تفسیر احکام القرآن (راوندی)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف




احکام القرآن راوندی (فقه القرآن) تالیف فقیه مفسر، محدث ادیب، قطب‌الدین سعید بن هبةالله راوندی، از علمای بزرگ شیعه در قرن ششم هجری است.
این کتاب از بهترین و قدیمی‌ترین کتب در احکام القرآن است، که بر اساس ابواب فقه مرتب شده و هر باب مشتمل بر آیات مربوط و فروع فقهی مترتب بر آن است و به‌همین علت بیشتر به تفسیر موضوعی آیات شباهت دارد.


معرفی اجمالی مؤلف

[ویرایش]

احکام القرآن راوندی (فقه القرآن) تالیف محدث، مفسر و ادیب مشهور، قطب‌الدین ابوالحسین سعید بن هبةالله راوندی (متوفای ۵۷۳) است. وی جامع انواع علوم بود و در علوم مختلف اسلامی تالیفاتی دارد که شمار آنها به شصت اثر می‌رسد.
کتاب منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغه که ابن ابی الحدید در شرح خود بر نهج البلاغه بر آن تکیه کرده، از بهترین این آثار است.

معرفی کتاب

[ویرایش]

کتابی که ما در صدد معرفی آن هستیم از بهترین و قدیمی‌ترین کتب در احکام القرآن است. این کتاب بر اساس ابواب فقه مرتب شده و هر باب مشتمل بر آیات مربوط و فروع فقهی مترتب بر آن است و به‌همین علت بیشتر به تفسیر موضوعی آیات شباهت دارد.
در این کتاب جمع‌آوری آیاتی که مربوط به مباحث فقهی است با جامعیت بی‌نظیری، انجام شده، که شاید بتوان گفت ایشان از پیشگامان در این زمینه هستند.

روش نگارش

[ویرایش]

این کتاب، در نهایت ایجاز و اختصار نگاشته شده است؛ به‌طوری که در بیشتر موارد، ایجاز سبب ابهام آن می‌گردد.
مثلا پس از نقل آیه «یسبح له فیها بالغدو و الاصال، رجال لا تلهیهم تجارة و لا بیع عن ذکر الله و اقام الصلاة؛ در آن (خانه)‌ها هر بامداد و شامگاه او را نیایش می‌کنند: مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی، آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز، به خود مشغول نمی‌دارد.» از ابن عباس روایت می‌کند: هر تسبیحی در قرآن به معنای نماز است و (می‌افزاید): از امام ابوجعفر و ابوعبدالله (علیهماالسلام) روایت شده که: خداوند قومی را که در وقت نماز، تجارت و کارشان را رها می‌کنند و به نماز می‌پردازند، ستوده است.
راوندی می‌گوید: دو وقت بر تاجران و معامله‌گران بسیار سخت است: یکی بامداد و دیگری شبانگاه؟! سپس این آیه را ذکر می‌کند: «قل ان صلاتی و نسکی و محیای و مماتی لله رب العالمین لا شریک له؛ بگو: در حقیقت نماز من و عبادات من و زندگی و مرگ من، برای خدا، پروردگار جهانیان است؛ او را شریکی نیست.»
او می‌گوید: خداوند نماز را به واجبات مانند توحید و عدل اضافه کرده است؛ چون در آن (در هنگام تکبیر) خداوند به عظمت یاد می‌شود و در آن، قرآن (که انسان را به همه نیکی‌ها می‌خواند) خوانده می‌شود. همچنین رکوع و سجود که نهایت خضوع و فروتنی در برابر خداست در آن است. علاوه بر آن، در نماز، تسبیح وجود دارد که در آن، خداوند به پاکی و منزه بودن یاد می‌شود. خداوند در این آیه، نماز و حیات را که یکی فعل بنده است و دیگری فعل خداست با هم آورده است؛ زیرا که هر دوی آنها به تدبیر و اراده خداست. چگونگی اعمال واجب در اول هر رکعت هیجده است و در بین علمای ما عده‌ای افزون بر این عدد گفته‌اند؛ هرچند واجبات در هر دو قول، به یک حال و یک شکل آمده است.
موارد ابهام و اجمال در این سخن کوتاه کاملا مشخص است.

انگیزه نگارش

[ویرایش]

مؤلف در مقدمه کتاب چنین آورده است:
چیزی که مرا برانگیخت تا دست به نگارش چنین کتابی بزنم این بود که، در میان پژوهشگران کتابی را نیافتم که به خوبی به بررسی این مهم پرداخته باشد، یعنی کتابی که در آن فقه قرآن یا سخنان خداوند متعال بررسی شده باشد در دست نبود. پس بر آن شدم که در مورد همه مباحث مربوط به آن، مانند: لفظ و معنا و ظاهر و باطن آیاتی که درباره احکام شرعی فرو فرستاده شده است به بررسی بپردازم.
نظر علمای شیعه این است که ما پس از روایات محکم و معتبری که از ائمه معصوم (علیهم‌السّلام) داریم با بودن اجماع، دیگر یقین پیدا می‌کنیم که به چشمه زلال معرفت دست یافته‌ایم، ولی چه زیبا است، که افزون بر سخنان امامان معصوم (علیهم‌السلام) آیاتی از قرآن نیز باشند که چشمان ما را روشن نمایند و دلیل ما را محکم و یقین ما را فزونی بخشند.
به این خاطر دست به کار نگارش این کتاب شدم تا با مبانی و استدلالهای محکم خود، خواننده را راضی و بی نیاز سازد و به راحتی به درک مطالب آن نایل آید بی آن که سخن به درازا کشد و در بیان مقصود، ایجاد اخلال نماید و هر فقیه دانشمندی با دیدنش آن را تصدیق نماید و به آن رضایت دهد، و از خداوند متعال انجام این مهم را خواستارم.

ویژگی‌های کتاب

[ویرایش]

کتاب حاضر به ترتیب مباحث فقهی، یعنی از طهارت تا دیات نگاشته شده است و گفتنی‌های درخور توجه، که با مباحث تفسیری و فقهی در هم آمیخته شده، در آن به خوبی خودنمایی می‌کند.
نوشته‌های ایشان از نظریات «شیخ الطائفه محمد بن حسن طوسی» در دو کتاب «التبیان فی تفسیر القرآن» و «الاستبصار فیما اختلف فیه من الاخبار» تاثیر پذیرفته، به گونه‌ای که توجه خاصی به نظریات «سیدمرتضی علم‌الهدی» در کتاب «الانتصار فی انفرادات الامامیة» کرده است.
این مطلب را با دقت در متن این کتاب به آسانی می‌توان یافت، به شکلی که در برخی از موارد عین عبارت آنها نقل شده بدون آن که هیچ گونه تغییر یا تصرفی در عبارت آنها صورت گرفته باشد.
البته این بدان معنا نیست که مؤلف از قدرت اجتهاد و استنباط بی بهره بوده، زیرا در بسیاری جاها می‌بینیم که وی همانند فقیهی قدرتمند، به بررسی و تحلیل مباحث فقهی و تفسیری می‌پردازد و نظریات جدید و استواری را مطرح می‌سازد.
یکی دیگر از ویژگی‌های این کتاب تلفیقی نوین است که ایشان توانسته میان نظریات فقهی و تفسیری که به ظاهر با هم اختلاف دارند به نوعی سازگاری ایجاد نماید.
گاهی که به منابع فقهی و روایی مراجعه می‌کنیم، گمان می‌رود علما و دانشمندان اسلامی در این زمینه با هم اختلاف نظر دارند، ولی پس از آن که به این کتاب برمی گردیم، با شگفتی می‌بینیم که ایشان آن نظریات را جمع کرده و با بیان ساده و زیبایی یک جا آورده است.
از دیگر ویژگی‌های این کتاب، بیان نظریات اختلافی میان عالمان شیعه و سنی است که به شکلی دقیق به بررسی آنها پرداخته و در برخی موارد فصل‌های متعددی در توضیح آن اختصاص داده، و از دریچه‌های گوناگون به آنها نگریسته است.
به هر‌حال، این کتاب یک اثر بزرگ و ماندگار در نوع خود به‌شمار می‌رود و با گذشت نزدیک به هزار سال از نگارش آن، هنوز مباحث آن توجه محققان و فقها را به خود معطوف ساخته است.

سخن بزرگان

[ویرایش]

مرحوم آیت‌الله نجفی مرعشی (رحمه‌الله) در این‌باره می‌گوید:
«از کسانی که در این میدان گوی سبقت را از دیگران ربوده و جزء چهره‌های درخشان درآمده، عالم فرزانه، نام‌آور وارسته و آگاه به علوم اسلامی، اندیشمند، محدث، مفسر، متکلم بزرگ، شخصیت بی نظیر و اعجوبه زمان شیخ قطب‌الدین ابی‌علی سعید بن هبة‌الله راوندی کاشانی است.
او در قم اقامت گزید و در آن شهر نیز به رحمت ایزدی پیوست. وی با یادگار خود به نام فقه القران فی شرح آیات الاحکام خدمت بزرگی به فقه و فقیه‌پروری نمود. این کتاب از مهم‌ترین کتاب‌های نگاشته شده در این‌باره است و کمتر نمونه و همانندی برای آن می‌توان یافت.»

نسخه‌های کتاب

[ویرایش]

این کتاب در دو جلد با تحقیق سیداحمد حسینی در قم به چاپ رسیده است.
۱- نسخه کتابخانه حضرت آیت‌الله نجفی مرعشی نگاشته شده به سال ۷۵۹ هجری.
۲- نسخه کتابخانه دانشگاه تهران، نگارش سال ۷۰۶ هجری.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. نور/سوره۲۴، آیه۳۶- ۳۷.    
۲. انعام/سوره۶، آیه۱۶۲- ۱۶۳.    
۳. راوندی، قطب‌الدین، فقه القرآن، ج۱، ص۱۱۱.    
۴. فقه القرآن، القطب الراوندی، ج۱، ص۳.    


منبع

[ویرایش]

نرم افزار جامع التفاسیر، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور).
معرفت، محمدهادی، تفسیر و مفسران، ج۲، ص۲۴۲-۲۴۳.    






جعبه ابزار