تفسیر منهج‌الصادقین فی الزام‌المخالفین (کتاب)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تفسیر «منهج الصادقین» تالیف ملا فتح الله کاشانی


انگیزه مفسر

[ویرایش]

انگیزه نویسنده، لزوم نگارش تفسیری بوده است برای فارسی زبانان، نه بیش از اندازه مفصل و نه بسیار مختصر، با اسلوب زبانی و لغاتی که ملال- انگیز نباشد و نیز موافق باورها و عقاید امامیه و شامل آثار و اخبار اهل بیت علیه‌السّلام باشد.

معرفی کتاب

[ویرایش]

این تفسیر که به تصریح مولف در سال ۹۸۴ هـ . ق بخشی از آن (تا سوره انفال) به پایان رسیده، حجیم ترین و ارزنده ترین اثر مولف است. از لحاظ تاریخی، تفسیر «منهج» اولین اثر تفسیری ملا فتح الله است که به تدوین و جمع آوری آن دست زده است، هر چند به رغم اولین اثر بودن، به نظر می رسد اتمام آن بعد از اثر دیگرش (سوم) «زبدة التفاسیر» باشد.
این تفسیر در ۵ جلد بزرگ و اخیراً در ۱۰ جلد معمولی به چاپ رسیده است. نخستین چاپ آن مربوط به سال ۱۲۸۴ در تهران و بعد ۱۲۹۶ در ۳ جلد و یک بار در سال ۱۳۱۴ در تبریز منتشر گردید و سرانجام با تعلیقه و تحشیه استاد شعرانی بارها چاپ شده است.
[۱] طبقات مفسران شیعه ، عقیقی بخشایشی،ج۲، ص۴۱۴.

در «الذریعه» پیرامون این اثر می خوانیم:
«فارسی و بزرگ است، در سه مجلد بزرگ. از آن مفسر فتح الله فرزند شکر الله کاشانی است.. که چاپ شده است. وی برخی از بخش ها یعنی سوره انفال را در سال ۹۸۴ به پایان برده و این نسخه با این تاریخ در کتابخانه استاد ما آیه الله شیرازی در سامرا وجود دارد.»
شاید با توجه به همین تاریخ که در پایان سوره انفال ذکر شده برخی معتقدند این تفسیر ناقص بوده و بعد ها توسط داماد وی به پایان رسیده است.
«گفته می شود تفسیر فارسی معروفش هنگام وفات او نا تمام بوده که دامادش بعد از وفات او، آن را تکمیل کرد.»

ضرورت تألیف از زبان ملا فتح الله

[ویرایش]

ملا فتح الله، علم قرآن را علم اصلی شریعت می دانست و معتقد بود، دانستن آن برای مسلمانان در هر دوره ای ضروری است. از این رو است که در هر دوره ای به این نیاز علمی، به گونه ای پاسخ داده اند. اما عموم مردم توان استفاده از بسیاری کتب موجود را نداشتند وی کتاب هایی را که پیرامون تفسیر نگاشته می شد، به دلایل زیر فاقد کارایی لازم می دانست:
۱. متن عربی داشتند.
۲. تفاسیر فارسی پیچیده بودند. این امر به دلیل پرداختن بیش از حد به لغات، مأخذ مشتقات، ذکر تمام وجوه ترکیبات، بیان قرائت های دوگانه و نادر، شرح دلایل هر یک از قاریان و سخنان غیر مطمئن بود.
۳. برخی کتاب های فارسی موجود نیز در استفاده از زبان فارسی قدیم، چنان دچار افراط شده و واژه های نامأنوس و شیوه ها و عبارت های سنگین به کار برده بودند که برای مخاطب فارسی زبان آن دوره فهمیدنی نبود.
۴. برخی چنان مختصر بودند که فایده ای به خواننده نمی رساند.
۵. آن دسته از تفاسیر هم که از عیوب مذکور خالی بودند، از حیث اعتقادی دچار انحراف بودند؛ هر چند عباراتشان رسا و زیبا بود. ملا فتح الله در این باره می نویسد:
«تفسیر کاشفی اگر چه به جواهر عبارات بلیغه و لآلی الفاظ فصیحه محلی بود، اما چون که موافق روش مخالفین و مخالف مذهب ائمه صادقین صلوات الله علیهم اجمعین بود، از نظر اعتبار به مثابه مار زرنگار می نمود، چه ظاهر آن مزین بود به نقوش جمیله و باطنش مملو از سموم عقاید قاتله و با وجود این در غایت ایجاز و اختصار.»
[۶] مقدمه تفسیر منهج الصادقین کاشفی، ملافتح الله،ج۱، ص۴


هدف و شیوه تفسیری

[ویرایش]

آسیب شناسی تفاسیر موجود، ملا فتح الله را که عالمی مفسر و مسلط به تاریخ، حدیث، کلام و فقه بود، بر آن داشت که دست به تألیف اثر جدید در تفسیر بزند. البته روحیه مبارزه با عقاید انحرافی از جمله عقاید اهل سنت را که در دوران گذشته به کتب تفسیر نفوذ کرده بود، نباید از نظر دور داشت.
وی هدف و شیوه خود را چنین توضیح می دهد:
در تفسیری که مبنی باشد بر حل معانی قرآن بر طرق قرائت سبعه و متعرض قرائت دیگر نشود و به جهت تطرق اختلاف در آن ها و محتوی باشد بر:
۱. ذکر اسرار و نکات و اسباب نزول آیات.
۲. احادیث سید البریات.
۳. اخبار و قصص و حکایات ائمه هدی.
۴. فضل سور و آیات.
۵. وجه ارتباط و اتصال آن به یکدیگر.
۶. بیان مسائل فقهیه در ضمن تبیین آیات احکام.
۷. مناقب اهل بیت ـ علیهم السلام ـ.
۸. حاوی بر رفع شبهات مخالفان و ابطال مذهب ایشان.
۹. اعتدال در بیان اعراف و لغت.
۱۰. نگارش سخنان ارباب تحقیق.
[۷] مقدمه تفسیر منهج الصادقین کاشفی، ملافتح الله،ج۱، ص۴.


نام‌گذاری کتاب

[ویرایش]

نیاز شیعیان از یک سو و انحرافات اعتقادی حاصل از صد ها سال تحمیل عقاید غیر شیعی از سوی دیگر، انگیزه اصلی برای گرد آوری و تدوین کتابی با این حجم بزرگ بود. از این رو مفسر کاشانی، به صراحت این انگیزه را «مقصد اقصی و مطلب اعلا» بیان می کند و می نویسد:
چون مقصد اقصی و مطلب اعلا از این منتخب، ایضا طریق ائمه صادقین است، به حجج واضحه و الزام مخالفین بر براهین باهره، از این جهت مسمی شد به «منهج الصادقین فی الزام المخالفین».

مراجع تفسیری مولف

[ویرایش]

ملا فتح الله با توجه به تفاسیر معتبری نظیر کشاف زمخشری،انوار التنزیل بیضاوی،مجمع البیان طبرسی و با استفاده از تفسیر ابو الفتوح رازی آن را تالیف کرده است و از تفسیر اخیر بهره فراوان برگرفته و گاه عبارات را عینا نقل می‌کند. ایشان منهج الصادقین را در پنج مجلد ترتیب داده و اخیرا در ده مجلد معمولی عرضه شده است. ایشان این تفسیر را در سال ۹۸۲ ق به انجام رسانیده است.

مقدمه مولف

[ویرایش]

مفسر پیش از آغاز تفسیر سوره حمد، ده فصل قرار داده است، که در آن از مقدمات تفسیر و علوم قرآنی، سخن می‌گوید.
فصل اول: در یاد کرد نامهای قاریان
فصل دوم: در ذکر نامهای قرآن و معنای سوره و آیه
فصل سوم: در توضیح صحیح‌ترین قول در اعداد آیات قرآن و فایده دانستن آن
فصل چهارم: تبیین معنای تفسیر و تاویل
فصل پنجم: توضیح حدیث: «نزل القرآن علی سبعة احرف...»
فصل ششم: در توضیح معنای تفسیر به رای
فصل هفتم: در مصونیت قرآن از تحریف
فصل هشتم: در تبیین این که، قرآن در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم مدون بوده است
فصل نهم: در بیان اعجاز قرآن
فصل دهم: در یاد کرد روایاتی که در ترغیب بر خواندن و فرا گرفتن قرآن وارد شده است.

ابعاد گوناگون تفسیر

[ویرایش]

تفسیر منهج الصادقین، تفسیری جامع و مشتمل بر مباحث مختلف و مطالب متنوع است. مؤلف آن که شرح حال نگاران، وی را به عنوان عالمی کامل، متکلمی فقیه و مفسری فاضل ستوده‌اند، با آگاهی گسترده از ابعاد مختلف فرهنگ اسلامی، تفسیرش را از اطلاعات ارزشمندی و مباحث گوناگونی آکنده کرده است. مرحوم مؤلف، خود به ابعاد مختلف تفسیرش اشاره‌ای کرده و می‌نویسد: «به خاطر فاتر این فقیر ضعیف... رسید که مطالعه تفاسیر عربیه و فارسیه و کتب تواریخ و احادیث و غیر آن از کتب کلامیه و اصول و فروع فقهیه کرده، تفسیری از آن انتخاب نماید که مبتنی باشد بر حل مبانی قرآن بر طبق قرائت سبعه که مسلم الثبوت و مجمع علیه جمیع موافق و مخالف است. و متعرض قرائت دیگر نشود، بجهت تطرق اختلاف در آن و محتوی باشد بر ذکر اسرار و نکات و اسباب نزول آیات و احادیث سید البریات «علیه و آله افضل الصلوات و اکمل التحیات»، واجبا و قصص و حکایات ائمه هدی «علیهم التحیات و التسلیمات»، و فضل سور و آیات و وجه ارتباط و اتصال آن به یکدیگر و بیان مسائل فقهیه در ضمن آیات احکام و مناقباهل بیت علیه‌السّلام منطوی بر رفع شبهات مخالفان و ابطال مذاهب ایشان و در بیان اعراب و لغت بر طریق «خیر الامور اوسطها» سلوک نماید و بعضی از سخنان ارباب تحقیق را نیز بحیز تحریر در آورد.»
[۸] تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، کاشانی ملا فتح الله، کتابفروشی محمد حسن علمی، تهران، ۱۳۳۶ ش، مقدمه ج۱ ص۴.


منابع مؤلف

[ویرایش]

مرحوم علامه شعرانی که تفسیر را تصحیح کرده است، در ارتباط با ابعاد مختلف آن با اشاره‌ای به منابع مؤلف (در
[۹] تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، کاشانی ملا فتح الله، جلد دوم نسخه تحقیق شده علامه شعرانی صفحه ۴- ۵.
چنین نوشته‌اند: «غالب تفسیر بیضاوی را مندرج ساخته است و بسیاری از نکات تفسیر کشاف را نیز، از تفسیر مجمع البیان بسیار نقل کرده است، نه از شواهد و حجت‌ها و تحقیقات علمی آن، بلکه از قصص و تواریخ موجود در مجمع البیان، از تفاسیر نیز به تفسیر تبیان، ابو الفتوح و گازر مراجعه کرده است، و گاه سخنان عرفانی از بزرگان و مشاهیر متصوفه نقل نموده است. مانند «شرح التعرف و قشیری و ابو عبد الرحمن سلمی و امثال ایشان،... مؤلف در نقل عبارات دیگران، گاه از خود، توضیحات و شروح و شواهدی افزوده است و در اینگونه موارد، آن را نقل به معنی باید شمرد.
چنانکه در بیان حکم متعه، عبارتی از شرح لمعه آورده، بسیار طولانی تر از اصل. در تقریر اصول دین و عقاید شیعه و مسائل مناسب آن، چنان متین و مستحکم و صریح و معقول سخن می‌راند که گوئی از مردم دو قرن بیشتر است مانند: فاضل مقداد و شهید... لذا می‌توان اقوال او را در این مباحث،حجت دانست.»

پردازش مطالب

[ویرایش]

مفسر پس از مقدمه سودمند خود، وارد تفسیر سوره‌ها می‌شود، ابتدا به روشنگری در مدنی یا مکی بودن سوره می‌پردازد، و در این زمینه به نقل اقوالی از ابن عباس،مجاهد،قتاده و حضرت علی «علیه السلام» مبادرت ورزیده، قول اصح را برمی گزیند.
در ادامه، عدد آیات را متعرض می‌شود و به اختلاف عدد از دیدگاههای مختلف گروههای شامی، بصری، کوفی، مکی، مدنی و حجازی اشاره داشته، آیات مورد اختلاف را ذکر می‌کند.
پس از آن ثواب قرائت سوره، جایگاه و فضائل آن را به نقل از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم و ائمه اطهار علیه السلام، بیان داشته، اشاره‌ای به تناسب اختتام سوره قبل و افتتاح سوره بعد می‌نماید.
سپس نوبت به ترجمه آیات می‌رسد، سعی می‌نماید بسیار دقیق و با احتیاط باشد، و موافق با قرائت ابو بکر از عاصم و گاهی با تکیه به قرائت حفص از عاصم، بدون تعرض به قرائتهای شاذه. آنگاه اهتمام خود را به ذکر مباحث لغوی،اعراب،صرف و نحو، مسائل بیانی با استشهاد به اشعار عرب در بیان معنای آیه و وجوه محتمل آن بیشتر با اعتماد به تفسیر کشاف و بیضاوی، به اختصار و اعتدال، نشان می‌دهد.
پس از آن، تحقیق در مفاهیم و مباحث آیات را آغاز می‌کند، در این بخش به ذکر اسباب النزول از منابع شیعه و اهل سنت می‌پردازد. با نقل احادیث از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم و ائمه علیه‌السّلام به تبیین آیات می‌پردازد. و با ذکر قصص و حکایات، مطالب خود را پی می‌گیرد.

← نقل اسرائیلات


در این مجال از روایات جعلی و اسرائیلیات نیز استفاده می‌نماید، اما به سخیف بودن و عدم مقبولیت آنها اشاره دارد، مانند
[۱۰] تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، کاشانی ملا فتح الله، کتابفروشی محمد حسن علمی، تهران، ۱۳۳۶ ش، ج۸ ص۴۶.
داستان حضرت داود علیه السلام.
در این بین توجهی نیز به بیان تناسب آیات و نظم و ترتیب آنها، از خود نشان می‌دهد.

← طرح مباحث فقهی


مسائل فقهی و احکام از نظر مفسر دور نیفتاده، در محل خود به بیان آنها بدون بسط و تفصیل و در برخی موارد با ذکر اقوال و وجوه محتمل، می‌پردازد (مانند
[۱۱] تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، کاشانی ملا فتح الله، کتابفروشی محمد حسن علمی، تهران، ۱۳۳۶ ش، ج۱ ص۴۰۰ به بعد.
ذیل آیه ۱۸۷ سوره بقره، و در مواردی مانند وضو،طلاق،متعه از مسائل خلافی بین اهل سنت و شیعه، بنا را بر مذهب شیعه امامیه می‌گذارد.

← نقل مناقب اهل بیت


با توجه به دیدگاه شیعی مفسر بطور طبیعی مواردی از ذکر مناقب اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السّلام به عنوان تفسیر، تطبیق و بیان مصداق، (مانند =
[۱۲] تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، کاشانی ملا فتح الله، کتابفروشی محمد حسن علمی، تهران، ۱۳۳۶ ش، ج۲ص۶۳.
ذیل آیه ۲۴۸ و
[۱۳] تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، کاشانی ملا فتح الله، کتابفروشی محمد حسن علمی، تهران، ۱۳۳۶ ش، ج۱ ص۷۰.
در ضمن مطالب ایشان به چشم می‌خورد.
مفسر به مباحث عقاید و کلام نیز اهتمام داشته و به بیان ذکر ادله و نقل روایات شیعه و سنی می‌پردازد، مانند بحث امامت،عصمت انبیاء،امر بین الامرین،جبر و اختیار، محال بودن دین خدا در قیامت، عدل و...

جایگاه تفسیر

[ویرایش]

در خاتمه باید متذکر شد که تفسیر منهج بلحاظ سلامت، روانی، جامعیت، از زمان نگارش آن مورد توجه عالمان بوده است و در میان امت اسلامی از معروفترین تفاسیر شیعه به شمار می‌رود. مرحوم آیت ا... شهید مطهری فرموده‌اند: «منهج الصادقین» این تفسیر به زبان فارسی است... و تا سی، چهل سال اخیر، یگانه تفسیر فارسی متداول بود.»
البته نباید از این نکته غافل بود، که هر تالیفی در فضای خود تاثیرات فراوانی خواهد داشت اما در زمانهای بعد و در فضایی که تالیفات مشابه آن فراوان می‌گردد، از تاثیرات آن کاسته و اقبال نسبت به آن کمتر می‌گردد. تفسیر منهج نیز از این قاعده مستثنی نبوده است.
در این عصر که تالیفات تفسیری فارسی و عربی نسبتا فراوانتر از قبل گشته و ادبیات آنها به زبان امروز نزدیکتر شده، بدین جهت در مراجعه نسل حاضر گوی سبقت را از تفسیر منهج گرفته‌اند. البته از ارزش علمی منهج، کاسته نمی‌شود، بحث فقط در مراجعه و استفاده وافر از آن است.

نسخه شناسی

[ویرایش]

منهج الصادقین تاکنون چاپهای متفاوتی داشته است:
۱- نخستین بار در سال ۱۲۸۴ در تهران و سپس در سال ۱۲۹۶ در ۳ مجلد بزرگ و باز در سال ۱۳۱۴ در تبریز به چاپ رسید.
۲- چاپ ۱۰ جلدی، به تصحیح، تحقیق، تعلیق و مقدمه مرحوم آیت ا... شعرانی. این چاپ، همراه است با مقدمه‌ای مفصل و بسیار سودمند که در آن از قرآن و تلاوت آن، اختلاف در قرائت، اختلاف مصاحف، مدارک قراء،تواتر قراآت هفتگانه، تحلیل و تبیین حدیث «انزل القرآن علی سبعة احرف»، عدم تحریف قرآن، انواع تفاسیر، پاسخ به شبهه اخباریین در جلوگیری از تفسیر قرآن،اخبار آحاد در تفسیر، اشاره‌ای به مجعول بودن تفسیر منسوب به امام حسن عسکری «علیه السلام»، اسرائیلیات و تفسیر،کیفیت وحی،اعجاز قرآن، و... بحث کرده است، این مقدمه از ژرفنگری، گزیده گویی، دقت و ظرافت ویژه‌ای برخوردار است. و باید چونان رساله‌ای گرانقدر در علوم قرآن، تلقی گردد.
در مقدمه جلد دوم نیز، از روش تفسیری مؤلف و منابع وی در تفسیر، جایگاه تفاسیر جدید و چگونگیهای آنها، تفسیر صدر المتالهین و فیض کاشانی، آیات منسوخه و روایات اهل سنت در تفسیر قرآن، سخن گفته است. افزون بر اینها، سرتاسر تفسیر، مشحون است به حواشی دقیق و ارزشمند فقهی، اعتقادی، تاریخی، رجالی و تفسیری علامه شعرانی. این پانوشتها گاه در توضیح متن است و گاه در نقد و بررسی و رد برخی از اظهار نظرهای مؤلف.
۳- چاپ ده جلدی دیگری به تصحیح آقای مرحوم علی اکبر غفاری و مقدمه و پاورقی حاج سید ابو الحسن مرتضوی. مقدمه آقای مرتضوی، نیز طولانی و سودمند است. وی در این مقدمه که ۶۴ صفحه از جلد اول را در بر می‌گیرد، ضمن فصولی از مباحث ذیل سخن گفته است: مفهوم قرآن «لغتا و عرفا» عقیده مسلمانان درباره قرآن، فرق بین انزال و تنزیل،اسماء قرآن،اعجاز قرآن از جهات مختلف، معنای وحی و تحقیق در معانی متعدد آن، منازل و مراحل ظهور قرآن، ضبط و کتابت آن، مصونیت قرآن از تحریف، بیان تفسیر، تاویل،محکم و متشابه و بالاخره شرح حال مؤلف.
پانوشتهای آقای مرتضوی نیز همانند متن، گوناگون است و شامل مباحث کلامی، فقهی، عقیدتی، اخلاقی، تاریخی و... است. این پانوشتها، گاه توضیح متن و گاه نقد و انتقاد برخی از مطالب تاریخی و یا استنباطهای تفسیری مؤلف است.
یادآوری این نکته به جاست که مجلدات نسخه‌ای که در این مجال مورد استفاده واقع شده، پراکنده بوده و هر یک در تاریخی به چاپ رسیده است، به عنوان نمونه، چاپ جلد اول آن که بدون تحقیق و پاورقی است، توسط کتابفروشی و چاپخانه محمد حسن علمی در تهران اردیبهشت ۱۳۳۳ ش و جلد دوم آن در فروردین ۱۳۳۶ ش، انجام گرفته است. و بدون هیچ گونه فهرستی از مطالب با اغلاط چاپی حتی در آیات، که آیات آن با خطی درشت تر در پرانتز بدون ذکر شماره آیه، چاپ شده است. احادیث مورد استفاده در متن نیز با همین خط و داخل پرانتز نشان داده شده است و تفاوت آنها با آیات در این است که آیات اغلب با اعراب می‌باشند.
چند جلد این مجموعه با مقدمه و پاورقی‌های سید ابو الحسن مرتضوی و تصحیح مرحوم آقای علی اکبر غفاری توسط انتشارات علمیه اسلامی در تهران به چاپ رسیده که تاریخ یادداشت پایانی مرحوم غفاری به سال ۱۳۸۹ ق می‌باشد، این چند جلد، دارای فهرست موضوعی مطالب کتاب به ترتیب سور قرآن می‌باشد.
مفسر محترم در زمان حیات خود خلاصه‌ای از تفسیر منهج را به نام «خلاصة المنهج» با زبان فارسی به رشته تحریر درآورد، که در مجموعه سه جلدی چاپ گردیده است. (در ابتدای مقاله به آن اشاره شده است.)

منابع مقاله

[ویرایش]

۱- روضات الجنات خوانساری ج۵ ص۳۴۵ با تحقیق اسد الله اسماعیلیان چاپ انتشارات اسماعیلیان تهران و قم
۲-ریاض العلماءمیرزا عبدالله افندی ج۴ ص۳۱۸ از منشورات کتابخانه آیت ا... مرعشی نجفی قم
۳-المفسرون حیاتهم و منهجهمسید محمد علی ایازی ص۶۷۹
۴-دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی ج۱ ص۷۶۶ و ج۲ ص۱۷۹۰ به کوشش بهاء الدین خرمشاهی
۵-طبقات مفسران شیعه دکتر عقیقی بخشایشی ج۲ ص۴۱۰
۶- نشریه حوزه دوره سال چهارم شماره ۲۱، مرداد و شهریور ۱۳۶۶ ش وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم

پانویس

[ویرایش]
 
۱. طبقات مفسران شیعه ، عقیقی بخشایشی،ج۲، ص۴۱۴.
۲. کشف الحجب و الاستار،سید اعجاز حسین، ص۵۶۸.    
۳. کشف الحجب و الاستار،سید اعجاز حسین، ص۲۰۸    
۴. کشف الحجب و الاستار،سید اعجاز حسین، ص۱۳۳    
۵. الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج۲۳، ص۱۹۳     .
۶. مقدمه تفسیر منهج الصادقین کاشفی، ملافتح الله،ج۱، ص۴
۷. مقدمه تفسیر منهج الصادقین کاشفی، ملافتح الله،ج۱، ص۴.
۸. تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، کاشانی ملا فتح الله، کتابفروشی محمد حسن علمی، تهران، ۱۳۳۶ ش، مقدمه ج۱ ص۴.
۹. تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، کاشانی ملا فتح الله، جلد دوم نسخه تحقیق شده علامه شعرانی صفحه ۴- ۵.
۱۰. تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، کاشانی ملا فتح الله، کتابفروشی محمد حسن علمی، تهران، ۱۳۳۶ ش، ج۸ ص۴۶.
۱۱. تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، کاشانی ملا فتح الله، کتابفروشی محمد حسن علمی، تهران، ۱۳۳۶ ش، ج۱ ص۴۰۰ به بعد.
۱۲. تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، کاشانی ملا فتح الله، کتابفروشی محمد حسن علمی، تهران، ۱۳۳۶ ش، ج۲ص۶۳.
۱۳. تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، کاشانی ملا فتح الله، کتابفروشی محمد حسن علمی، تهران، ۱۳۳۶ ش، ج۱ ص۷۰.
۱۴. خدمات متقابل اسلام و ایران، شهید استاد مرتضی مطهری ج۱ ص۴۶۱     .


منبع

[ویرایش]

نرم افزار جامع التفاسیر، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور).
سایت اندیشه قم    






جعبه ابزار