموم، نبوده است، زیرا در تفسیر خود به این نکته اشاره‌ای نکرده و در وصیتنامه‌اش می‌نویسد که هیچ‌یک از این روشهای فلسفی و کلامی در کنار روش قرآنی ارج و ارزشی ندارند.
[۳۵] محمد بن علی داوودی، طبقات المفسرین، ج۲، ص۲۱۷، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳


مباحث کلامی درتفسیر کبیر

[ویرایش]

با توجه به این‌که محور غالب مباحث کلامی، آیات قرآن کریم بوده است، در تفسیر کبیر که صبغه‌ای کلامی دارد، می توان مجموعه نسبتاً کاملی را از آرای کلامی اشاعره، معتزله، کرامیه و برخی فرق دیگر
[۳۶] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۳۲۱ـ۳۳۹، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴
ملاحظه کرد و به یک دوره کامل از مباحث کلامی دست یافت.
برخی از مباحث کلامی فلسفی که فخررازی به آن‌ها پرداخته عبارت‌اند از: معرفت خداوند و این‌که آیا در شناخت او نظر و استدلال جائز است یا نه (Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۲۹۶
؛ (Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص۳۳۹
ایمان و اسلام، تفاوت میان این دو و ارکان ایمانRashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۲۱۶ـ۲۱۷
کلام الاهی و بحث از حدوث و قدم آن(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۳۰۷
؛(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص۳۲۰
رؤیت خداوند(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص ۲۷۲
عدل الاهی(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۲۹۳
جبر و اختیار و قضا و قدر (Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۲۴۶
؛ (Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص۳۱۶
حدوث و قدم عالم (Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص ۲۰۸
، (Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص۲۵۰
اعجاز قرآن(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص۲۰۷
؛(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص۲۳۱
[۳۷] محسن عبدالحمید، ج۱، ص۲۲۵، الرازی مفسراً، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
ارادة خداوند (Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۱۹۵
، مفهوم استوای خداوند بر عرش (Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص ۱۹۹
تجسیم(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص ۲۲۳
تثلیث(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص ۲۲۳
عصمت انبیا(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۲۹۴ـ۲۹۵
شفاعت پیامبر اکرم(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص ۲۸۲
عقیده شیعه در امامت معصوم و احتمال صحت آن(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص ۴۰
بیان لزوم وجود معصوم در هر زمانی با این توضیح که بر خلاف نظر شیعه و بنا بر اعتقاد اشاعره و خود فخررازی، مجموع امت معصوم است نه یک تن، و بحث معاد(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص ۳۳۹
؛ (Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی، ص۲۵۷-۲۵۸.


آرای خاص فخررازی درتفسیر کبیر

[ویرایش]

در میان مفسران، فخررازی بیش از همه در تبیین آیات باران کوشیده است ( باران ، بخش دوم: باران در قرآن و حدیث).
از آرای خاص تفسیری رازی، اعتقاد به نبودن واژه‌های دخیل و غیر عربی در قرآن است.
[۳۸] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۲۸، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.

همچنین وی به نقل روایات اسباب نزول و ذکر قرائتهای مختلف اهتمام فراوانی داشته است
[۳۹] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً،ج۱،ص ۱۴۴ـ۱۴۶
[۴۰] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً،ج۱،ص۱۵۲ـ۱۵۸.

عبدالحمید
[۴۱] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً،ج۱، ص۲۰۷ـ۲۲۷
فهرستی از آرای خاص تفسیری فخررازی را آورده است.

چگونگی روش تفسیری فخررازی دراستفاده از آیات و روایات

[ویرایش]

غلبه صبغه کلامی ـ عقلی در تفسیرکبیر مانع از این نشده است که فخررازی در مواردی، از شیوه قرآن به قرآن، در تفسیر آیات کریمه استفاده کند
[۴۲] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۳۶ـ۱۳۸
ولی با وجود اشاراتی که به احادیث پیامبر اکرم و امامان شیعه کرده(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص ۶۸
؛(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص ۹۸
؛(Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص ۱۱۹
و روایاتی که از صحابه و تابعین آورده، در تفسیر خود اعتماد اندکی به احادیث داشته است .
[۴۳] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۳۸ـ۱۴۰، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.

گفته می‌شود که او در نقل احادیث به شیوه‌ای که در عصر او معمول بوده، سلسله سند حدیث را ذکر نکرده و نیز احادیثی را که بسیاری از مفسران، حتی عقلی مشربانی چون زمخشری و طبرسی، در فضائل سوره‌ها و ثواب قرائت آن‌ها نقل می‌کنند، نیاورده است .
[۴۴] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ص ۱۶۷
؛
[۴۵] بهاءالدین خرمشاهی، سیر بی سلوک، ج۱، ص۸۰، تهران ۱۳۷۰ ش.

در تفسیر کبیر استفاده از روایاتی که از اسرائیلیات شمرده می‌شوند، بسیار اندک است.
برای نمونه ذیل آیه «ن» در سوره قلم، «ن» را به معنای نهنگی که زمین بر پشت آن قراردارد، دانسته است.
فخررازی هر چند این روایت را در تفسیر آیه مذکور آورده، آن را نه به سبب مخالفت با عقل یا اشکال در سلسله روایت یا محتوای حدیث یا از اسرائیلیات بودن رد کرده، بلکه از جنبه ادبی و نحوی مردود دانسته است .
[۴۶] محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ج ۳۰، ص ۷۷
؛
[۴۷] محمد ابوشهبه، الاسرائیلیات و الموضوعات فی کتب التفسیر، ج۱، ص۱۳۴، بیروت ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
[۴۸] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۴۶ـ۱۵۱، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.


روش عرفانی در تفسیر کبیر

[ویرایش]

تفسیر فخررازی با وجود صبغه کلامی، از اشارات صوفیانه خالی نیست و در تفسیر برخی آیات به ذکر طریق و شیوه عارفان در تفسیر آیات نیز پرداخته است
[۴۹] محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ج ۱۶،ص ۷۷
[۵۰] محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ج ۱۶،ص ۱۵
[۵۱] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۳۲۱ـ۳۳۰، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴
سُبْکی
[۵۲] عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیة الکبری،ج ۸، ص ۸۶
ضمن اشاره به این‌که فخررازی در تفسیر خود عبارتهایی درباره تصوف آورده، از وی به عنوان فردی مبّرِز در تصوف نیز یاد کرده است.

بیان مناسبات میان آیات و سور قرکریم در تفسیر فخررازی

[ویرایش]

از ویژگیهای بارز روش فخررازی در تفسیر کبیر، اهتمام جدّی او به بیان مناسبات میان آیات و سور قرکریم است.
وی تنها به ذکر یک مناسبت اکتفا نمی‌کند، بلکه در بیشتر مواقع به بیان چند مناسبت می‌پردازد.
[۵۳] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۶۳ـ۱۶۴، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
[۵۴] محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۲۹۳ـ۲۹۴، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.

عنایت به نکات ادبی و بلاغی، از جمله استشهاد به شواهد شعری دوره جاهلیت در مباحث لغوی و نحوی و بلاغی، از دیگر ویژگیهای روش تفسیری فخررازی محسوب می‌شود.
[۵۵] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۲۳ـ۱۳۶، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴

وی در این خصوص، بیشترین استفاده را از کشاف زمخشری برده است
[۵۶] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۱۰، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴


مباحث فقهی در تفسیر فخررازی

[ویرایش]

توجه به مباحث فقهی نیز از جمله خصایص روش فخررازی در تفسیرکبیر است.
فخررازی در برخورد با آیات احکام، ابتدا آرای مکاتب و مذاهب مختلف فقهی را در خصوص آن‌ها مطرح می‌کند و سپس بتفصیل به بیان گرایش فقهی خود، یعنی مذهب فقهی شافعی، می پردازد و بر صحت آن استدلال می‌کند.
[۵۷] محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۲۹۵، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.


اختلاف نظر دراینکه تمامی تفسیرکبیر را خود فخررازی نوشته یا تنها بخشی از آن

[ویرایش]

در باره اینکه تمامی تفسیر کبیر را خود فخررازی نوشته یا تنها بخشی از آن به قلم اوست، اختلاف نظر وجود دارد: یک نظر این است که فخررازی، خود، تفسیرش را به اتمام رسانده است،
[۵۸] علی محمدحسن عماری، الامام فخرالدین رازی: حیاته و آثاره، ج۱، ص۱۸۶ـ۱۸۷، قاهره ۱۳۸۸/۱۹۶۹.
[۵۹] مسلم آل جعفر، مناهج المفسرین، ج۱، ص۱۹۰، دارالکتب للطباعة و النشر، ۱۹۸۰.
[۶۰] محمد بن علی داوودی، طبقات المفسرین، ج۲، ص۲۱۷، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
زیرا تا پنجاه سال بعد از وفات او صحبتی از نقصان تفسیر کبیر نبوده و حتی شاگردان بزرگ رازی سخنی از آن به میان نیاورده اند.
عبدالحمید ،
[۶۱] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً،ص ۵۴ـ۶۳
بر اساس شواهد فراوانی از تفسیرکبیر، نتیجه گرفته که تمام آن را خود فخررازی نوشته است.
گروهی دیگر، بخشی از تفسیرکبیر را تألیف فخررازی دانسته
[۶۲] ابن خلکان، ج۴، ص۲۴۹.
[۶۳] ابن قاضی شهبه، طبقات الشافعیة، ج۲، ص۸۳، چاپ حافظ عبدالعلیم خان، حیدرآباد دکن ۱۳۹۸ـ۱۴۰۰/۱۹۷۸ـ۱۹۸۰.
و برای اثبات نظرشان به خود تفسیر کبیر استناد کرده‌اند، از جمله ذیل آیة «جَزَآءً بما کَانُوا یَعمَلُون»
[۶۴] واقعه: ۲۴
که آمده است: المسألة الاولی الاصولیة، ذکرها الامام فخرالدین رَحمهالله فی مواضعَ کثیرةٍ و نحن نذکر بعضَها.
[۶۵] محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر،فخررازی، ج ۲۱، ص ۱۵۶

این عبارت به روشنی گواه است بر این‌که فخررازی در تفسیرش به این جا نرسیده بوده و این بخش از تفسیر کبیر را کس دیگری نوشته است.
به گفته ابوبکر بن احمد معروف به ابن قاضی شُهْبه (متوفی ۸۵۱)
[۶۶] ابن قاضی شهبه، طبقات الشافعیة، چاپ حافظ عبدالعلیم خان،ج ۲، ص ۳۳۳
و ابن حجر عسقلانی ،
[۶۷] ابن حجر عسقلانی، الدررالکامنة فی اعیان المائة الثامنة، ج ۱، ص ۳۲۵، چاپ محمد سیدجادالحق، قاهره ۱۳۸۵/۱۹۶۶
تکمیل کنندة تفسیر فخررازی احمدبن محمدبن مکی قَمولی (متوفی ۷۲۵) بوده است.
حاجی خلیفه
[۶۸] حاجی خلیفه ، ج ۲، ستون ۷۵۶
نوشته است که قمولی و شهاب الدین بن خلیل خویی (متوفی ۶۳۱) تفسیر فخررازی را تکمیل کرده‌اند.
ذهبی ،
[۶۹] محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون،ج ۱، ص ۲۹۳
معتقد است که بعد از فخررازی، خویی شروع به تکمیل تفسیرکبیر کرد ولی قبل از اتمام آن درگذشت و قمولی آن را به اتمام رساند.
وی همچنین به نظر دیگری هم اشاره می‌کند و آن اینکه خویی و قمولی هر یک بتنهایی تکمله ای مستقل بر تفسیر کبیر نوشتند.
به این ترتیب، مسلّم شده که فخرالدین رازی خود تفسیرش را به پایان نرسانده ولی مشخص نیست تا کجای آن را نوشته است.
به عقیده ذهبی ،
[۷۰] محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون
از ابتدا تا تفسیر سورة انبیاء، و به گفته خرمشاهی
[۷۱] بهاءالدین خرمشاهی، سیر بی سلوک،ص ۸۳
تا سوره فتح اثر فخررازی است.
در نسخه‌ای خطی از تفسیر فخررازی آمده که از بعد از تفسیر سوره عنکبوت تألیف خویی است.
[۷۲] ضیاءالدین حدایق شیرازی، فهرست کتابخانة مدرسة عالی سپهسالار، ج۱، ص۱۵۸، تهران ۱۳۱۵ـ ۱۳۱۸.


غنی بودن تفسیر کبیر از علوم مختلف

[ویرایش]

تفسیر کبیر به دلیل مهارت فخررازی در علوم مختلف، سرشار از مباحث کلامی، فلسفی، منطقی، فقهی، ادبی و غیره است و همین ویژگی آن را دایرة المعارف گونه کرده است.
این گستردگی و اطناب تفسیر فخررازی می‌تواند از آن جهت باشد که وی آن را برای عموم ننوشته است.
به نظر برخی از علمای تفسیر، اشتمال تفسیر فخررازی بر این حجم مطالب متنوع، از اهمیت تفسیری آن کاسته است.
به گفته ابوحَیّان غَرناطی، (مفسر قرن هفتم و هشتم)، در تفسیر فخررازی مطالبی هست که در عالم تفسیر نیازی به آن‌ها نیست.
[۷۳] عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۴، ص۲۴۳، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.

ابن تیمیّه نیز آن را تفسیری دانسته که در آن، جز تفسیر از هر موضوعی سخنی یافت می‌شود.
[۷۴] عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.
[۷۵] صفدی، ج۴، ص۲۵۴.

به عقیده سیوطی ،
[۷۶] عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.
، این تفسیر مملو از سخنان حکما و فلاسفه است و بحثهای تفسیری‌اش بی ارتباط با آیات است.
ابن خلّکان
[۷۷] ابن خلّکان
نیز می‌گوید که در آن مطالب غریب و نا آشنای فراوانی آمده است.
سُبکی در وصف این کتاب گفته است که در آن همه چیز، از جمله تفسیر، وجود دارد.
[۷۸] صفدی


انتقادات بر تفسیر کبیر

[ویرایش]

عده‌ای نیز بر محتوای آن خرده گرفته‌اند و معتقدند که تفسیر کبیر از این جهت عیوب فراوانی دارد، از جمله ابوشامه مقدسی (متوفی ۶۶۵)
[۷۹] عبدالرحمان بن اسماعیل ابوشامه، تراجم رجال القرنین السادس والسابع، المعروف بالذیل علی الروضتین، ص ۶۸
معتقد است که فخررازی در تفسیر خود شبهات جدّی مخالفان اسلام و اهل سنّت را به بهترین شکل مطرح کرده ولی از حل آنها در نهایت عجز و ناتوانی فرومانده است.
به گفته شرف الدین نصیبی، استاد و شیخ او سراج الدین سِرْمیاحی مغربی در کتابی دو جلدی به نام المآخذ، به بیان معایب و نقاط ضعف تفسیر فخررازی پرداخته است.
[۸۰] ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج۴، ص۴۲۸، حیدرآباد دکن ۱۳۲۹ـ ۱۳۳۱، چاپ افست بیروت ۱۳۹۰/۱۹۷۱.

اقبال لاهوری
[۸۱] محمد اقبال لاهوری، کلیات اشعار فارسی مولانا اقبال لاهوری، با مقدمه و شرح احوال و تفسیر کامل احمد سروش،ص ۱۹۹
[۸۲] محمد اقبال لاهوری، کلیات اشعار فارسی مولانا اقبال لاهوری، با مقدمه و شرح احوال و تفسیر کامل احمد سروش، ص۲۹۳
نیز تفسیر فخررازی را مانع فهم درست قرآن دانسته است.

دفاعیات از تفسیر کبیر

[ویرایش]

برکة الشامی
[۸۳] حسین برکة الشامی، تهذیب التفسیر الکبیر،ج ۱، ص ۲۴
این نظر را که فخررازی از دو روش تفصیل در تفسیر سوره حمد و اجمال در سایر سوره‌ها استفاده کرده، رد نموده و معتقد است که فخررازی در تمام تفسیر خود، از یک شیوه بهره گرفته و تفصیل سوره حمد به اقتضای خود سوره بوده و فخررازی در تفسیر برخی آیات دیگر نیز، به تناسب، مباحث را بتفصیل بیان کرده، از جمله ذیل آیة ۳۱ سوره بقره، بحث گسترده ای درباره علم آورده است .
[۸۴] حسین برکة الشامی، تهذیب التفسیر الکبیر، ج ۱، ص ۲۸ـ۲۹

در دفاع از فخررازی پاسخهای دیگری نیز داده‌اند، از جمله گفته‌اند که امانتداری وی در نقل سخنان مخالفان بر عده‌ای از هم مشربان او گران آمده و آنان را به خرده گیری واداشته است.
[۸۵] عبدالرحمان بن اسماعیل ابوشامه، تراجم رجال القرنین السادس والسابع، ج۱، ص۹۸، المعروف بالذیل علی الروضتین، چاپ محمدزاهدبن حسن کوثری و عزت عطار حسینی، بیروت ۱۹۷۴.
[۸۶] عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ج۸، ص۸۸، چاپ محمود محمدطناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.

خود فخررازی نیز در ابتدای تفسیر کبیر، دلیل تفصیل و تنوع مطالب کتاب را بیان کرده و به خرده گیران پاسخ داده است.
او
[۸۷] محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر،ج ۱، ص ۳
می گوید زمانی گفته بودم که می‌توان از فواید و نفایس سوره حمد، ده هزار مسئله استنباط کرد، برخی از حسودان و جاهلان و گمراهان و دشمنان قیاس به نفس کرده، این سخن مرا باور نکردند و آن را انکار نمودند، لذا هنگامی که شروع به نگارش این کتاب کردم، برای اثبات اینکه چنین چیزی ممکن است، این مقدمه (تفسیر تفصیلی سوره حمد) را نوشتم.
فخررازی در جاهای دیگری از تفسیر، انگیزه‌اش را در تنوع و تفصیل مطالب، تقویت دین و القای یقین و بر طرف کردن شک و شبهه‌ها و از بین بردن ناآگاهی ذکر کرده است .
[۸۸] محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر،ج ۱۷، ص ۱۱۴
[۸۹] محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ج۱۶، ص ۳۲


اجزاء و نسخه‌های تفسیر کبیر

[ویرایش]

تفسیر کبیر مجموعاً شامل ۳۲ جزء است ولی تعداد مجلدات آن در چاپهای گوناگون، متفاوت است.
نسخه‌های خطی متعددی از این تفسیر برجا مانده است.
[۹۰] ضیاءالدین حدایق شیرازی، فهرست کتابخانة مدرسة عالی سپهسالار، ج۱، ص۱۵۳ـ ۱۵۸، تهران ۱۳۱۵ـ ۱۳۱۸.

علی اصغر حلبی در کار ترجمه آن به فارسی است و چند جلد آن را منتشر کرده است.
فخررازی علاوه بر تفسیر کبیر، آثار دیگری نیز در تفسیر قرآن دارد.
[۹۱] محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۳۸، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.


تحقیقات در مورد تفسیر کبیر

[ویرایش]

پژوهشهای فراوانی درباره تفسیر فخررازی انجام شده است.
ماهر مهدی هلال، فصل سوم کتاب خود، فخرالدین رازی بلاغیاً،
[۹۲] ماهر مهدی هلال، فخرالدین الرازی بلاغیاً،ص ۱۸۵ـ۲۵۵
را به بررسی آرای بلاغی تفسیر کبیر اختصاص داده است.
برخی دیگر از این تألیفات عبارت‌اند از: الرازی مفسراً از محسن عبدالحمید؛ الامام فخرالدین الرازی: حیاته و آثاره از علی محمدحسن عماری (قاهره ۱۳۸۸/ ۱۹۶۹)؛ الرازی من خلال تفسیره اثر عبدالعزیزالمجذوب (لیبی و تونس ۱۴۰۰/۱۹۸۰) و فخرالدین الرازی، آراؤه الکلامیة و الفلسفیة از محمدصالح الزرکان.

تحقیقات خاورشناسان در مورد تفسیر کبیر

[ویرایش]

از تحقیقات خاورشناسان می‌توان به کارهای روژه آرنالدز
[۹۳] مرتضی کریمی نیا، کتاب شناسی مطالعات قرآنی به زبان های اروپایی: ۱۷۰۰ـ۱۹۹۵، ج۱، ص۲۴، تهران ۱۳۸۰ ش.
و ژاک ژومیه
[۹۴] مرتضی کریمی نیا، کتاب شناسی مطالعات قرآنی به زبان های اروپایی: ۱۷۰۰ـ۱۹۹۵، ج۱، ص۲۴، تهران ۱۳۸۰ ش.
ص ۱۳۲ـ۱۳۳ در بارة تفسیر فخررازی اشاره کرد.
از مقالات متعدد روژه آرنالدز، مقاله های «مسیحیان بنا بر تفسیر فخررازی از قرآن»،
[۹۵] دورة ۳، ش ۱، فروردین ـ تیر ۱۳۶۵، محمد بن علی داوودی، طبقات المفسرین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
«جبر و اختیار در تفسیر رازی» (ترجمه میشل کوئی پرس)
[۹۶] مرتضی کریمی نیا، کتاب شناسی مطالعات قرآنی به زبان های اروپایی: ۱۷۰۰ـ۱۹۹۵، ج۱، ص۲۴، تهران ۱۳۸۰ ش.
به طور کامل به فارسی ترجمه شده و گزارشی از مقاله «یافته‌های فلسفی در تفسیرکبیر فخرالدین رازی» (ترجمه رضا داوری)
[۹۷] مرتضی کریمی نیا، کتاب شناسی مطالعات قرآنی به زبان‌های اروپایی: ۱۷۰۰ـ۱۹۹۵، ج۱، ص۲۴، تهران ۱۳۸۰ ش.
نیز به فارسی موجود است.
همچنین میشل لاگارد در کتابی با عنوان المصباح المنیر للتفسیر الکبیر
[۹۸] Leiden ۱۹۹۶
نمایه‌ای از اعلام و موضوعات تفسیر فخررازی را به این شرح گرد آورده است: نمایه اعلام و اماکن و کتابهای مذکور در تفسیر رازی
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;.
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص ۳ـ۱۸۳
نمایه موضوعات کلامی و ادبی و فقهی
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;.
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص ۱۸۵ـ۳۵۹
و نمایه مباحث اصول فقه بر اساس تفکیک موضوعی
Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;.
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی،ص ۴۹-۱۶

اساس کار لاگارد، تفسیرکبیر رازی چاپ بیروت ۱۹۸۲ است.
لاگارد جدولهایی تطبیقی نیز با دو چاپ دیگر این تفسیر آورده که بر اساس آن‌ها می‌توان مطلب را در دو چاپ دیگر نیز یافت.
با وجود چندین چاپ از تفسیر فخررازی، هنوز این متن تصحیح انتقادی نشده است.
[۹۹] محمدعلی ایازی، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، ج۱، ص۶۵۷، تهران ۱۴۱۴.

در منابع از دو تلخیص این تفسیر به نامهای التنویر فی التفسیر فی مختصرالتفسیرالکبیر نوشته محمد بن ابی القاسم رَبْقی (متوفی ۷۰۹) و الواضح فی تلخیص تفسیرالقرآن نگاشته محمدبن محمد نَسَفی (متوفی ۶۸۷) یاد شده است
[۱۰۰] محمدعلی ایازی، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، ج۱، ص۶۵۰ـ۶۵۱، تهران ۱۴۱۴.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) مسلم آل جعفر، مناهج المفسرین، دارالکتب للطباعة و النشر، ۱۹۸۰ .
(۲) ابن حجر عسقلانی، الدررالکامنة فی اعیان المائة الثامنة، چاپ محمد سیدجادالحق، قاهره ۱۳۸۵/۱۹۶۶ .
(۳) ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، حیدرآباد دکن ۱۳۲۹ـ ۱۳۳۱، چاپ افست بیروت ۱۳۹۰/۱۹۷۱ .
(۴) ابن خلّکان .
(۵) ابن قاضی شهبه، طبقات الشافعیة، چاپ حافظ عبدالعلیم خان، حیدرآباد دکن ۱۳۹۸ـ۱۴۰۰/۱۹۷۸ـ۱۹۸۰ .
(۶) عبدالرحمان بن اسماعیل ابوشامه، تراجم رجال القرنین السادس والسابع، المعروف بالذیل علی الروضتین، چاپ محمدزاهدبن حسن کوثری و عزت عطار حسینی، بیروت ۱۹۷۴ .
(۷) محمد ابوشهبه، الاسرائیلیات و الموضوعات فی کتب التفسیر، بیروت ۱۴۱۳/۱۹۹۲ .
(۸) محمد اقبال لاهوری، کلیات اشعار فارسی مولانا اقبال لاهوری، با مقدمه و شرح احوال و تفسیر کامل احمد سروش، تهران (۱۳۴۳ ش) .
(۹) محمدعلی ایازی، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، تهران ۱۴۱۴ .
(۱۰) حسین برکة الشامی، تهذیب التفسیر الکبیر، لندن ۱۴۱۸/۱۹۹۸ .
(۱۱) حاجی خلیفه .
(۱۲) ضیاءالدین حدایق شیرازی، فهرست کتابخانة مدرسة عالی سپهسالار، تهران ۱۳۱۵ـ ۱۳۱۸ .
(۱۳) بهاءالدین خرمشاهی، سیر بی سلوک، تهران ۱۳۷۰ ش .
(۱۴) محمد بن علی داوودی، طبقات المفسرین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ .
(۱۵) محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷ .
(۱۶) عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، چاپ محمود محمدطناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶ .
(۱۷) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش .
(۱۸) «شناسایی برخی از تفاسیر عامه»، حوزه، سال ۵، ش ۴ (مهر و آبان ۱۳۶۷) .
(۱۹) نورالله بن شریف الدین شوشتری، مجالس المؤمنین، تهران ۱۳۵۴ ش .
(۲۰) صفدی .
(۲۱) محمدحسین طباطبائی، قرآن در اسلام از دیدگاه تشیع، قم ۱۳۷۴ ش .
(۲۲) محمدحسین طباطبائی، المیزان فی تفسیرالقرآن، بیروت ۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/۱۹۷۱ـ۱۹۷۴ .
(۲۳) محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴ .
(۲۴) علی محمدحسن عماری، الامام فخرالدین رازی: حیاته و آثاره، قاهره ۱۳۸۸/۱۹۶۹ .
(۲۵) محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، قاهره، چاپ افست تهران .
(۲۶) محمدبن عمر فخررازی، تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب)، ترجمة علی اصغر حلبی، تهران ۱۳۷۱ ش .
(۲۷) مرتضی کریمی نیا، کتاب شناسی مطالعات قرآنی به زبان های اروپایی: ۱۷۰۰ـ۱۹۹۵، تهران ۱۳۸۰ ش .
(۲۸) ماهر مهدی هلال، فخرالدین الرازی بلاغیاً، بغداد ۱۳۹۷/۱۹۷۷ .
(۲۹) Rashid Ahmad Jullandri, "Abu al-Qasim al-Qushairi as a theologian and commentator", The Islamic quarterly, ۱۳/I (۱۹۶۹) ;.
Michel Lagarde, Index du grand commentaire de Fah ¢ r al-D i ¦ n al-Ra ¦ z ¦ â = و المصبـاح المنیــر للتفسیــر الکبیــر:
الفهرست الکامل لمفاتیح الغیب لفخرالدین الرازی .
(۳۰) Leiden ۱۹۹۶

پانویس

[ویرایش]
 
۱. محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۲۹۴، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷
۲. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۶۴ـ۶۶، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴
۳. ابن حجر عسقلانی، الدررالکامنة فی اعیان المائة الثامنة، ج۴، ص۱۳۹۰، چاپ محمد سیدجادالحق، قاهره ۱۳۸۵/۱۹۶۶.
۴. «شناسایی برخی از تفاسیر عامه»، ص ۷۸ـ۷۹
۵. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۵۱ـ۵۲، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۶. محمدعلی ایازی، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، ج۱، ص۶۵۵، تهران ۱۴۱۴.
۷. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۶۹ـ ۱۹۱، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴ .
۸. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۸۲ـ ۱۸۸، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۹. محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ج ۱، مقدمة حلبی، ص ۳۷
۱۰. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۸۷ـ۱۲۲، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۱۱. بهاءالدین خرمشاهی، سیر بی سلوک، ج۱، ص۸۰ـ۸۱، تهران ۱۳۷۰ ش.
۱۲. جولاندری، ص ۵۲ـ۵۴
۱۳. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۹۰ـ ۹۴، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۱۴. تفسیر ابن عباس؛ تفسیر، بخش ۵: تفسیر تابعین
۱۵. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۹۵ـ۹۹، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۱۶. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۲۰ـ۱۲۲، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۱۷. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۰۰ـ ۱۲۰، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۱۸. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۱۰ـ۱۲۰، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۱۹. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۸۷ ـ۸۹، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۲۰. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۲۳ـ ۱۳۶، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۲۱. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۵۲ـ ۱۵۸، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۲۲. حسین برکة الشامی، تهذیب التفسیر الکبیر، ج۱، ص۳۰ـ۳۳، لندن ۱۴۱۸/۱۹۹۸.
۲۳. علی محمدحسن عماری، الامام فخرالدین رازی: حیاته و آثاره، ج۱، ص۱۳۷ـ ۱۵۹، قاهره ۱۳۸۸/۱۹۶۹.
۲۴. نورالله بن شریف الدین شوشتری، مجالس المؤمنین، ج۱، ص۴۹۰، تهران ۱۳۵۴ ش.
۲۵. محمدبن عمر فخررازی، تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب)، ترجمة علی اصغر حلبی، تهران ۱۳۷۱ ش
۲۶. محمدبن عمر فخررازی، تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب)، ج ۱، مقدمه، ص ۳۹،ترجمة علی اصغر حلبی، تهران ۱۳۷۱ ش
۲۷. محمدبن عمر فخررازی، تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب)، ج ۱، مقدمه، ص ۳۹،ترجمة علی اصغر حلبی، تهران ۱۳۷۱ ش .
۲۸. محمدعلی ایازی، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، ج۱، ص۶۵۵، تهران ۱۴۱۴.
۲۹. «شناسایی برخی از تفاسیر عامه»، ص ۷۹ـ۸۰
۳۰. عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۴، ص۲۴۳، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.
۳۱. محمدحسین طباطبائی، قرآن در اسلام از دیدگاه تشیع، ج۱، ص۵۶، قم ۱۳۷۴ ش.
۳۲. محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۲۸۹، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷
۳۳. محمدحسین طباطبائی، قرآن در اسلام از دیدگاه تشیع،ج۱، ص۵۶، قم ۱۳۷۴ ش.
۳۴. ، محمدحسین طباطبائی، المیزان فی تفسیرالقرآن، ج۱، ص۶، بیروت ۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/۱۹۷۱ـ۱۹۷۴ .
۳۵. محمد بن علی داوودی، طبقات المفسرین، ج۲، ص۲۱۷، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳
۳۶. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۳۲۱ـ۳۳۹، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴
۳۷. محسن عبدالحمید، ج۱، ص۲۲۵، الرازی مفسراً، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۳۸. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۲۸، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۳۹. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً،ج۱،ص ۱۴۴ـ۱۴۶
۴۰. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً،ج۱،ص۱۵۲ـ۱۵۸.
۴۱. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً،ج۱، ص۲۰۷ـ۲۲۷
۴۲. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۳۶ـ۱۳۸
۴۳. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۳۸ـ۱۴۰، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۴۴. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ص ۱۶۷
۴۵. بهاءالدین خرمشاهی، سیر بی سلوک، ج۱، ص۸۰، تهران ۱۳۷۰ ش.
۴۶. محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ج ۳۰، ص ۷۷
۴۷. محمد ابوشهبه، الاسرائیلیات و الموضوعات فی کتب التفسیر، ج۱، ص۱۳۴، بیروت ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
۴۸. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۴۶ـ۱۵۱، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۴۹. محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ج ۱۶،ص ۷۷
۵۰. محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ج ۱۶،ص ۱۵
۵۱. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۳۲۱ـ۳۳۰، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴
۵۲. عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیة الکبری،ج ۸، ص ۸۶
۵۳. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۶۳ـ۱۶۴، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۵۴. محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۲۹۳ـ۲۹۴، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.
۵۵. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۲۳ـ۱۳۶، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴
۵۶. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۱۱۰، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴
۵۷. محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص۲۹۵، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷.
۵۸. علی محمدحسن عماری، الامام فخرالدین رازی: حیاته و آثاره، ج۱، ص۱۸۶ـ۱۸۷، قاهره ۱۳۸۸/۱۹۶۹.
۵۹. مسلم آل جعفر، مناهج المفسرین، ج۱، ص۱۹۰، دارالکتب للطباعة و النشر، ۱۹۸۰.
۶۰. محمد بن علی داوودی، طبقات المفسرین، ج۲، ص۲۱۷، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۶۱. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً،ص ۵۴ـ۶۳
۶۲. ابن خلکان، ج۴، ص۲۴۹.
۶۳. ابن قاضی شهبه، طبقات الشافعیة، ج۲، ص۸۳، چاپ حافظ عبدالعلیم خان، حیدرآباد دکن ۱۳۹۸ـ۱۴۰۰/۱۹۷۸ـ۱۹۸۰.
۶۴. واقعه: ۲۴
۶۵. محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر،فخررازی، ج ۲۱، ص ۱۵۶
۶۶. ابن قاضی شهبه، طبقات الشافعیة، چاپ حافظ عبدالعلیم خان،ج ۲، ص ۳۳۳
۶۷. ابن حجر عسقلانی، الدررالکامنة فی اعیان المائة الثامنة، ج ۱، ص ۳۲۵، چاپ محمد سیدجادالحق، قاهره ۱۳۸۵/۱۹۶۶
۶۸. حاجی خلیفه ، ج ۲، ستون ۷۵۶
۶۹. محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون،ج ۱، ص ۲۹۳
۷۰. محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسرون
۷۱. بهاءالدین خرمشاهی، سیر بی سلوک،ص ۸۳
۷۲. ضیاءالدین حدایق شیرازی، فهرست کتابخانة مدرسة عالی سپهسالار، ج۱، ص۱۵۸، تهران ۱۳۱۵ـ ۱۳۱۸.
۷۳. عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۴، ص۲۴۳، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.
۷۴. عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.
۷۵. صفدی، ج۴، ص۲۵۴.
۷۶. عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.
۷۷. ابن خلّکان
۷۸. صفدی
۷۹. عبدالرحمان بن اسماعیل ابوشامه، تراجم رجال القرنین السادس والسابع، المعروف بالذیل علی الروضتین، ص ۶۸
۸۰. ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج۴، ص۴۲۸، حیدرآباد دکن ۱۳۲۹ـ ۱۳۳۱، چاپ افست بیروت ۱۳۹۰/۱۹۷۱.
۸۱. محمد اقبال لاهوری، کلیات اشعار فارسی مولانا اقبال لاهوری، با مقدمه و شرح احوال و تفسیر کامل احمد سروش،ص ۱۹۹
۸۲. محمد اقبال لاهوری، کلیات اشعار فارسی مولانا اقبال لاهوری، با مقدمه و شرح احوال و تفسیر کامل احمد سروش، ص۲۹۳
۸۳. حسین برکة الشامی، تهذیب التفسیر الکبیر،ج ۱، ص ۲۴
۸۴. حسین برکة الشامی، تهذیب التفسیر الکبیر، ج ۱، ص ۲۸ـ۲۹
۸۵. عبدالرحمان بن اسماعیل ابوشامه، تراجم رجال القرنین السادس والسابع، ج۱، ص۹۸، المعروف بالذیل علی الروضتین، چاپ محمدزاهدبن حسن کوثری و عزت عطار حسینی، بیروت ۱۹۷۴.
۸۶. عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ج۸، ص۸۸، چاپ محمود محمدطناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶.
۸۷. محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر،ج ۱، ص ۳
۸۸. محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر،ج ۱۷، ص ۱۱۴
۸۹. محمدبن عمر فخررازی، التفسیرالکبیر، ج۱۶، ص ۳۲
۹۰. ضیاءالدین حدایق شیرازی، فهرست کتابخانة مدرسة عالی سپهسالار، ج۱، ص۱۵۳ـ ۱۵۸، تهران ۱۳۱۵ـ ۱۳۱۸.
۹۱. محسن عبدالحمید، الرازی مفسراً، ج۱، ص۳۸، بغداد ۱۳۹۴/۱۹۷۴.
۹۲. ماهر مهدی هلال، فخرالدین الرازی بلاغیاً،ص ۱۸۵ـ۲۵۵
۹۳. مرتضی کریمی نیا، کتاب شناسی مطالعات قرآنی به زبان های اروپایی: ۱۷۰۰ـ۱۹۹۵، ج۱، ص۲۴، تهران ۱۳۸۰ ش.
۹۴. مرتضی کریمی نیا، کتاب شناسی مطالعات قرآنی به زبان های اروپایی: ۱۷۰۰ـ۱۹۹۵، ج۱، ص۲۴، تهران ۱۳۸۰ ش.
۹۵. دورة ۳، ش ۱، فروردین ـ تیر ۱۳۶۵، محمد بن علی داوودی، طبقات المفسرین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۹۶. مرتضی کریمی نیا، کتاب شناسی مطالعات قرآنی به زبان های اروپایی: ۱۷۰۰ـ۱۹۹۵، ج۱، ص۲۴، تهران ۱۳۸۰ ش.
۹۷. مرتضی کریمی نیا، کتاب شناسی مطالعات قرآنی به زبان‌های اروپایی: ۱۷۰۰ـ۱۹۹۵، ج۱، ص۲۴، تهران ۱۳۸۰ ش.
۹۸. Leiden ۱۹۹۶
۹۹. محمدعلی ایازی، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، ج۱، ص۶۵۷، تهران ۱۴۱۴.
۱۰۰. محمدعلی ایازی، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، ج۱، ص۶۵۰ـ۶۵۱، تهران ۱۴۱۴.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تفسیر کبیر»، شماره۳۷۱۸.    






جعبه‌ابزار