تفسیر صافی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



این کتاب یکی از آثار پر ارج ملامحسن فیض کاشانی است که بیشتر با جنبه روایی و نقلی نگاشته شده است و به علت اختصار و جامعیت، در اعصار مختلف مورد توجه و عنایت قرار گرفته است.
مرحوم فیض در تفسیر خود سعی کرده است، تفسیری پیراسته از اندیشه‌های گوناگون عرضه کند.


معرفی کتاب

[ویرایش]

تفسیر صافی همواره مورد بهره برداری دانش پژوهان قرار گرفته است; حتی در گذشته متن درسی طلاب حوزه علمیه بوده است. ویژگی مهم این تفسیر در دو جهت است. نخست، بهره گیری از روایات در تفسیر آیات به شکل گسترده و نقد و ارزیابی این روایات در دلالت بر آیه و جنبه های مختلف آن. دوم، استفاده از نکات ادبی و بلاغی. وی در این زمینه، از متن عبارات بیضاوی استفاده می کند و گاه بدون افزودن یک کلمه همان عبارات او را در شرح کلمات و تفسیر آیه می آورد. گذشته از این، تفسیر صافی یکی از تفاسیر ممتاز فرهنگ شیعی به حساب می آید و دیدگاه امامیه را به طور گسترده شرح می دهد و به درستی به آن استدلال می کند و هر جا که شبهه ای باشد، پاسخ می دهد. فیض در آغاز تفسیر خود مقدمه ای نگاشته و به انگیزه تألیف خود اشاره کرده و دلیل بهره گیری از روایات را برشمرده است.

انگیزه تألیف

[ویرایش]

مؤلف تفسیر را با مقدمه‌ای آغاز می‌کند و ضمن آن، از جریان تفسیر نگاری و زمینه‌های تفاسیر نوشته شده، در فرهنگ اسلامی سخن می‌گوید. پس از آن به انواع تفسیر نگاری اشاره‌ای دارد و اعتراضی به تفسیر نگاری، بدون توجه به اهل بیت «ع» و تعالیم آن بزرگواران می‌کند، و از تفاسیری سخن به میان می‌آورد که با روایات و اخبار، قرآن را تفسیر کرده‌اند و یادآوری می‌کند که این گونه تفاسیر نیز از کاستی‌ها و ناهنجاری‌ها بدور نیستند، این گونه تفاسیر یا کامل نیستند، یا تفسیر تمام آیات را ندارند، برخی نیز سرشارند از اخبار ضعیف، و در برخی دیگر روایاتی آمده، بی ارتباط با موضوع، بدون تدوینی شایسته و ترتیبی زیبا.
افزون بر این‌ها، در این گونه تفاسیر، روایاتی راه یافته است، که مشتمل بر تاویلاتی است، نفرت زا و مطالبی باطل؛ همانند نسبت عصیان و سفاهت به انبیاء و بالاخره در این مجموعه‌ها، گاه روایات، به ظاهر متضادند و مفسران هیچ گونه تلاشی، برای رفع تضاد از این ظواهر بکار نبسته‌اند، مرحوم فیض بعد از این مطالب می‌فرماید: «به هر حال من تاکنون، در میان تفاسیر، با همه گستردگی تعداد آنها، تفسیری مهذب و پیراسته از ناهنجاری‌ها با بیانی کافی که تشنگان را سیراب کند، نیافته‌ام و امیدوارم این تفسیر، همانی باشد که انتظار می‌رود، تفسیری که مطالب و روایات صحیح را از روایات کدر و ناصاف، تمیز دهد، از مفسری که با شناخت متن احادیث، پی به صحت و ضعف آن، برد نه با شناخت اسانید، مفسری که علم را از خداوند گرفته باشد، نه از اسانید روایات، مفسری که توانایی شکافتن روایات و تجزیه و تحلیل آنها را داشته باشد و با این توان، روایات صاف را از روایات غبار اندود، باز شناساند و از دل روایات اهل بیت «ع» مطالب مناسب فهم اهل زمانش را، استخراج و بیان نماید و زوائد را به دور افکند تا ابهام و تضاد و تناقض که موهن روایات است، از آنها زدوده گردد.

روش مفسر

[ویرایش]

روشن شد که انگیزه مصنف، ارائه تفسیری برگرفته از بیانات صاف و ناب اهل بیت «ع» می‌باشد که به تناسب علم و فهم اهل زمان خود گلچین شده و با بیانی شیوا و مدد گرفته از هدایت الهی، آیات قرآن را تبیین و تفسیر نماید. اما به طور طبیعی، برای بیان وجوه دیگر قرآن در لغت، قرائت، شان نزول و... ، باید از خود اظهار نظر کند و از سخنان دیگران نیز بهره برد، در نتیجه تفسیر به گونه‌ای رنگ اجتهاد و نظر را نیز به خود گرفته، آینده‌ای از روایت و درایت گشته است.

گزارش محتوا

[ویرایش]


← مقدمات


مرحوم فیض قبل از آغاز تفسیر، بعد از مقدمه ایی، دوازده مقدمه را به عنوان مقدمات تفسیر خود ذکر می‌کند که به تعبیر آیت‌الله معرفت در التفسیر و المفسرون، از بهترین مقدمات تفسیری است که در ابتدای تفسیر آورده شده و مصنف به بهترین وجه مطالب ضروری را که هر مفسر باید بیان نماید، ذکر کرده است؛ مطالب مقدمات به قرار ذیل است:
مقدمه اول، در فضل قرآن و وصیت به تمسک به آن از روایات اهل بیت «ع».
مقدمه دوم، در بیان این که علم قرآن، نزد اهل بیت «ع» می‌باشد و ظاهر و باطن همه قرآن را آنان می‌دانند.
مقدمه سوم، در بیان این که کل قرآن در شان اولیاء الله و دشمنان آنان وارد شده است.
مقدمه چهارم، در بیان وجوه معانی آیات از تفسیر و تاویل، ظاهر و بطن، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ و... که بخشی از مطالب علوم قرآن را تشکیل می‌دهند.
مقدمه پنجم، در بیان مفهوم تفسیر به رای و نهی از آن می‌باشد.
مقدمه ششم، در عدم تحریف قرآن.
مقدمه هفتم، در بیان این که قرآن تبیان همه چیز است، و اصول معارف دینی و قواعد شرعی در آن مطرح شده است.
مقدمه هشتم، در بیان قرائات مختلف و میزان اعتبار آنها.
مقدمه نهم، در نزول دفعی و تدریجی قرآن.
مقدمه دهم، در شفاعت قرآن و ثواب تلاوت و حفظ آن.
مقدمه یازدهم، در تلاوت قرآن و آداب آن.
مقدمه دوازدهم، در بیان اصطلاحات و روشی که در تفسیر بر آنها تکیه داشته است.

← توضیح مقدمه دوازدهم


در مقدمه دوازدهم، مصنف در بیان روش خود می‌فرماید: «در مقام بیان و تفسیر آیات آنجایی که نیاز به تاویل، شناخت سبب نزول که فهم آیه بر آن متوقف باشد، شناخت ناسخ شناخت، خاص و این گونه مسائل باشد که فراتر از شرح لفظ باشد، سراغ معصوم «ع» می‌رویم؛ یعنی آن جا که فقط شرح لفظ و معنی کردن لغت و اعراب آیه باشد، خودمان می‌توانیم انجام دهیم (با این تعبیر، راه خود را از برخی اخباری‌ها (که در زمان او کم نبودند) جدا می‌کند.
آنها که خیلی خشک برخورد می‌کنند و می‌گویند، اگر در مورد آیه‌ای، روایت نداشتیم، اصلا آن را تفسیر نمی‌کنیم.) ؛ اما در مازاد بر شرح لفظ و بیشتر از آن چیزی که، خودمان می‌فهمیم، احتیاج به معصوم «ع» و روایات داریم. اگر آیه محکمی را یافتیم که بتواند آیه دیگر را روشن کند، از آن استفاده می‌کنیم و آیه متشابه را به آیه محکم بر می‌گردانیم (روش تفسیر قرآن به قرآن). آن جا که جای اظهار نظر خودمان نیست و آیه محکمی هم نداریم، اگر روایت معتبر در کتب مورد اعتماد خودمان یافتیم، آن را می‌آوریم، و الا از روایات ائمه «ع» که در کتب عامه وجود دارد، استفاده می‌کنیم. چون بالاخره منسوب به معصوم «ع» است و معارض هم ندارد.
اگر اینها را نیافتیم، از اقوال علماء تفسیر استفاده می‌کنیم، اشکال نکنید که چرا اقوال مفسرین را می‌آورید، در حالی که خودتان این اشکال را به تفاسیر قبل گرفتید که به روایات بی توجهند؟ زیرا پاسخ می‌دهیم که این اقوال، چون موافق و هماهنگ با ظاهر قرآن است، آنها را می‌آوریم، نه این که سخن آنان را حجت بدانیم»؛ یعنی اگر آیه‌ای را که می‌خواهیم، تفسیر کنیم، آیه محکم یا روایتی نداشت، در نهایت باید خودم استظهار کرده و موافق ظاهر آیه، چیزی بگویم، به جای این کار از سخن فلان مفسر استفاده می‌کنم و اگر کسی چیزی نمی‌گفت، خودم باید بیان می‌کردم، پس سخن او را حجت نمی‌دانم؛ ولی چون موافق ظاهر قرآن است، از آن استفاده می‌کنم.

← توضیح مقدمه چهارم


در مقدمه چهارم، راجع به معنای الفاظ می‌فرماید: «بعضی الفاظ در لغت، معنایی دارد که اگر دقت نکنیم، گمان خواهیم برد که این لفظ، فقط همین معنا را دارد، غافل از این که، آن لفظ یک روح و معنای عمیقی دارد که چندین مصداق را در بر می‌گیرد که یکی از آنها در لغت آمده است.
مثل «میزان» که در لغت به «ترازو» معنا شده است؛ ولی باید گفت میزان به معنای وسیله سنجش است که یکی از مصادیق آن ترازوست، و ترازو خودش چند نوع است. بنابراین «میزان» برای معنای «وسیله سنجش» وضع شده است، نه برای ترازو.
یا مثلا، کلمه «قلم»، برای ابزاری که بر الواح نقش می‌اندازد، وضع شده است، بدون در نظر گرفتن این که، جسم باشد یا این که از «نی» باشد یا چوب یا آهن و بدون در نظر گرفتن این که آن نقش محسوس باشد یا معقول و بدون توجه به این که آن لوح، کاغذ باشد یا چوب یا سنگ و یا این که مجرد باشد. بنابراین استعمال «قلم» در آیه شریفه علم بالقلم حقیقی است.»
طبق روش کلی که مصنف بیان کرده در تفسیر قرآن، ابتدای سوره‌ها را با نام سوره، بیان مکی یا مدنی بودن و تعداد آیات آن آغاز می‌کند، سپس برای تفسیر آیات به سراغ آیات محکم، بعد از آن روایات کتب معتبر شیعه و پس از آن سراغ مصادر اهل سنت برای نقل روایات معصومین «ع» می‌رود، در کنار آن شان نزول، لغت، قرائت و اعراب آیات را نیز بیان می‌دارد، و در نهایت روایاتی در فضل سوره و ثواب قرائت آن نقل می‌کند.

صافی و تفسیر بیضاوی

[ویرایش]

مرحوم فیض مطالب غیر روایی خود را در شان نزول، لغت، قرائت، و اعراب آیات غالبا از تفسیر بیضاوی اخذ کرده است، و این شیوه‌ای است که خود در مقدمه دوازدهم، اشاره به آن نموده بود. (البته بدون نام بردن از تفسیری خاص) در تطبیق اجمالی مطالب غیر روایی تفسیر صافی با تفسیر بیضاوی که با مقایسه سه قسمت از ابتدا، وسط، و انتهای هر جلد، به میزان حدود ۱۰ آیه در هر مورد و آیات پراکنده دیگر از هر جلد، صورت گرفت، به راحتی می‌توان تخمین حضرت آیت‌الله استادی که فرموده‌اند «۹۰ درصد جملات تفسیر صافی از بیضاوی است». (منظور مطالب غیر روائی است.) را پذیرفت، بلکه می‌توان گفت بیش از ۹۰ درصد.
مصنف در این نقل، هیچ اشاره‌ای به منبع مطالب، ننموده است، در بعضی موارد به عنوان «قیل» و در اکثر موارد بدون این لفظ، مطالب را نقل می‌نماید. بخش کمی هم از بیانات با تعبیر «اقول» از خود مصنف است که برخی از آنها رنگ و بوی تعابیر عرفانی را دارند.
البته در نقل مطالب بیضاوی گاهی تعبیر جمله را تغییر داده، از حالت اسمیه به فعلیه و بر عکس، فعل مضارع را به ماضی و بر عکس، و در بسیاری موارد نیز عین تعبیر را حفظ نموده است.
البته این بدان معنا نیست که همه مطالب تفسیر بیضاوی را، نقل کرده باشد، بلکه نقل ایشان گزینشی بوده است، مثلا ممکن است از یک سطر فقط یک جمله را که لازم می‌دیده، آورده باشد.
همان طور که مصنف در مقدمه دوازدهم بیان کرده است، تا وقتی روایتی موجود بود سراغ قول مفسرین نمی‌رود، به همین جهت نقل او از تفسیر بیضاوی پس از اتمام تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه‌السّلام بیشتر و نمایان تر می‌شود. بنابراین مطالب منقول از بیضاوی از لحاظ تنوع؛ شامل تفسیر فرازهایی از آیات، معانی الفاظ و لغات، بیان قرائت‌ها، شان نزول، مطالب ادبی و مقدار کمی احادیث پیامبر «ص» می‌شود. اینک نمونه‌هایی از موارد بالا، در چگونگی نقل از تفسیر بیضاوی را، ذکر می‌کنیم.
۱- جلد ۱ تفسیر صافی صفحه ۱۳۷ در ذیل آیه ۶۰ سوره بقره فراز «لا تعثوا» می‌فرماید: «قیل هو من العثو بمعنی الاعتداء و یقرب منه العیث غیر انه یغلب علی ما یدرک بالحس.»
عبارت تفسیر بیضاوی در جزء ۱ صفحه ۸۳ چنین است: «لا تعتدوا حال افسادکم... و یقرب منه العیث غیر انه یغلب فیما یدرک حسا.»
۲- آیه ۱۰۶ سوره بقره جلد ۱ ص۱۷۸ صافی در مورد «ما ننسخ من آیه» و قرا بعضهم بضم النون و کسر السین. و در تفسیر بیضاوی جزء ۱ صفحه ۹۹ می‌نویسد: و قرا ابن عامر «ما ننسخ» من انسخ (یعنی ننسخ به ضم نون و کسر سین).
۳- آیه ۱۰۹ سوره بقره ج۱ ص۱۷۹ صافی می‌نویسد: «من عند انفسهم»، قیل‌ای تمنوا ذلک من عند انفسهم و تشهیهم لا من عند تدینهم و میلهم الی الحق او حسدا بالغا منبعثا من اصل انفسهم.
در تفسیر بیضاوی جزء ۱ صفحه ۱۰۰ می‌نویسد: «من عند انفسهم» ‌ای تمنوا ذلک من عند انفسهم و تشهیهم، لا من قبل التدین و المیل مع الحق، او بحسدا‌ای حسدا بالغا منبعثا من اصل نفوسهم.
مرحوم فیض در پاورقی آیه ۱۱۶ سوره بقره ج۱ صافی صفحه ۱۸۴ در فراز «و قالوا اتخذ الله ولدا» می‌نویسد: قیل ان السبب فی هذه الضلالة ان ارباب الشرایع المتقدمة... فاعتقدوا ذلک تقلیدا. بیضاوی همین مطلب را ذیل آیه ۱۱۷ می‌آورد، می‌نویسد: و اعلم ان السبب فی هذه الضلالة، ان ارباب الشرایع المتقدمة... فاعتقدوا ذلک تقلیدا، که عین همین عبارت را مرحوم فیض در پاورقی آورده‌اند.
۴- حتی در بعض تعابیر «اقول» از تفسیر بیضاوی بهره برده است، ذیل «ایاک نعبد» در صفحه ۸۴ ج۱ تفسیر صافی می‌فرماید: اقول: انما انتقل العبد من الغیبة الی الخطاب... کان العلم صار له عیانا و الخبر شهودا و الغیبة حضورا. بیضاوی در همین فراز جزء ۱ صفحه ۲۹ می‌نویسد: و الانتقال من الغیبة الی الشهود... فکان المعلوم صار عیانا و المعقول صار مشاهدا و الغیبة حضورا.
۵- در اعراب آیه‌ها سوره حمد ج۱ صفحه ۸۴ صافی می‌نویسد: قیل المستند فی نعبد و نستعین للقاری و من معه من الحفظة و حاضری صلاة الجماعة او له و لسائر الموحدین ادرج عبادته فی تضاعیف عبادتهم و خلط حاجته بحاجتهم لعلها تقبل ببرکتها و تجاب الیها و لهذا شرعت الجماعة و قدم ایاک للتعظیم له و الاهتمام به و للدلالة علی الحصر.
بیضاوی در همین فراز جزء ۱ ص۲۹ می‌نویسد: و الضمیر المستکن فی الفعلین للقاری و من معه من الحفظة و حاضری صلاة الجماعة، اوله و لسائر الموحدین. ادرج عبادته فی تضاعیف عبادتهم و خلط حاجته بحاجتهم لعلها تقبل ببرکتها و یجاب الیها و لهذا شرعت الجماعة و قدم المفعول للتعظیم و الاهتمام به و الدلالة علی الحصر.
۶- صافی در جلد ۱ صفحه ۲۴۷ در شان نزول آیه ۲۱۷ سوره بقره «یسالونک عن الشهر الحرام قتال فیه» می‌نویسد: بعث النبی «ص» عبدالرحمن بن حسن ابن عمته علی سریة فی جمادی الآخرة قبل قتال بدر بشهرین، لیترصد عیرا لقریش فیهم عمرو بن عبدالله الحضرمی... حتی تنزل توبتنا، و رد رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم العیر و الاساری، فنزلت.
بیضاوی نیز همین را در ذیل همین آیه جزء ۱ صفحه ۱۳۶ آورده است. می‌نویسد، روی انه «علیه الصلاة و السلام» بعث عبدالله بن جحش ابن عمته علی سریة فی جمادی الآخرة، قبل بدر بشهرین، لیترصد عیرا لقریش فیها عمرو بن عبدالله الحضرمی و... حتی تنزل توبتنا، و رد رسول الله «صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم» العیر و الاساری.

مطالب صافی به زبان آمار

[ویرایش]

تفسیر صافی، مجموعه‌ای را تشکیل داده که مطالب مختلفی را در خود جا داده است، و فهرست‌های گوناگونی می‌توان از آن تهیه نمود، مانند فهرست صفات و افعال خداوند، فهرست منابع، فهرست کتب آسمانی، اماکن، وقایع و حوادث، فرق و ادیان، قبائل و امم، فهرست اشخاص (انبیاء- صلحاء و...) ، فهرست قراء، فهرست سوره‌های مکی و مدنی، و فهرست‌های دیگر.
با شیوه نرم افزاری، آمارهایی را نیز می‌توان ارائه داد، از جمله آمارها، موارد ذیل می‌باشد.
۱- در تفسیر روائی فرازها و کلمات آیات حدود ۷۳۰۰ مورد.
۲- در تفسیر بیانی (غیر روائی) فرازها و کلمات حدود ۷۰۰۰ مورد.
۳- در بیان معنای کلمات به شیوه معجم لغوی حدود ۴۰۰۰ مورد.
۴- مطرح کردن مباحث فقهی در مورد ۳۷۰ آیه.
۵- مطرح کردن مباحث ادبی (اعراب، تجزیه و ترکیب، بلاغت) در مورد ۷۳۴ آیه.
۶- مطرح کردن اختلاف قرائت در ۱۱۶۰ مورد.
۷- نقل روایات شان نزول ۳۲۰ مورد.
۸- نقل بیان‌های شان نزول ۲۴۵ مورد.
۹- نقل روایات فضائل سور و آیات ۲۱۱ مورد و هفت مورد غیر روائی.
۱۰- استدلال، استشهاد، به آیات یا در مورد آیات ۲۲۰۰ مورد.
۱۱- تعریف مفاهیم حدود ۱۱۰ مورد. (مانند، ناسخ، منسوخ، متشابه، محکم، رحمت، رحمن، رحیم، اسم. دلالت، محصور، مصدود، توحید، اعتکاف، حرمت، اسماء الله من، اذی، اکراه، نعاس، الحاح، اسلام، تاویل، فرمان، مباهله، طاعت، حب، معروف، سحت، غرور، میثاق، تقوی، عهدالله، منکر، فحشاء، رسول، ابداع، مهاجر، نبی، هدی، اثم و...).
۱۲- مطرح کردن وجه تسمیه ۱۴۷ مورد (مانند وجه تسمیه سور مئین، سور مفصل، مثانی، آدم «ع» حارث، نصاری، صابئین، تبع، طائف، عتیق، جماعت، و...) .
۱۳- اظهار نظر در مورد روایات حدود ۳۱۵ مورد.
۱۴- مطرح کردن مصادیق ناسخ و منسوخ ۱۳۶ مورد.

منابع روایی تفسیر صافی

[ویرایش]

مرحوم فیض نقل روایات از منابع تفسیری و غیر تفسیری متعددی استفاده نموده است، روایات را با ذکر مرجع بدون سند بیان کرده و در مواردی نیز مرجع روایت را ذکر ننموده است، در بعض موارد فقط به نقل مقطع مورد نظر کفایت کرده و از نقل بقیه روایت اجتناب کرده است، گاهی نیز به تحلیل یا جمع یا توجیه روایات می‌پردازد.
در نقل از تفسیر منسوب به امام حسن عسکری «ع» به دلیل کثرت نقل در غالب موارد اشاره به تفسیر نمی‌کند؛ اما در مقدمه دوازدهم می‌فرماید: در سوره بقره اغلب تفسیر ما از تفسیر منسوب به امام حسن عسکری «ع» است. به همین جهت بدون ذکر آن روایات را نقل می‌کند، گاهی عین عبارات تفسیر را می‌آورد، گاهی اندکی را حذف و بقیه را می‌آورد، و گاهی نیز نقل به معنی می‌کند.
مرحوم فیض در مورد نقل روایات در مقدمه دوازدهم می‌فرماید: در جایی که روایات هم معنای زیادی وجود دارد، جامع‌ترین آن را نقل نموده و از ذکر دیگر روایات به دلیل اختصار، صرف نظر کرده‌ایم و گاهی به کثرت آن اشاره داشته‌ایم. در جایی که روایات مختلف وجود دارد، اصح، احسن و اعم آنها را انتخاب کرده، نقل می‌کنیم و در مواردی نیز اشاره به موارد اختلاف کرده‌ایم.
منابعی که مرحوم فیض از آنها نقل روایت نموده با تعداد موارد نقل به شرح ذیل می‌باشد:
قابل توجه این که بدلیل تقطیع روایات توسط مرحوم فیض هر مورد نمایانگر یک روایت مستقل نیست. تعداد موارد نقل حدود ۹۰ به واقع نزدیک می‌باشد.

← منابع شیعه


۱- تفسیر قمی ۲۴۰۰ مورد.
۲- تفسیر عیاشی ۱۳۰۰ مورد.
۳- تفسیر مجمع البیان ۱۴۵۰ مورد.
۴- ارشاد مفید ۸ مورد.
۵- اعتقادات صدوق ۸ مورد.
۶- اکمال الدین ۱۱۰ مورد.
۷- احتجاج ۱۶۰ مورد.
۸- امالی طوسی ۴۵ مورد.
۹- بصائر الدرجات ۴۵ مورد.
۱۰- تهذیب طوسی ۱۱۰ مورد.
۱۱- توحید صدوق ۱۵۰ مورد.
۱۲- تفسیر امام حسن عسکری علیه‌السّلام تقریبا اغلب تفسیر.
۱۳- فقیه صدوق ۲۰۰ مورد.
۱۴- کافی ۱۳۵۰ مورد.
۱۵- جوامع الجامع ۱۴۵ مورد.
۱۶- خصال ۱۴۵ مورد.
۱۷- علل الشرایع ۱۸۰ مورد.
۱۸- عیون اخبار الرضا علیه‌السّلام ۱۶۰ مورد.
۱۹- مجالس ۹۰ مورد.
۲۰- مصباح الشریعة ۴۰ مورد.
۲۱- الخرائج و الجرایح ۱۵ مورد.
۲۲- معانی الاخبار ۱۳۵ مورد.
۲۳- نهج البلاغه ۵۵ مورد.
۲۴- ثواب الاعمال ۲۲۰ مورد.
۲۵- عوالی اللئالی ۱۵ مورد.
۲۶- قرب الاسناد ۳۰ مورد.
۲۷- مناقب ابن شهرآشوب ۴۵ مورد.
۲۸- روضة الواعظین ۲۳ مورد.
۲۹- محاسن برقی موارد کم.
۳۰- صحیفه سجادیه موارد کم.
۳۱- تفسیر ابی حمزه ثمالی موارد کم.
۳۲- تحف العقول موارد کم.
۳۳- نهایه شیخ طوسی موارد کم.
۳۴- تفسیر تبیان موارد کم.
۳۵- عدة الاصول موارد کم.
۳۶- المشکاة موارد کم.
۳۷- مختصر البصائر موارد کم.
۳۸- مصباح المتهجد موارد کم.
۳۹- اقبال موارد کم.
۴۰- طب الائمة «ع» موارد کم.

← منابع اهل سنت


از منابع اهل سنت، علاوه بر استفاده از روایات تفسیر بیضاوی، از کتب ذیل نقل نموده است.
۴۱- شواهد التنزیل.
۴۲- تفسیر نعمانی.
۴۳- تفسیر سعد السعود.
۴۴- الجامع الصغیر.
۴۵- تفسیر بحر المحیط.
۴۶- تفسیر کشاف.
۴۷- در المنثور.
۴۸- تفسیر کلبی.
۴۹- تفسیر ثعلبی.
بنابراین بیشترین استفاده را در روایات از تفسیر قمی، تفسیر عیاشی، کافی و تفسیر مجمع البیان نموده است.

دیدگاه دکتر ذهبی درباره تفسیر صافی

[ویرایش]

تفسیر صافی در منظور اندیشمندان، ستایش‌ها و گاهی نقدهایی را برای خود باز گشوده است.
از جمله، دکتر محمدحسین ذهبی در التفسیر و المفسرون جلد ۲ در بررسی تفاسیر شیعه، ۴۰ صفحه از کتاب خود را به معرفی و نقد تفسیر صافی می‌پردازد.
[۱۶] التفسیر و المفسرون، محمدحسین ذهبی، ج۲، ص۱-۴۰.
به جهت اختصار، فقط فهرستی از موضوعات آن را ارائه می‌دهیم، و این خود نمایی از دیدگاه دکتر ذهبی را درباره تفسیر صافی ترسیم می‌نماید.
- معرفی مؤلف تفسیر صافی و جایگاه علمی ایشان.
- معرفی تفسیر و روش مؤلف.
- اصول تفسیری در تفسیر صافی.
- اهل بیت علیه‌السّلام مفسر قرآنند.
- قرآن در شان اهل بیت علیه‌السّلام ، دوستان، و دشمنان آنها نازل شده است.
چه کسی می‌تواند قرآن را با نظر و اجتهاد خود، تفسیر کند؟
- رای مصنف درباره تحریف قرآن.
- روش مصنف در تفسیر.
- قرآن و اهل بیت «علیهم السلام».
- طعن مصنف بر صحابه (عثمان، عمر، ابوبکر، عائشه و حفصه).
- تفسیر آیات عتاب خلاف ظاهر آنها.
- دفاع مصنف از اصول مذهبش.
- ولایت علی «علیه السلام».
- اولو الامر.
- وصیت امام در امامت بعد از خود.
- استدلال بر رجعت.
- ایمان به رجعت و قیام قائم «عج» از مصادیق ایمان به غیب.
- تقیه.
- متاثر شدن مصنف از مذهب امامیه در تفسیر فروع فقهی.
- متعه.
- نکاح زنان اهل کتاب.
- وجوب مسح یا شستن پا در وضو.
- حکم مس بر کفش.
- غنائم.
- استنباط .
- دیدگاه مصنف در مسائل کلامی.
- افعال انسان‌ها.
- رؤیت خداوند.
- شفاعت.
- سحر (مسحور شدن پیامبر «صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم»).
- نقل روایات جعلی.

حواشی و ترجمه‌ها

[ویرایش]

تفسیر صافی از ابتدا مورد توجه علماء قرار گرفت و عده‌ای نیز بر آن تعلیقاتی نوشته‌اند.
از جمله حواشی:
۱- حاشیه ملا آقا خوئی تبریزی (متوفی ۱۳۰۷ ه. ق).
۲- حاشیه سید صدرالدین یزدی.
۳- حاشیه ملا عبدالرضا دماوندی (متوفی ۱۱۶۰).
۴- حاشیه میرزا محمدعلی طباطبایی یزدی متخلص به وامق در یک جلد به زبان عربی (متوفی ۱۲۴۰).
۵- حاشیه میرزا محمد تویسرکانی.
۶- حاشیه و شرح تفسیر صافی از سید عبد الاعلی سبزواری در یک جلد به زبان عربی شیوا، مصنف با مشرب معقول خود حواشی و شروحی بر تفسیر صافی نگاشته است. نسخه اصل به خط مؤلف در کتابخانه وی در نجف اشرف موجود است.
۷- حضرت آیت‌الله حسن زاده آملی می‌فرماید، تفسیر «روان جاوید» در ۵ جلد اثر میرزا محمد ثقفی ترجمه «تفسیر صافی» می‌باشد.
۸- ترجمه تفسیر صافی توسط آقایان سبحانی و محمدباقر ساعدی خراسانی توسط نشر صفا تهران به سال ۱۴۰۵ در ۳۶۸ صفحه وزیری به چاپ رسیده است.
۹- حاشیه دهگردی بر تفسیر صافی تالیف سید ابوالقاسم حسینی از علمای امامیه در قرن ۱۴ ق اوائل قرن ۱۵ هجری.

چاپ‌ها و تحقیق تفسیر صافی

[ویرایش]

تفسیر، به سال ۱۲۶۶ ق در تهران به قطع رحلی و با چاپ سنگی منتشر شد. و پس از آن، بارها در تهران- تبریز و بمبئی، همان چاپ افست گشت. چاپ دیگر «صافی» در چهار جلد است، با قطع وزیری و به تصحیح مرحوم آیة الله شعرانی و تحقیق و تعلیق آقای میرزا حسن حسینی لواسانی.
محقق به جز مقدمه‌ای کوتاه در شرح حال مؤلف، در پانوشت‌ها با استفاده از «مجمع البیان» و منابع لغوی و ادبی و نیز «وافی» برخی از آیات و روایات و کلمات را توضیح داده است. «صافی» چاپ دیگری دارد، در ۵ جلد به قطع وزیری، با مقدمه‌ای در شرح حال مؤلف و پانوشت‌هایی از آقای محمد حسین اعلمی، که در بیروت و ایران چاپ شده است. لازم به یادآوری است که اکثر قریب به اتفاق پاورقی‌های این چاپ، همان پاورقی‌های چاپ دوم است، که بدون هیچ اشاره‌ای در این چاپ، آمده است.
چاپ اخیر صافی در ۷ مجلد با تحقیق علامه سید محسن حسینی امینی از طرف دار الکتب اسلامیه تهران به سال ۱۳۷۷ ش، روانه بازار کتاب گردید. محقق در مقدمه‌ای درباره زندگی مرحوم ملامحسن فیض، دیدگاه علماء نسبت به او، اساتید و شاگردان ایشان و آثار علمی مرحوم فیض بحث نموده، و مبنای ایشان در تصحیح نسخه خطی مصحح موجود در کتابخانه آیت‌الله مرعشی به شماره ۵۹۶۴ بوده است. محقق برخی از پاورقی‌های چاپ‌های قبل را به همراه موارد جدید، آورده است.
از جمله موارد تحقیق، استخراج آیات قرآنی که مصنف یا روایات به آنها استشهاد کرده است.
استخراج منابع احادیث وارد شده و شرح کلمات مشکل با ذکر مصدر آن.
نسخه‌های خطی این تفسیر بسیار است، نفیس‌ترین نسخه مورخه ۱۰۷۸ ق از مخطوطات کتابخانه شخصی، سی نسخه در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی (شماره ۱۱۱۴۰) و هفت نسخه در کتابخانه آیت‌الله مرعشی «ره» قم موجود است.

منابع مقاله

[ویرایش]

۱- التفسیر و المفسرون فی ثوبة القشیب آیت‌الله معرفت جلد ۲، از انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی چاپ اول ۱۳۷۷ ش.
۲- التفسیر و المفسرون دکتر ذهبی ج۲ دار احیاء التراث العربی بیروت، لبنان.
۳- دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی به کوشش بهاءالدین خرمشاهی ج۱ انتشارات دوستان تهران ۱۳۷۷ ش.
۴- دایرة المعارف تشیع زیر نظر جمعی از اندیشمندان حوزه و دانشگاه ج۴ نثر سعید محبی ۱۳۷۵ ش.
۵- الذریعة الی تصانیف الشیعه شیخ آغا بزرگ طهرانی ج۴ و ۱۵، دار الاضواء بیروت.
۶- روضات الجنات میرزا محمد باقر موسوی خوانساری جلد ۶، انتشارات اسماعیلیان قم.
۷- طبقات المفسرین آقای عقیقی بخشایشی جلد سوم و پنجم دفتر نشر نوید اسلام قم چاپ اول ۱۳۷۳ ش.
۸- مقاله مجله حوزه نشریه دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم شماره ۲۱ مرداد و شهریور ۱۳۶۶ آقای مهدوی راد.
۹- مقدمه چاپ جدید ۷ جلدی، دار الکتب اسلامی چاپ اول ۱۳۷۷ ش تحقیق آقای سید محسن حسینی امینی.
۱۰- المفسرون حیاتهم و منهجهم سید محمد علی ایازی، مؤسسه چاپ و نشر وزارت ارشاد اسلامی، تهران ۱۳۷۳ ش.
۱۱- آشنایی با تفاسیر قرآن مجید و مفسران آن آیت‌الله رضا استادی، چاپ مؤسسه در راه حق ۱۳۷۷ ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. تفسیر صافی، فیض کاشانی، ج۱، ص۱۳۷.    
۲. تفسیر بیضاوی، بیضاوی، ج۱، ص۸۳.    
۳. تفسیر صافی، فیض کاشانی، ج۱، ص۱۷۸.    
۴. تفسیر بیضاوی، بیضاوی، ج۱، ص۹۹.    
۵. تفسیر صافی، فیض کاشانی، ج۱، ص۱۷۹.    
۶. تفسیر بیضاوی، بیضاوی، ج۱، ص۱۰۰.    
۷. تفسیر صافی، فیض کاشانی، ج۱، ص۱۸۴.    
۸. تفسیر بیضاوی، بیضاوی، ج۱، ص۱۰۳.    
۹. تفسیر صافی، فیض کاشانی، ج۱، ص۸۴.    
۱۰. تفسیر بیضاوی، بیضاوی، ج۱، ص۲۹.    
۱۱. تفسیر صافی، فیض کاشانی، ج۱، ص۸۴.    
۱۲. تفسیر صافی، فیض کاشانی، ج۱، ص۲۹.    
۱۳. تفسیر بیضاوی، بیضاوی، ج۱، ص۲۹.    
۱۴. تفسیر صافی، فیض کاشانی، ج۱، ص۲۴۷.    
۱۵. تفسیر بیضاوی، بیضاوی، ج۱، ص۱۳۶.    
۱۶. التفسیر و المفسرون، محمدحسین ذهبی، ج۲، ص۱-۴۰.


منبع

[ویرایش]

نرم افزار جامع الاحادیث، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
سایت اندیشه قم    






جعبه ابزار