تفسیر و گرایش‌های تفسیری جدید

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جریان‌ تفسیرنویسی مسلمانان‌ در دوره جدید (دوره مواجهه جهان‌ اسلام‌ با جهان‌ غرب‌) نه‌ تنها کُند یا متوقف‌ نشده‌، بلکه‌ سرعت‌ بیشتری گرفته‌ و علاوه‌ بر استمرار شیوه‌ها و گرایشهای گذشته‌ و پدید آمدن‌ آثاری با همان‌ الگوها و بعضاً بازنویسی برخی تفاسیر قدیم‌، انواع‌ دیگری از تفسیر و دیدگاهها و روشهای جدید در قلمرو پژوهشهای قرآنی پدید آمده‌ است‌.


ریشه‌ تفسیرنویسی جدید

[ویرایش]

تفسیرنویسی جدید، که‌ ریشه‌ در تجددخواهی جهان‌ اسلام‌ دارد، همان‌ اهداف‌ کلی تجددخواهی را دنبال‌ کرده‌ است‌، از قبیل‌ ایجاد وحدت‌ در میان‌ مسلمانان‌ برای مبارزه‌ با غرب‌ استعمارگر، خرافه‌زدایی از باورهای مسلمانان‌ و بر گرداندن‌ آن‌ به‌ راه‌ و رسم‌ سلف‌ و هماهنگ‌ ساختن‌ آموزه‌های دین‌ اسلام‌ با علم‌ و یافته‌های جدید دانش‌ بشری.
[۱] حمید عنایت‌، شش‌ گفتار در باره دین‌ و جامعه‌ ، ج۱، ص‌ ۱۱.
تفسیرنویسی جدید از حیث‌ انگیزه‌ با تفسیرنویسی در روزگار گذشته‌ تفاوت‌ چندانی ندارد اما آنچه‌ آن‌ را از تفسیرنویسی قدیم‌ متمایز می‌سازد اهداف‌ و موضوعات‌ و روشهای آن‌ است‌.

محور پژوهشهای تجددخواهان‌

[ویرایش]

آنچه‌ موجب‌ شد قرآن‌ محور پژوهشهای تجددخواهان‌ در این‌ دوره‌، خاصه‌ در میان‌ اهل ‌سنّت‌ ، قرار گیرد این‌ اعتقاد بود که‌ قرآن‌ بر دیگر منابع‌ اندیشه اسلامی (از قبیل‌ حدیث‌ و قیاس‌ و اجماع‌ ) اولویت‌ دارد.
[۲] حمید عنایت‌، شش‌ گفتار در باره دین‌ و جامعه‌، ج۱، ص‌ ۲۵.
در مجموع‌ تفاسیر و پژوهشهای تفسیری جدید، با وجود اختلافات‌ و پراکندگیها، این‌ سه‌ عنصر مشترک‌ دیده‌ می شود: تلاش‌ برای ارائه تفسیری معقول‌ از قرآن‌، کوشش‌ در جهت‌ خرافه‌زدایی و افسانه‌زدایی از ساحت‌ قرآن‌، و تلاش‌ برای عقلانی ساختن‌ بنیادهای نظری دین‌ یا اصول‌ و بنیادهایی که‌ به‌ قرآن‌ ارجاع‌ می شوند یا به‌ کمک‌ آن‌ توجیه‌ می گردند.
[۳] دائره المعارف‌ الاسلامیه، امین‌ خولی، ج‌ ۱۴، ص‌ ۲۴۲.
آنچه‌ در این‌ راه‌ به‌ کمک‌ آغازکنندگان‌ این‌ جریان‌ آمد و تا حدی به‌ کار آنان‌ مشروعیت‌ بخشید عبارت‌ بود از استفاده‌ از شیوه مرسوم‌ فقیهان‌ در بررسی دقیق‌ روایات‌ مشکوک‌ یا مجعولی چون‌ اسرائیلیات‌ که‌ به‌ تفاسیر راه‌ یافته‌ بود و نیز به‌ کار گرفتن‌ شیوه جدید تحقیق‌ متون‌ تاریخی و ادبی که‌ بسیاری از گزارشهای مشکوک‌ و مجعول‌ را بی اعتبار می‌کرد.
[۴] حمید عنایت‌، شش‌ گفتار در باره دین‌ و جامعه‌، ج۱، ص‌ ۲۷.


پردازش‌ نوشته‌های تفسیری معاصر

[ویرایش]

مجموعه‌ نوشته‌های تفسیری معاصر را از حیث‌ شکل‌ پردازش‌ میتوان‌ به‌ دو دسته اصلی تقسیم‌ کرد: کتابهای مفصّلی که‌ به‌ تفسیر تمام‌ یا بخش‌ عمده سوره‌ها و آیات‌ قرآن‌ از دیدگاه‌ جدید می‌پردازند و کتابها یا رساله‌ها و مقالاتی که‌ روش‌ جدیدی در تفسیر پیشنهاد می‌کنند بی آنکه‌ آن‌ را با کل‌ قرآن‌ یا بخش‌ عمده آن‌ تطبیق‌ دهند. دسته دوم‌ اگر چه‌ از مقبولیت‌ دسته اول‌ برخوردار نیستند، اهمیت‌ آنها از حیث‌ روش‌ پیشنهادی و نتایج‌ حاصل‌ از آن‌ کمتر از دسته اول‌ نیست‌.
[۵] احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۲۷.


دسته اول‌ آثار تفسیری

[ویرایش]

در دسته اولِ آثار تفسیریِ دوران‌ جدید، رویکردهای متمایزی همچون‌ رویکرد سلفی، رویکرد عقلی ـ اصلاحی و رویکردِ تفسیر برای تغییر شایان‌ ذکرند.

← تفسیر سلفی


رویکرد سلفی در تفسیر، مبتنی بر آرای مفسران‌ کهن‌ و سنّت‌ مأثور و سیرت‌ سلف‌ صالح‌ است‌ و اگر چه‌ به‌ نوعی ادامه سنّت‌ تفسیری قدیم‌ محسوب‌ می شود،
[۶] عبدالمجید عبدالسلام‌ محتسب‌، اتجاهات‌ التفسیر فی العصر الرّاهن‌، ج۱، ص‌ ۴۱.
نوع‌ تلقی اش‌ از کتاب‌ و سنّت‌ متمایز از شیوه تفسیری مرسوم‌ است‌. در واقع‌، مفسران‌ سلفی تمسک‌ به‌ سنّت‌ را ضامن‌ وحدت‌ فرهنگی و فکری مسلمانان‌ و سدّی در برابر هجوم‌ بیگانگان‌ می دانند.
[۷] احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۲۷.


←← مفسران‌ سلفی


مهمترین‌ مفسران‌ سلفی عبارت‌اند از: شَنقیطی (متوفی ۱۳۵۲ ش‌)، دانشمند و مفسر موریتانیایی، صاحب‌ تفسیر ناتمامِ اضواءالبیان‌ فی ایضاح‌القرآن‌؛ عبدالرحمان‌بن‌ ناصر آل‌سعدی الناصری (متوفی ۱۳۳۶ش‌)، فقیه‌ اهل‌ عربستان ‌، صاحب‌ تفسیر تیسیرالکریم‌ الرحمان‌ فی تفسیر کلام‌المنّان‌؛ محمدطاهربن‌ عاشور (متوفی ۱۳۵۲ش‌)، فقیه‌ و مصلح‌ مشهور تونسی، صاحب‌ تفسیرِ التحریر والتنویر در سی مجلد که‌ مهمترین‌ تفسیر در مغرب‌ عربی محسوب‌ می شود
[۸] احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۳۵.
محمدعلی صابونی نویسنده تفسیر روائع‌البیان‌ فی تفسیر آیات‌الاحکام‌ فی القرآن‌. در ایران‌ و عالم‌ تشیع‌ نیز دو مفسر با گرایش‌ سلفی شایان‌ ذکرند: محمدحسن‌ شریعت‌ سنگلجی (متوفی۱۳۲۲) با کتاب‌ کلید فهم‌ قرآن‌ و یوسف‌ شعار (متوفی ۱۳۵۲) با کتاب‌ تفسیر آیات‌ مشکله قرآن‌.

← مکتب‌ عقلی در تفسیر


رویکرد عقلی ـ اصلاحی ــ که‌ در واقع‌ جزئی از رویکرد سلفی است‌
[۹] احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۴۱.
ــ به‌ سبب‌ توجه‌ به‌ عقل‌ و معتبر دانستن‌ آن‌ در تفسیر، مکتب‌ عقلی در تفسیر نامیده‌ میشود. رویکرد عقلی ـ اصلاحی، عقل‌ را هم‌مرتبه وحی قرار میدهد و در واقع‌، وحی را مکمل‌ عقل‌ می داند؛ از همین‌ رو، عقاید اسلامی را بر اساسِ احکام‌ عقلی و کشفیات‌ تمدن‌ غرب‌ تأویل‌ می کند و می‌کوشد کاستنِ فاصله بین‌ تمدن‌ اسلامی و تمدن‌ غرب‌ را توجیه‌ نماید.
[۱۱] احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج‌ ۱، ص‌ ۸۰۹ - ۸۱۰.


←← بنیانگذار رویکرد عقلی


نماینده‌ و بنیانگذار این‌ رویکرد محمد عبده‌ (متوفی ۱۳۲۳) بود که‌ خود تحت‌ تأثیر اندیشه‌ها و تعلیماتِ مصلحی چون‌ سیدجمال‌الدین‌ اسدآبادی قرار داشت‌ که‌ معتقد بود مسلمانان‌ به‌ جای کسب‌ هدایت‌ از قرآن‌ تنها به‌ کشف‌ ظواهر آیات‌ (مانند تفسیر باءبسمله‌ و نظایر آن‌) بسنده‌ کرده‌اند.
[۱۲] محمدپاشا مخزومی، خاطرات‌ جمال‌الدین‌ الافغانی الحسینی، ج۱، ص‌ ۱۶۰.
عبده‌ تدریس‌ تفسیر قرآن‌ را از آغاز تا آیه ۱۲۵ سوره نساء ادامه‌ داد. وی همچنین‌ جزء آخر قرآن‌ و سوره والعصر را تفسیر و به‌ طور مستقل‌ منتشر کرد. هدف‌ عبده‌ از تفسیر، تبیین‌ مسائلی بوده‌ که‌ مفسران‌ در باب‌ آنها کوتاهی کرده‌اند. وی تفاسیر کهن‌ را، که‌ بیشتر معطوف‌ به‌ بیان‌ ابعاد دستورِ زبانی و بلاغی قرآن‌ است‌، با روح‌ قرآن‌ ناسازگار و موجب‌ محروم‌ شدن‌ مردم‌ از فهم‌ درست‌ آیات‌ میداند. آرای تفسیری عبده‌ مبتنی بر آرا و مواضع‌ اصلاح‌گرانه وی است‌ و چون‌ وی در مقام‌ تعارضِ عقل‌ و نقل‌، اولی را مرجَّح‌ دانسته‌، تفسیر مأثور از دیدگاه‌ او چندان‌ معتبر نیست‌.
بر اساس‌ همین‌ دیدگاه‌ عقلی است‌ که‌ وی به‌ کتابهای تفسیری قدما مراجعه‌ نمی کرده‌ و کلمات‌ و مفاهیمی چون‌ فرشته‌ و شیطان‌ و سحر
[۱۹] عبده‌، ج‌ ۵، ص‌ ۵۶۷.
[۲۰] عبدالغفار عبدالرحیم‌، الامام‌ محمد عبده‌ و منهجه‌ فی التفسیر، ج۱، ص‌ ۲۵۵ـ ۲۵۸.
و «حجارةٍ مِن‌ سِجّیل‌» و «طیراً اَبابیل‌»
[۲۱] عبده‌، ۱۹۷۳، ج‌ ۵، ص‌ ۵۲۷ ـ۵۲۹.
را به‌ گونه‌ای که‌ در نظر او عقل‌پذیر باشد تأویل‌ نموده‌ است‌. عبده‌ ضمن‌ اعتقاد به‌ وحدت‌ موضوعی آیات‌ قرآن‌
[۲۲] عبده‌، ج‌۲، ص‌۱۱.
، فهم‌ مراد خداوند را از آیات‌ قرآن‌ مبتنی بر به‌ کار گرفتن‌ دانشهایی چون‌ نحو و معانی می‌داند. وی همچنین‌ توجه‌ به‌ بستر تاریخی واژه‌های قرآن‌ و کاربرد اولیه آن‌ها را اصل‌ مهمی در فرآیند فهم‌ مراد خداوند تلقی می‌کند.

←← پیروان‌ رویکرد عقلی


از پیروان‌ این‌ رویکرد میتوان‌ به‌ این‌ مفسران‌ اشاره‌ کرد: محمد رشیدرضا (متوفی ۱۳۴۵)، مهمترین‌ شاگرد عبده‌ و صاحب‌ تفسیر ناتمام‌ المنار، که‌ در روش‌ و نگرش‌ عقلی به‌ قرآن‌ پیرو استادش‌ عبده‌ بوده‌ اما چنانکه‌ در مقدمه خود بر المنار می گوید در پاره‌ای موارد (مثلاً در استفاده‌ از روایات‌ صحیح‌ در تفسیر) با عبده‌ اختلاف‌ نظر دارد؛ محمد جمال‌الدین‌ قاسمی (متوفی ۱۳۳۳)، صاحب‌ تفسیر محاسن‌التأویل‌؛ محمد مصطفی المراغی (متوفی ۱۳۶۴)، شاگرد عبده‌؛ محمد عزّه‌ دَرْوَزه‌ (متوفی ۱۳۶۳ ش‌)، صاحب‌ التفسیر الحدیث‌ که‌ آن‌ را بر اساس‌ ترتیب‌ نزول‌ نوشته‌؛ عبدالحمیدبن‌ بادیس‌ (متوفی ۱۳۵۹)، از متفکران‌ مصلح ‌الجزایر و رهبر جنبش‌ آزادیبخش‌ الجزایر در برابراستعمار فرانسه‌
[۲۷] عبدالمنعم‌ نمر، علم‌ التفسیر: کیف‌ نشأ و تطور حتی انتهی الی عصرناالحاضر، ج۱، ص‌ ۱۳۷.
که‌ بخشی از مباحث‌ تفسیری اش‌ با عنوان‌ مجالس‌التذکیر من‌ کلام‌الحکیم‌الخبیر منتشر شده‌ است‌؛ احمد مصطفی المراغی (متوفی ۱۳۷۲)، صاحب‌ تفسیر المراغی ؛ عبدالعزیز جاویش‌، صاحب‌ اسرارالقرآن‌؛ عبدالکریم‌ خطیب‌ ، مؤلف‌ التفسیرالقرآنی للقرآن‌؛ و عبدالقادر مغربی (متوفی ۱۳۷۵) که‌ تفسیر جزء بیست‌ و نهم‌ قرآن‌ از او باقی مانده‌ است‌. در شبه‌قاره هند نیز این‌ ابوالکلام‌ آزاد (متوفی ۱۳۷۹/ ۱۳۳۸ ش‌) دانشمند و محقق‌ و همرزم‌ گاندی در مبارزات‌ استقلال‌خواهانه‌ در برابر بریتانیا ، تفسیر ترجمان‌ القرآن‌ را به‌ اردو ، متأثر از مکتب‌ عبده‌ تألیف‌ کرد
[۲۹] آزاد فاروقی، ص‌ ۴۷- ۷۰.


← تفسیر برای تغییر


همپای فرآیند نوسازی کشورهای اسلامی به‌ شکل‌ غربی، مبارزات‌ سیاسی و اجتماعی و فرهنگی وسیعی در جهان‌ اسلام‌ پدید آمد که‌ از جمله آن‌ها به‌ مبارزات‌ گسترده گروههای اسلامی می‌توان‌ اشاره‌ کرد. از ویژگیهای مشترک‌ این‌ گروهها محور قرار دادن‌ قرآن‌ بود و سردادن‌ شعار بازگشت‌ به‌ قرآن‌ و مبارزه‌ به‌ شکلهای مختلف‌ در راه‌ عملی کردن‌ احکام‌ آن‌. این‌ حرکت‌ را شاید بتوان‌ تفسیر برای تغییر نامید. حسن‌ البنا ، بنیانگذار جمعیت‌ اخوان‌المسلمین ‌، از جمله‌ این‌ افراد است‌ که‌ چند اثر در زمینه تفسیر با این‌ دیدگاه‌ دارد، از جمله‌: رسالتان‌ فی التفسیر و سورة الفاتحة‌ و مقاصد سورة البقرة.
[۳۰] بهاءالدین‌ خرمشاهی، تفسیر و تفاسیر جدید، ج۱، ص‌ ۲۹.


←← شاخصترین‌ فرد این رویکرد


شاخصترین‌ فرد در این‌ رویکردِ تفسیری سیدقطب‌ (متوفی ۱۳۴۵ ش‌)، از اعضای اخوان‌المسلمین‌، بود. وی چند اثر قرآنی نوشت‌ که‌ مهمترین‌ آنها تفسیر فی ظلال‌القرآن‌ است‌. اگر چه‌ او تحت‌تأثیر آموزه‌های رویکرد تفسیریِ عقلی ـ اصلاحیِ المنار بود، در بسیاری موارد با آن‌ مخالفت‌ کرد؛ از جمله‌ در باب‌ مفاهیمی چون‌ شیاطین‌ و ملائکه‌ از تأویلهای عقلی موجود در این‌ رویکرد خودداری ورزید و معتقد بود که‌ به‌ اموری از این‌ قبیل‌ باید بدون‌ چون‌ و چرا ایمان‌ آورد سید قطب‌ بر آن‌ است‌ که‌ مفسر باید از دخالت‌ دادن‌ پیشینِ عقل‌ در مواجهه‌ با داده‌های قرآنی امتناع‌ کند از دیدگاه‌ سید قطب‌ همه سوره‌های قرآن‌ واجد موضوعی واحدند که‌ او آن‌ را « محور » نامیده‌ است‌ وی قرآن‌ را چونان‌ متنی ادبی در نظر میگیرد که‌ مفسر وظیفه‌ دارد آن‌ را رمزگشایی کند اما رمزگشایی آن‌ تنها در توان‌ کسانی است‌ که‌ بتوانند قرآن‌ را تجربه‌ کنند و خود را مخاطب‌ آن‌ بدانند، نظیر مسلمانان‌ صدر اسلام‌؛ بنابراین‌، کسانی قدرت‌ فهم‌ قرآن‌ را دارند که‌ انگیزه تغییر را در سر داشته‌ باشند.
[۳۷] احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۶۴ـ ۶۵.
در واقع‌، سید قطب‌ سلفی اندیشی است‌ که‌ به‌ جای الگو قرار دادن‌ میراث‌ فرهنگی سلف‌، جهاد اسلامی مسلمانان‌ صدر اسلام‌ را سرمشق‌ قرار می‌دهد.
[۳۸] احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۶۴ـ ۶۵.


←← مفسر شیعی این رویکرد


در ایران‌ و به‌ طور کلی در میان‌ شیعیان‌، مهمترین‌ مبارز و مفسری که‌ با رویکرد اصلاح‌ برای تغییر تفسیر نوشت‌ سید محمود طالقانی (متوفی ۱۳۵۸ ش‌) بود. تفسیر پرتوی از قرآن‌ وی از آغاز تا آیه ۲۸ سوره نساء و سراسر جزء سی ام‌ را در بر می‌گیرد. هدف‌ طالقانی از نوشتن‌ این‌ تفسیر ــ که‌ حاصل‌ تلاش‌ فکری وی در دوران‌ زندان‌ و تبعید است ــ عبارت‌ بود از احیای تعالیم‌ قرآن‌ و باز گرداندن‌ آن‌ به‌ صحنه اندیشه‌ و عمل‌.
[۳۹] محمود طالقانی، پرتوی از قرآن‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۳.
در پاکستان‌ نیز ابوالاعلی مودودی متفکر و نویسنده شهیر (متوفی ۱۳۵۸ ش‌) تفسیر تفهیم‌ القرآن‌ را به‌ اردو، با همین‌ دیدگاه‌ نگاشت‌.

← تفاسیر خارج از رویکرد


در مجموعِ تفاسیری که‌ در عصر حاضر در جهان‌ اسلام‌ نوشته‌ شده‌، تفسیرهایی وجود دارند که‌ نمی شود آن‌ها را به‌ طور مطلق‌ در یکی از رویکردهای یاد شده‌ جای داد، تفاسیری که‌ متأثر از فضا و مقتضیات‌ عصر جدیدند اما ضمن‌ استفاده‌ از دستاوردهای رویکردهای یاد شده‌، مقید به‌ چارچوب‌ هیچ‌کدام‌ از آن‌ها نیستند. در میان‌ نویسندگان‌ اهل ‌سنّت‌ میتوان‌ به‌ آثار تفسیری محمود شلتوت‌ (متوفی ۱۳۴۲ ش‌/ ۱۹۶۳)، مُفتی اعظم‌ مصر ، اشاره‌ کرد، از جمله‌: الی القرآن‌الکریم‌، مِنْ هُدَی القرآن‌ و تفسیرالقرآن‌الکریم‌. در میان‌ شیعیان‌ در این‌ زمینه‌ می توان‌ از تفسیر نوین‌ محمدتقی شریعتی ، برخی آثار مهدی بازرگان‌ ، تفسیر نمونه‌ (زیر نظر ناصر مکارم‌ شیرازی) و التفسیرالکاشف‌ اثر محمدجواد مغنیه‌ نام‌ برد.

←← تفسیر المیزان‌


اما مهمترین‌ تفسیر شیعی در این‌ زمینه‌ تفسیر المیزان‌ ، اثر سیدمحمدحسین‌ طباطبائی ، است‌ که‌ در آن‌ از روش‌ تفسیر قرآن‌ به‌ قرآن‌ استفاده‌ شده‌ و نویسنده‌ ضمن‌ بهره‌گیری از آیات‌ قرآن‌ برای تفسیر آیات‌ دیگر از میراث‌ ادبی و تفسیری و حدیثی و کلامی گذشته‌ و دوران‌ معاصر نیز استفاده‌ کرده‌ و در عین‌ حال‌ که‌ به‌ معضلات‌ فکری و اجتماعی عصر حاضر توجه‌ نشان‌ داده‌ از فرو غلتیدن‌ به‌ قلمرو علم‌گرایی در امان‌ مانده‌ است‌.
[۴۰] بهاءالدین‌ خرمشاهی، تفسیر و تفاسیر جدید، ج۱، ص‌ ۱۱۵ـ ۱۳۲.


دسته دوم‌ آثار تفسیری

[ویرایش]

در دسته دوم‌ آثار تفسیری معاصر، که‌ متضمن‌ ارائه روشی برای تفسیر و بررسی قرآن‌ هستند، می توان‌ به‌ دو رویکرد ادبی و تأویلی و رویکردهای مستقل‌ کسانی چون‌ حسن‌ حنفی و محمد شُحرور اشاره‌ کرد.

← رویکرد ادبی


رویکرد ادبی به‌ تفسیر قرآن‌ ــ که‌ رویکرد بیانی هم‌ نامیده‌ میشود و میکوشد قرآن‌ را از دیدگاه‌ ادبیِ صرف‌ بررسی کند ــ در واقع‌ ریشه‌ در رویکرد تفسیر المنار دارد که‌ بر این‌ جنبه قرآن‌ تأکید می‌ورزد.
[۴۱] احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۷۹.
اگر چه‌ توجه‌ به‌ بُعدِ ادبی قرآن‌ در سنّت‌ تفسیری قدیم‌ هم‌ وجود داشت‌، هدف‌ از توجه‌ به‌ آن‌ اثبات‌ اعجاز قرآن‌ بود اما در رویکرد ادبی، جنبه ادبی متن‌ قرآن‌ هدف‌ نهایی است‌ و آیات‌ قرآن‌ بی هیچ‌ انگیزه‌ و ملاحظه دیگری فقط‌ از حیث‌ زبانی و بلاغی بررسی و تفسیر می‌شوند.
[۴۳] امین‌ خولی، الاعمال‌ الکامله، ج۱، ص‌ ۲۳۰.
صاحبان‌ این‌ رویکرد هم‌ چون‌ اصحاب‌ رویکرد المنار هدف‌ اصلی تفسیر قرآن‌ را نمایان‌ کردن‌ جنبه هدایتی قرآن‌ می دانند اما در عین‌ حال‌ معتقدند که‌ پیش‌ از آن‌ مفسر باید عربی بودن‌ متن‌ قرآن‌ را در نظر بگیرد.
[۴۴] امین‌ خولی، الاعمال‌ الکامله، ج۱، ص‌ ۲۲۹.
[۴۵] شکری محمد عیاد، یوم‌الدین‌ و الحساب‌، ج۱، ص‌ ۶ـ۷.
آنان‌ می کوشند مسئله اعجاز قرآن‌ را به‌ موضوعی بیانی و ادبی و درون‌ متنی تقلیل‌ دهند و همچنین‌ بر آن‌اند که‌ کشف‌ معنای قرآن‌، توجه‌ به‌ سیاق‌ و بافت‌ تاریخی و جنبه‌های روان‌شناختی و جامعه‌شناختی آن‌ را در ارتباط‌ با واقعیت‌ بر مفسر الزام‌ می کند.

←← بنیانگذار رویکرد ادبی


بنیانگذار این‌ رویکرد امین‌ خولی ، نویسنده‌ و محقق‌ صاحب‌ نام‌ مصری (متوفی ۱۳۴۵ ش‌)، است‌ که‌ مهمترین‌ آرای خود را در این‌ زمینه‌ در کتاب‌ مناهج‌التجدید فی النحو والبلاغه و التفسیر و الادب‌ (۱۹۵۱) و مقاله‌ای با عنوان‌ «التفسیر» در دائرة المعارف‌الاسلامیة
[۴۶] دائرة المعارف‌ الاسلامیة، امین‌ خولی، ج‌ ۹، ص‌ ۴۱۱ـ ۴۳۸.
آورده‌ است‌. تفسیر ادبی مورد نظر خولی شامل‌ دو مرحله‌ است‌: در مرحله نخست‌، آیات‌ قرآن‌ برحسب‌ موضوع‌ کنار هم‌ نهاده‌ می شوند تا مقاصد قرآن‌ روشنتر گردد و در مرحله دوم‌، نخست‌ سرشت‌ تاریخی آیات‌ و واژه‌ها و سپس‌ عوامل‌ بیرونیِ ناظر به‌ متن‌ (محل‌ نزول‌ وحی و زندگی و فرهنگ‌ مخاطبان‌ اولیه قرآن‌) بررسی می‌شود
[۴۷] امین‌ خولی، الاعمال‌ الکامله، ج۱، ص‌ ۲۳۵.
و سرانجام‌ متن‌ قرآن‌ از حیث‌ واژگان‌ و عوامل‌ مختلف‌ تحول‌ معنایی آن‌ها و ترکیبات‌ و جملات‌ بررسی می‌گردد و در مورد سبک‌ و اسلوب‌ آیات‌ تحقیق‌ می شود.
[۴۸] امین‌ خولی، الاعمال‌ الکامله، ج۱، ص‌ ۲۳۷- ۲۳۹.
شاگرد و همسر امین‌ خولی، عایشه‌ عبدالرحمان‌ بنت‌الشاطی (متوفی ۱۳۷۷ ش‌)، بر همین‌ سبک‌ و سیاق‌ آثاری پدید آورد که‌ مهمترین‌ آنها التفسیر البیانی للقرآن‌ الکریم‌ (اعجاز بیانی قرآن‌) است‌ که‌ در آن‌ شیوه تفسیر ادبی دنبال‌ شده‌ است‌.

←← شاگرد بنیانگذار رویکرد ادبی


محمداحمد خَلَف‌اللّه‌ (۱۳۷۷ ش‌/ ۱۹۹۸)، شاگرد دیگر امین‌ خولی، تحت‌ تأثیر رویکرد تفسیری وی کتاب‌ الفنّ القَصصی فی القرآن‌الکریم‌ را نوشت‌ که‌ در واقع‌ رساله دکتری وی بود. وی با تطبیق‌ دادن‌ روش‌ تفسیری خولی بر قصه‌پردازی قرآن‌ کوشید تفسیری عقل‌پسند از آن‌ها عرضه‌ کند. از دیدگاه‌ خلف‌اللّه‌ داستانهای قرآن‌ حکایاتی اخلاقی‌اند که‌ به‌ زبان‌ تمثیل‌ بیان‌ شده‌اند و ازینرو، گزارش‌ تاریخی نیستند
[۴۹] محمداحمد خلف‌اللّه‌، الفن‌ القصصی فی القرآن‌ الکریم‌، ج۱، ص‌ ۲۲.
بنابراین‌، برای رها شدن‌ از مشکل‌ اسرائیلیات‌ و تأویلهایی که‌ برای توجیه‌ آنها ذکر شده‌ و نیز برای رسیدن‌ به‌ هدف‌ حقیقی اینگونه‌ قصص‌ باید آن‌ها را از قلمرو تاریخ‌ خارج‌ ساخت‌.
[۵۰] محمداحمد خلف‌اللّه‌، الفن‌ القصصی فی القرآن‌ الکریم‌، ج۱، ص‌ ۷۳.
شکری محمد عیاد (۱۳۰۰ ش‌ ـ/ ۱۹۲۱ـ)، شاگرد دیگر خولی، نیز با نوشتن‌ کتاب‌ یوم‌الدین‌ و الحساب‌ (عنوان‌ دیگر آن‌: مِن‌ وصف‌القرآن لیوم‌الدین‌ و یوم‌الحساب‌) تلاش‌ کرد شیوه استاد خود را بر آیات‌ متعلق‌ به‌ قیامت‌ تطبیق‌ دهد.

← رویکرد تأویلی


واپسین‌ رویکرد تفسیری در روزگار جدید رویکرد تأویلی نام‌ دارد که‌ در دو دهه آغاز قرن‌ پانزدهم‌ هجری قمری، در نقاط‌ گوناگون‌ جهان‌ اسلام‌ تکوین‌ و رشد یافته‌ است‌. این‌ رویکرد از یک‌ سو در تلاشهای خولی و شاگردانش‌ و نیز تلاشهای تأویلی قرون‌ گذشته‌ ریشه‌ دارد و از سوی دیگر دستاوردهای اندیشه غربی را مغتنم‌ می شمرد.
[۵۱] احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۹۱.
بر همین‌ اساس‌، تأویل‌ در این‌ رویکرد با تأویل‌ در میراث‌ اسلامی تفاوت‌ عمده‌ دارد. تأویل‌ در این‌ رویکرد نوعی همکنشی میان‌ متن‌ و خواننده متن‌ است‌.
[۵۲] احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۹۲.
در واقع‌، در این‌ رویکرد قرآن‌ به‌ مثابه‌ پدیده‌ای فرهنگی در معرض‌ تأویلی قرار می‌گیرد که‌ ریشه‌ در دانشهای جدید دارد.
[۵۳] احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۹۲.
از مهمترین‌ صاحبان‌ این‌ رویکرد این‌ اشخاص‌اند: محمدارکون‌ (۱۳۰۷ ش‌ ـ/ ۱۹۲۸ـ) صاحب‌ کتابهایی چون‌ قراءات‌القرآن‌ و الفکر الاسلامی: قراءة علمیة؛ نصر حامد ابوزید (۱۳۲۲ ش‌ ـ/ ۱۹۴۳ـ) نویسنده کتابهایی چون‌ الاتجاه‌العقلی فی التفسیر، مفهوم‌النصّ، اشکالیات‌ القراءه و آلیّات‌التأویل‌ و النصّ، السلطة؛ و تا حدی فضل‌ الرحمان‌ (متوفی ۱۳۶۷ ش‌/ ۱۹۸۸) نویسنده آثاری در این‌ زمینه‌ از جمله‌ مضامین‌ اصلی قرآن‌.
[۵۴] احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۹۱ـ ۱۰۴.


← روش‌ اجتماعی در تفسیر


همچنین‌ باید از دو تن‌ دیگر از کسانی یاد کرد که‌ کوشیده‌اند روش‌ جدیدی برای مواجهه‌ با قرآن‌ و تفسیر آن‌ پیشنهاد کنند؛ نخست‌ حسن‌ حنفی که‌ آرای اساسی خود را در این‌ زمینه‌ در رساله دکتریاش‌ با عنوان‌ روشهای تفسیر و نیز در بخشی از کتاب‌ التراث‌ والتجدید آورده‌ است‌. وی با نقد روش‌ پژوهش‌ شرق‌شناسان‌
[۵۵] حسن‌ حنفی، التراث‌ و التجدید موقفنا من‌ التراث‌ القدیم‌، ج۱، ص‌ ۸۶.
و نیز نقد شیوه پژوهش‌ محققان‌ مسلمان‌ در مواجهه‌ با میراث‌ اسلامی
[۵۶] حسن‌ حنفی، التراث‌ و التجدید موقفنا من‌ التراث‌ القدیم‌، ج۱، ص‌ ۹۶.
بر ضرورت‌ بازسازی این‌ روشها تأکید کرده‌ است‌. او روش‌ جدیدی را در تفسیر پیشنهاد می‌کند که‌ میتوان‌ از آن‌ به‌ روش‌ اجتماعی در تفسیر تعبیر کرد.
[۵۷] حسن‌ حنفی، التفسیر و مصالح‌ الامه: التفسیر الاجتماعی، ج۱، ص‌ ۱۷۴.
در این‌ روش‌ تفسیری، بخشهایی از قرآن‌ قرائت‌ و تفسیر میشود که‌ پاسخگوی نیازهای آدمی باشد.
[۵۸] حسن‌ حنفی، التفسیر و مصالح‌ الامه: التفسیر الاجتماعی، ج۱، ص‌ ۱۷۵.
دوم‌ محمد شُحرور ، مهندس‌ سوری، که‌ با عرضه کتابی با عنوان‌ الکتاب‌ و القرآن‌ : قراءة معاصرة (بیروت‌ ۲۰۰۰) کوشیده‌ است‌ طرح‌ تازه‌ای برای قرائت‌ و تفسیر قرآن‌ ارائه‌ کند.

ویژگی تلاشهای تفسیری مسلمین‌

[ویرایش]

در مجموع‌ می توان‌ تلاشهای تفسیری مسلمین‌ را در دوره معاصر در هر دو دسته یاد شده‌ واجد سه‌ ویژگی دانست‌: الف‌) گسترش‌ یافتن‌ دامنه شمول‌ آثار تفسیری معاصر بر مخاطبانِ بیشتر، به‌ سبب‌ توسعه نهادهای مدنی جدید و تعلیم‌ و تربیت‌؛ ب‌) تعمیم‌ و انتقال‌ تفسیرنویسی از مراکز اسلامی قدیم‌ به‌ بعضی دیگر از نقاط‌ جهان‌ اسلام‌ (مناطقی چون‌ هند و پاکستان‌ و مغرب‌ و آسیای جنوب‌ شرقی)؛ ج‌) التفات‌ به‌ مسائلی که‌ پیش‌ از این‌ کمتر مورد توجه‌ مفسران‌ بود، نظیر مسائل‌ اخلاقی و اجتماعی و اقتصادی مبتلابهِ جامعه‌
[۵۹] دائرة المعارف‌ الاسلامیة، امین‌ خولی، ج‌ ۴، ص‌ ۱۷۴.
[۶۰] فهرست‌ موضوعی تفسیر المیزان‌.


فهرست منابع‌

[ویرایش]

(۳۸) حسن‌ حنفی، التراث‌ و التجدید موقفنا من‌ التراث‌ القدیم‌.
(۳۹) حسن‌ حنفی،، «التفسیر و مصالح‌ الامه: التفسیر الاجتماعی».
(۴۰) بهاءالدین‌ خرمشاهی، تفسیر و تفاسیر جدید.
(۴۱) امین‌ خولی، الاعمال‌ الکامله.
(۴۲) دائره المعارف‌ الاسلامیه، امین‌ خولی.
(۴۳) محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسرون‌.
(۴۴) محمد رشیدرضا، تفسیرالمنار.
(۴۵) فهدبن‌ عبدالرحمان‌ رومی، اتجاهات‌ التفسیر فی القرن‌ الرابع‌ عشر.
(۴۶) شکری محمد عیاد، یوم‌الدین‌ و الحساب‌.
(۴۷) محمود طالقانی، پرتوی از قرآن‌.
(۴۸) عبدالغفار عبدالرحیم‌، الامام‌ محمد عبده‌ و منهجه‌ فی التفسیر.
(۴۹) عبدالمنعم‌ نمر، علم‌ التفسیر: کیف‌ نشأ و تطور حتی انتهی الی عصرناالحاضر.
(۵۰) محمد عبده‌، الاعمال‌ الکامله للامام‌ محمد عبده‌.
(۵۱) محمد عبده‌، رساله التوحید.
(۵۲) احمد علی بابائی و رضا محمدی، فهرست‌ موضوعی تفسیر نمونه‌.
(۵۳) حمید عنایت‌، شش‌ گفتار در باره دین‌ و جامعه‌ : «تجدد فکر دینی نزد اهل‌ سنت‌».
(۵۴) سیدقطب‌، فی ظلال‌ القرآن‌.
(۵۵) الیاس‌ کلانتری، دلیل‌ المیزان‌ فی تفسیر القران‌.
(۵۶) عبدالمجید عبدالسلام‌ محتسب‌، اتجاهات‌ التفسیر فی العصر الرّاهن‌.
(۵۷) محمداحمد خلف‌اللّه‌، الفن‌ القصصی فی القرآن‌ الکریم‌.
(۵۸) محمدپاشا مخزومی، خاطرات‌ جمال‌الدین‌ الافغانی الحسینی.
(۵۹) احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌.
(۶۰) اکبر هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما.
(۶۱) I H Azad Faruqi, The Tarjuman A l-Qur'an: a critical analysis of Maulana Abu'l-Kalam Azad's approach to the understanding of the Qur'an , New Delhi ۱۹۸۲;.
(۶۲) The Encyclopedia of religion , ed Mircea Eliade, NewYork ۱۹۸۷, sv"Tafsir" (by Andrew Rippin) ;.
(۶۳) The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world , ed John L Esposito, New York ۱۹۹۵, sv "Tafsir" (by Mustansir Mir).
(۶۴) Encyclopaedia of the Qur'an , ed Jane Dammen Mc Auliffe, Leiden: Brill, ۲۰۰۲- , sv "Exegesis of the Qur'an: early modern and contemporary" (by Rotraud Wielandt) ;.
(۶۵) Andrew Rippin, Muslims: their religious beliefs and practices , London ۲۰۰۱.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. حمید عنایت‌، شش‌ گفتار در باره دین‌ و جامعه‌ ، ج۱، ص‌ ۱۱.
۲. حمید عنایت‌، شش‌ گفتار در باره دین‌ و جامعه‌، ج۱، ص‌ ۲۵.
۳. دائره المعارف‌ الاسلامیه، امین‌ خولی، ج‌ ۱۴، ص‌ ۲۴۲.
۴. حمید عنایت‌، شش‌ گفتار در باره دین‌ و جامعه‌، ج۱، ص‌ ۲۷.
۵. احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۲۷.
۶. عبدالمجید عبدالسلام‌ محتسب‌، اتجاهات‌ التفسیر فی العصر الرّاهن‌، ج۱، ص‌ ۴۱.
۷. احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۲۷.
۸. احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۳۵.
۹. احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۴۱.
۱۰. فهدبن‌ عبدالرحمان‌ رومی، اتجاهات‌ التفسیر فی القرن‌ الرابع‌ عشر، ج‌ ۲، ص‌ ۷۳۰.    
۱۱. احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج‌ ۱، ص‌ ۸۰۹ - ۸۱۰.
۱۲. محمدپاشا مخزومی، خاطرات‌ جمال‌الدین‌ الافغانی الحسینی، ج۱، ص‌ ۱۶۰.
۱۳. محمد رشیدرضا، تفسیرالمنار، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴.    
۱۴. محمد رشیدرضا، تفسیرالمنار، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴ ۱۵.    
۱۵. محمد رشیدرضا، تفسیرالمنار، ج‌ ۱، ص‌ ۲۶- ۲۷.    
۱۶. محمد عبده‌، رساله التوحید، ج۱، ص‌ ۴۵.    
۱۷. محمد رشیدرضا، تفسیرالمنار، ج‌ ۱، ص‌ ۹- ۱۰.    
۱۸. محمد رشیدرضا، تفسیرالمنار، ج‌ ۱، ص‌ ۲۲۲.    
۱۹. عبده‌، ج‌ ۵، ص‌ ۵۶۷.
۲۰. عبدالغفار عبدالرحیم‌، الامام‌ محمد عبده‌ و منهجه‌ فی التفسیر، ج۱، ص‌ ۲۵۵ـ ۲۵۸.
۲۱. عبده‌، ۱۹۷۳، ج‌ ۵، ص‌ ۵۲۷ ـ۵۲۹.
۲۲. عبده‌، ج‌۲، ص‌۱۱.
۲۳. محمد رشیدرضا، تفسیرالمنار، ج‌ ۱، ص‌ ۲۲.    
۲۴. محمد رشیدرضا، تفسیرالمنار، ج‌ ۱، ص‌ ۲۱- ۲۲.    
۲۵. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسرون‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۵۱.    
۲۶. محمد رشیدرضا، تفسیرالمنار، ج‌ ۱، ص‌ ۱۶.    
۲۷. عبدالمنعم‌ نمر، علم‌ التفسیر: کیف‌ نشأ و تطور حتی انتهی الی عصرناالحاضر، ج۱، ص‌ ۱۳۷.
۲۸. فهدبن‌ عبدالرحمان‌ رومی، اتجاهات‌ التفسیر فی القرن‌ الرابع‌ عشر، ج‌ ۲، ص‌ ۸۵۳.    
۲۹. آزاد فاروقی، ص‌ ۴۷- ۷۰.
۳۰. بهاءالدین‌ خرمشاهی، تفسیر و تفاسیر جدید، ج۱، ص‌ ۲۹.
۳۱. قطب‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۱۳۳.    
۳۲. قطب‌، ج‌ ۳، ص‌ ۱۷۸۵.    
۳۳. قطب‌، ج‌ ۶، ص‌ ۳۹۷۹.    
۳۴. قطب‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۸.    
۳۵. قطب‌، ج‌ ۲، ص‌ ۷۲۳.    
۳۶. قطب‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۲۰۹.    
۳۷. احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۶۴ـ ۶۵.
۳۸. احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۶۴ـ ۶۵.
۳۹. محمود طالقانی، پرتوی از قرآن‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۳.
۴۰. بهاءالدین‌ خرمشاهی، تفسیر و تفاسیر جدید، ج۱، ص‌ ۱۱۵ـ ۱۳۲.
۴۱. احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۷۹.
۴۲. فهدبن‌ عبدالرحمان‌ رومی، اتجاهات‌ التفسیر فی القرن‌ الرابع‌ عشر، ج‌ ۳، ص‌ ۸۸۱ - ۸۸۲.    
۴۳. امین‌ خولی، الاعمال‌ الکامله، ج۱، ص‌ ۲۳۰.
۴۴. امین‌ خولی، الاعمال‌ الکامله، ج۱، ص‌ ۲۲۹.
۴۵. شکری محمد عیاد، یوم‌الدین‌ و الحساب‌، ج۱، ص‌ ۶ـ۷.
۴۶. دائرة المعارف‌ الاسلامیة، امین‌ خولی، ج‌ ۹، ص‌ ۴۱۱ـ ۴۳۸.
۴۷. امین‌ خولی، الاعمال‌ الکامله، ج۱، ص‌ ۲۳۵.
۴۸. امین‌ خولی، الاعمال‌ الکامله، ج۱، ص‌ ۲۳۷- ۲۳۹.
۴۹. محمداحمد خلف‌اللّه‌، الفن‌ القصصی فی القرآن‌ الکریم‌، ج۱، ص‌ ۲۲.
۵۰. محمداحمد خلف‌اللّه‌، الفن‌ القصصی فی القرآن‌ الکریم‌، ج۱، ص‌ ۷۳.
۵۱. احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۹۱.
۵۲. احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۹۲.
۵۳. احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۹۲.
۵۴. احمیده نیفر، الانسان‌ و القرآن‌ وجهاً لوجه‌، ج۱، ص‌ ۹۱ـ ۱۰۴.
۵۵. حسن‌ حنفی، التراث‌ و التجدید موقفنا من‌ التراث‌ القدیم‌، ج۱، ص‌ ۸۶.
۵۶. حسن‌ حنفی، التراث‌ و التجدید موقفنا من‌ التراث‌ القدیم‌، ج۱، ص‌ ۹۶.
۵۷. حسن‌ حنفی، التفسیر و مصالح‌ الامه: التفسیر الاجتماعی، ج۱، ص‌ ۱۷۴.
۵۸. حسن‌ حنفی، التفسیر و مصالح‌ الامه: التفسیر الاجتماعی، ج۱، ص‌ ۱۷۵.
۵۹. دائرة المعارف‌ الاسلامیة، امین‌ خولی، ج‌ ۴، ص‌ ۱۷۴.
۶۰. فهرست‌ موضوعی تفسیر المیزان‌.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تفسیر و گرایش‌های تفسیری جدید»، شماره ۵۰۱۳.    

رده‌های این صفحه : مقالات دانشنامه جهان اسلام




جعبه ابزار