تفسیرذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



دانش‌ شرح‌ و تبیین‌ آیات‌ قرآن‌ که‌ از عهد نزول‌ وحی با شخص‌ پیامبر صلی الله علیه وآله آغاز شده‌ و پس‌ از رحلت‌ آن‌ حضرت‌، بتدریج‌ بسط‌ و تنوع‌ یافته‌ و گرایشها و روشهای مختلف‌ در این‌ حوزه‌ پدید آمده‌ است‌. علاوه‌ بر فراهم‌ آمدن‌ آثار فراوان‌ تفسیری به‌ عربی و فارسی و سایر زبانها، در طول‌ چهارده‌ قرن‌، مبانی و قواعد تفسیر نیز از دیرباز تدوین‌ گردیده‌ و به‌ استقلال‌ یا در مقدمه تفاسیر عرضه‌ شده‌ است‌. این‌ مقاله‌ از دو منظر تاریخی و موضوعی به‌ این‌ مبحث‌ پرداخته‌ و مشتمل‌ است‌ بر:
۱) کلیات‌. ۲) تفسیر پیامبر. ۳) تفسیر اهل‌بیت ‌. ۴) تفسیر صحابه‌. ۵) تفسیر تابعین‌. ۶) تفسیر مأثور . ۷) تفسیر ادبی. ۸) تفسیر فقهی. ۹) تفسیر عقلی ـ کلامی. ۱۰) تفسیر عرفانی . ۱۱) تفسیر علمی. ۱۲) تفسیر و گرایشهای تفسیری جدید. ۱۳) پژوهشهای تفسیری در جهان‌ اسلام‌ . ۱۴) خاورشناسان‌ و تفسیر.

فهرست مندرجات
۱ - کلیات
       ۱.۱ - واژه‌
              ۱.۱.۱ - معنای اول
              ۱.۱.۲ - معنای دوم
       ۱.۲ - کاربرد واژه در قرآن
       ۱.۳ - اصطلاح‌
       ۱.۴ - علم بودن تفسیر
              ۱.۴.۱ - معنای اصطلاحی اول
              ۱.۴.۲ - معنای اصطلاحی دوم
              ۱.۴.۳ - تعریف‌ زرکشی
              ۱.۴.۴ - تعریف‌ ابوحیان‌ غرناطی
              ۱.۴.۵ - تعریف‌ فناری
       ۱.۵ - ارتباط‌ بین‌ معنای لغوی و اصطلاحی
       ۱.۶ - تفسیر و تأویل‌
              ۱.۶.۱ - اشاره‌ به‌ تفاوت‌ بین‌ تفسیر و تأویل‌
              ۱.۶.۲ - آراء مغایرت تأویل‌ با تفسیر
              ۱.۶.۳ - تفاوت‌ بین‌ منقول‌ ومعقول‌
       ۱.۷ - ضرورت‌ و اهمیت‌ تفسیر
              ۱.۷.۱ - مهمترین‌ عوارض‌ ابهام‌ برخی مسائل‌
              ۱.۷.۲ - سطوح‌ و مراتب‌ علوم‌ و معارف‌ قرآن‌
              ۱.۷.۳ - روایات در باره اهمیت‌ تفسیر
              ۱.۷.۴ - شرافت کلام خدا و اهمیت سعادت‌ حقیقی
       ۱.۸ - شرایط‌ و آداب‌ تفسیر
              ۱.۸.۱ - علوم ظاهری لازم برای تفسیر
              ۱.۸.۲ - علم‌ موهبت‌
              ۱.۸.۳ - منابع نقلی معتبر در تفسیر
              ۱.۸.۴ - منابع لغوی معتبر در تفسیر
              ۱.۸.۵ - رعایت‌ قواعد تفسیر
       ۱.۹ - تفسیر به‌ رأی
       ۱.۱۰ - موضع علماء در قبال تفسیر به رأی
       ۱.۱۱ - روایات‌ نکوهش‌کننده تفسیر به‌ رأی
              ۱.۱۱.۱ - مضمون روایتین
              ۱.۱۱.۲ - کلام ابن انباری
              ۱.۱۱.۳ - کلام ابن عطیه
              ۱.۱۱.۴ - کلام طبرسی
              ۱.۱۱.۵ - کلام علامه طباطبائی
              ۱.۱۱.۶ - کلام قرطبی
       ۱.۱۲ - مراحل‌ و اقسام‌ تفسیر
              ۱.۱۲.۱ - طریق‌ اهل‌ بیت‌
              ۱.۱۲.۲ - طریق صحابه
              ۱.۱۲.۳ - تفسیر تابعین
              ۱.۱۲.۴ - مرحله روایت
              ۱.۱۲.۵ - مرحله تدوین
              ۱.۱۲.۶ - مرحله اجتهاد
              ۱.۱۲.۷ - تفسیر موضوعی
۲ - فهرست منابع‌
۳ - پانویس
۴ - منبع

کلیات[ویرایش]


← واژه‌
تفسیر در لغت‌ به‌ معنای ایضاح‌ و تبیین‌ است‌. در باره ریشه این‌ کلمه‌ دو رأی وجود دارد:

←← معنای اول
نخست‌ آنکه‌ این‌ واژه‌ از مادّه فسر گرفته‌ شده‌ است‌. لغویان‌ برای این‌ مادّه‌ معانی متعددی ذکر کرده‌اند، از جمله‌ بیان‌ و توضیح‌ دادن‌ [۱] [۲] [۳] ، آشکار ساختن‌ امر پوشیده‌ [۴] [۵] [۶] و کشف‌ و اظهار معنای معقول‌ [۷] [۸] [۹] [۱۰] [۱۱] [۱۲] [۱۳] که‌ همه این‌ معانی در مفهوم‌ «تبیین‌ و آشکار ساختن‌ و اظهار کردن‌» مشترک‌اند. برخی «فسر» و «تفسیر» را مترادف‌ یکدیگر دانسته‌اند [۱۴] [۱۵] [۱۶] [۱۷] [۱۸] [۱۹] [۲۰] اما به‌ نظر میرسد که‌ ــ به‌ دلیل‌ خصوصیت‌ معنایی باب‌ تفعیل‌ که‌ اغلب‌ در معنای مبالغه‌ و تکثیر است‌ [۲۱] و با توجه‌ به‌ معانی ذکر شده‌ برای «تفسیر» در کتب‌ لغت‌ [۲۲] [۲۳] [۲۴] ــ واژه تفسیر مبالغه معنای فَسر [۲۵] [۲۶] و به‌ معنای آشکار نمودن‌ مطالب‌ معنوی و معقول‌ همراه‌ با سعی و اجتهاد باشد. [۲۷] [۲۸]

←← معنای دوم
دیدگاه‌ دوم‌ آن‌ است‌ که‌ این‌ واژه‌ مشتق‌ از «سفر» و مقلوب‌ آن‌ است‌. [۲۹] [۳۰] [۳۱] [۳۲] [۳۳] این‌ قول‌ علاوه‌ بر آنکه‌ مبتنی بر قاعده اشتقاق‌ کبیر میباشد که‌ در زبان‌ عرب‌ رایج‌ است‌، [۳۴] [۳۵] ناشی از آن‌ است‌ که‌ برخی از لغت‌شناسان‌ معنای اصلی مادّه سفر را کشف‌ و آشکار شدن‌ دانسته‌اند [۳۶] [۳۷] با این‌ توضیح‌ که‌ دو مادّه‌، علاوه‌ بر لفظ‌، در معنا نیز مشابه‌اند. اما بررسی موارد استعمال‌ این‌ دو مادّه‌ نشان‌ میدهد که‌ اولی بیش‌تر در مورد اظهار معنای معقول‌ و آشکار کردن‌ مطالب‌ معنوی و دومی برای آشکار نمودن‌ اشیای خارجی و محسوس‌ استفاده‌ میشود. [۳۸] [۳۹] [۴۰] چنانکه‌ راغب‌ اصفهانی کاربرد اولی را برای بیان‌ معنای معقول‌ [۴۱] و کاربرد دومی را مختص‌ به‌ اعیان‌ مادّی و خارجی [۴۲] دانسته‌ است‌ و امین‌ خولی [۴۳] نیز همین‌ نظر را تأیید کرده‌، ضمن‌ اینکه‌ در اشتقاق‌ واژه تفسیر از هر یک‌ از این‌ دو مادّه‌ تفاوتی قائل‌ نیست‌ زیرا هر دو در معنای «کشف‌ و اظهار» مشترک‌اند [۴۴]اکثر لغویان‌ معتقد به‌ دیدگاه‌ نخست‌اند و در کتب‌ خود به‌ دیدگاه‌ دوم‌ اشاره‌ای نکرده‌اند [۴۵] [۴۶] [۴۷] [۴۸] [۴۹] [۵۰] [۵۱]
همچنین‌ گفته‌ شده‌ که‌ اصل‌ واژه تفسیر، سریانی است‌ که‌ در متون‌ قدیمیِ این‌ زبان‌ به‌ معنای شرح‌ و توضیح‌ کتاب‌ مقدّس‌ فراوان‌ به‌ کار رفته‌ است‌ . [۵۲] [۵۳]

← کاربرد واژه در قرآن
واژه تفسیر تنها یک‌ بار در قرآن‌ [۵۴] به‌ کار رفته‌ است‌ که‌ در آن‌ خطاب‌ به‌ پیامبر اکرم‌ گفته‌ شده‌ که‌ مشرکان‌ مکه ‌، در مقام‌ ایراد و بهانه‌آوری نسبت‌ به‌ رسالت‌ پیامبر اسلام‌ و قرآن‌ به‌ هر مَثلی دست‌ یازند، خدا در برابر آنان‌ پاسخی میآورد که‌ هم‌ حق‌ است‌ هم‌ مطلب‌ را به‌ بهترین‌ وجه‌ (اَحسن‌ تفسیراً) ارائه‌ میکند. [۵۵] [۵۶] اگر چه‌ آرای مفسران‌ در توضیح‌ معنای «تفسیراً» در این‌ آیه‌ مختلف‌ است‌، بیشتر آنان‌، این‌ واژه‌ را به‌ معناهایی نظیر بیان‌، کشف ‌، تفصیل‌ و دلالت‌ گرفته‌اند [۵۷] [۵۸] [۵۹] [۶۰] [۶۱] [۶۲] [۶۳]

← اصطلاح‌
تفسیر در اصطلاح‌ عام‌ به‌ شرح‌ و توضیح‌ کتابهای علمی و ادبی و فلسفی اطلاق‌ میشود [۶۴] ، چنانکه‌ آثار مکتوب‌ در شرح‌ کتابهای دانشمندانی چون‌ ارسطو و اقلیدس‌ و نیز شرح‌ برخی سخنان‌ و اشعار مهم‌به‌ این‌ نام‌ خوانده‌ شده‌ است‌. [۶۵] [۶۶] [۶۷] [۶۸] [۶۹] [۷۰] همچنین‌ تفسیر یکی از صنایع‌ ادبی است‌. در این‌ صنعت‌، شاعر یا گوینده‌ آنچه‌ را که‌ درآغاز به‌ صورت‌ مبهم‌ یا مجمل‌ آورده‌، شرح‌ میدهد، [۷۱] [۷۲] [۷۳] [۷۴] اما به‌ دلیل‌ کثرت‌ استعمال‌ تفسیر در بیان معانی الفاظ‌ و عبارات‌ قرآن‌، این‌ واژه‌، به‌ تنهایی و بدون‌ ذکر قرینه‌، در عرف‌ دانشمندان‌ اسلامی و همه مسلمانان‌ بر تفسیر قرآن‌ دلالت‌ میکند.

← علم بودن تفسیر
در باره « علم‌ » بودن‌ تفسیر، مفسران‌ و دانشمندان‌ علوم‌ قرآنی اختلاف‌ نظر دارند. ابن‌عاشور [۷۵] علم‌ دانستن‌ تفسیر را نوعی تسامح‌ میداند و معتقد است‌ که‌ دانشمندان‌ علوم‌ اسلامی قبل‌ از تدوین‌ هر علمی به‌ تفسیر قرآن‌ پرداختند و بر اثر کثرت‌ گفتگو و ممارست‌ در این‌ فن‌، بتدریج‌ دارای ملکه فهم‌ اسلوبها و ظرایف‌ نظم‌ قرآن‌ شدند. آنان‌ از این‌ طریق‌ به‌ مجموعه دانشهایی دست‌ یافتند که‌ البته‌ بیشترین‌ ارتباط‌ را با قرآن‌ داشت‌ و به‌ همین‌ دلیل‌ بود که‌ تفسیر علم‌ نامیده‌ شد. اختلاف‌ ذکر شده‌، موجب‌ تفاوت‌ در نحوه نگرش‌ به‌ تفسیر و عدم‌ ارائه تعریفی یکسان‌ برای آن‌ شده‌ است‌، [۷۶] چنانکه‌ در ارائه معنای اصطلاحی تفسیر دو نظریه‌ مطرح‌ بوده‌ است‌:

←← معنای اصطلاحی اول
طبق‌ نظریه نخست‌، که‌ به‌ گذشتگان‌ منسوب‌ است‌، تفسیر در زمره علوم‌ عقلی به‌ معنای رایج‌ آن‌ محسوب‌ نمیشود زیرا شامل‌ قواعد معیّن‌ یا ملکه ناشی از کاربرد یک‌ سلسله‌ قواعد و اصول‌ مشخص‌ نیست‌؛ ازینرو، طرفداران‌ این‌ نظریه‌ متعرض‌ موضوع‌ و مسائل‌ تفسیر نشده‌ و به‌ این‌ توضیح‌ اکتفا کرده‌اند که‌ تفسیر بیان‌ کلام‌ خدا یا بیانگر الفاظ‌ قرآن‌ و مفاهیم‌ آنهاست‌.

←← معنای اصطلاحی دوم
بنا بر نظریه دوم‌، گروهی با زحمت‌ فراوان‌ برای تفسیر تعاریفی ذکر کرده‌اند. اشکال‌ این‌ تعریفها یا این‌ است‌ که‌علوم‌ دیگری غیر از تفسیر را نیز شامل‌ میشود یا اینکه‌ برخی علوم‌ را که‌ فهم‌ قرآن‌ نیازمند به‌ آنهاست‌، در تعریف‌ تفسیر داخل‌ میکنند. وی [۷۷] نظریه اول‌ را به‌ دلیل‌ پرهیز از اطاله کم‌فایده‌ ترجیح‌ میدهد. ذهبی [۷۸] نیز عین‌ عبارات‌ امین‌ خولی را آورده‌ است‌ با این‌ تفاوت‌ که‌ او علم‌ قرائات‌ و رسم‌الخط‌ را نیز داخل‌ در علم‌ تفسیر میداند، چرا که‌ معنای برخی آیات‌ با اختلاف‌ قرائت‌ و رسم‌الخط‌ آنها تغییر مییابد. [۷۹] به‌ اعتقاد او با آنکه‌ طرفداران‌ نظریه دوم‌ تعاریف‌ متعددی که‌ ظاهراً با یکدیگر متفاوت‌اند، ارائه‌ کرده‌اند، همه آن‌ تعاریف‌ بیانگر یک‌ معنا و مفهوم‌اند.
در هر صورت‌ بسیاری از مفسران‌، احتمالاً به‌ دلیل‌ وضوح‌ معنای متبادر از تفسیر، برای آن‌ تعریفی ذکر نکرده‌اند (فخررازی، ابن‌عطیه‌، ثعالبی، ابن‌جوزی و بیضاوی در مقدمه تفسیر خود هیچ‌ تعریفی برای تفسیر نیاورده‌اند، طبری) و بیش‌تر تعاریف‌ برای اصطلاح‌ تفسیر در کتب‌ علوم‌ قرآنی و گاه‌ در مقدمه برخی تفاسیر آمده‌ است‌. گروهی دامنه تفسیر را بحدی گسترش‌ داده‌اند که‌ شامل‌ همه علوم‌ قرآنی و علوم‌ مرتبط‌ با دین‌ و شریعت‌ میشود. از جمله‌ طوسی [۸۰] هر چه‌ را که‌ باعث‌ آشکار ساختن‌ معنا و کشف‌ مراد قرآن‌ شود ــ شامل‌ مباحث‌ قرائت‌ و معانی و اعراب‌ و بررسی متشابهات‌ و حتی پاسخ‌ به‌ شبهات‌ گروههای مختلف‌ اهل‌ باطل‌ ــ تفسیر میشمارد.

←← تعریف‌ زرکشی
در یکی از دو تعریف‌ زرکشی [۸۱] [۸۲] نیز علم‌ تفسیر شامل‌ علم‌ اسباب‌ نزول‌ ، مکی و مدنی، ناسخ‌ و منسوخ‌، عام‌ و خاص‌، مطلق‌ و مقید و همچنین‌ علم‌ حلال‌ و حرام‌ و امر و نهی خداوند و نظایر آنهاست‌. [۸۳]

←← تعریف‌ ابوحیان‌ غرناطی
طبق‌ تعریف‌ ابوحیّان‌ غرناطی [۸۴] تفسیر علمی است‌ در باره چگونگی تلفظ‌ الفاظ‌ قرآن‌ و مدلولهای آن‌ها و احکام‌ الفاظ‌ در حال‌ اِفراد و ترکیب‌ و تتمه‌هایی در آن‌ باب‌. ابوحیّان‌ در این‌ تعریف‌، از سویی به‌ علومی نظیر تجوید و قرائات‌ و لغت‌ و صرف‌ و نحو و بلاغت ‌، که‌ علم‌ تفسیر مبتنی بر آنهاست‌، نظر داشته‌ و از سوی دیگر به‌ برخی علوم‌ قرآنی، مانند شناخت‌ ناسخ‌ و منسوخ‌ و اسباب‌ نزول‌، توجه‌ کرده‌ است‌.

←← تعریف‌ فناری
در تعریفی دیگر تفسیر عبارت‌ است‌ از شناخت‌ احوال‌ کلام‌ خداوند به‌ مقدار توان‌ انسان ‌، از جهت‌ قرآن‌ بودن‌ و از جهت‌ دلالت‌ بر مراد خداوند، چه‌ دلالت‌ قطعی چه‌ دلالت‌ ظنی [۸۵] [۸۶] [۸۷] که‌ همگی این‌ تعریف‌ را از محمدبن‌ حمزه فَناری (متوفی ۸۳۴) نقل‌ کرده‌اند. این‌ تعریف‌ را بویژه‌ به‌ دلیل‌ داشتن‌ قید «به‌ مقدار توان‌ انسان‌»، برخی متأخران‌ بیشتر پذیرفته‌اند، چنانکه‌ زرقانی [۸۸] و ذهبی [۸۹] قید مذکور را در تعریف‌ خود جای داده‌اند. [۹۰] [۹۱] [۹۲]

← ارتباط‌ بین‌ معنای لغوی و اصطلاحی
به‌رغم‌ وجود تعاریف‌ فراوان‌ با الفاظ‌ و تعبیرات‌ مختلف‌ برای تفسیر، [۹۳] [۹۴] همه آن‌ها در اینکه‌ تفسیر ناظر به‌ بیان‌ معانی و مرادات‌ الفاظ‌ و عبارات‌ قرآن‌ کریم‌ است‌، مشترک‌اند، بنابراین‌، در این‌ صورت‌ نوعی ارتباط‌ بین‌ معنای لغوی و اصطلاحی تفسیر وجود دارد. [۹۵] [۹۶] میتوان‌ گفت‌ تفسیر تلاشی است‌ که‌ مفسر برای استنباط‌ معنا و مراد از الفاظ‌ قرآن‌ صورت‌ میدهد، ازینرو، برخی گفته‌اند که‌ میدان‌ علم‌ تفسیر جایی است‌ که‌ ابهامی در کلام‌ باشد و مفسر با سعی و اجتهاد، پنهان‌ یا پیچیده‌ بودن‌ را از آن‌ بزداید. [۹۷] [۹۸]

← تفسیر و تأویل‌
به‌ سبب‌ اختلاف‌ موجود بین‌ مفسران‌ و صاحب‌نظران‌ علوم‌ قرآنی در معنای تأویل‌ قرآن‌، دیدگاههای گوناگونی در باره نسبت‌ بین‌ تفسیر و تأویل‌ ابراز شده‌ است‌. [۹۹] [۱۰۰] برخی تفسیر و تأویل‌ را به‌ یک‌ معنا دانسته‌اند. این‌ قول‌ که‌ از ادیبان‌ متقدمی چون‌ ابوعبید قاسم‌بن‌ سلاّم‌ (متوفی ۲۲۴) [۱۰۱] و ابوالعباس‌ مبرَّد (متوفی ۲۸۶) [۱۰۲] نقل‌ شده‌، به‌ عنوان‌ دیدگاه‌ مشهور مفسران‌ متقدم‌ مطرح‌ است‌. [۱۰۳] برخی دیگر، از جمله‌ محمدبن‌ حبیب‌ نیشابوری (متوفی۲۴۵)، این‌ دیدگاه‌ را نپذیرفته‌اند. [۱۰۴] [۱۰۵] ظاهراً واژه تأویل‌ تقریباً از اواخر قرن‌سوم‌ به‌ عنوان‌ اصطلاحی مکی برای شرح‌ و توضیح‌ آیات‌ قرآن‌ به‌ کار میرفته‌ و حدود یک‌ قرن‌ بعد واژه تفسیر جانشین‌ آن‌ شده‌ است‌. [۱۰۶]

←← اشاره‌ به‌ تفاوت‌ بین‌ تفسیر و تأویل‌
هر چنداشاره‌ به‌ تفاوت‌ بین‌ تفسیر و تأویل‌ در آثار متقدمانی چون‌ مقاتل‌بن‌ سلیمان‌ (متوفی ۱۵۰) [۱۰۷] ، طبری (متوفی ۳۱۰) [۱۰۸] و ماتریدی (متوفی ۳۳۳) [۱۰۹] [۱۱۰] به‌ چشم‌ میخورد، با این‌ حال‌ طبری و ماتریدی در نامگذاری آثار خود در باره شرح‌ و توضیح‌ آیات‌ قرآن‌ (به‌ ترتیب‌: جامع‌البیان‌ عن‌ تأویل‌ آی القرآن‌ و تأویلات‌ اهل‌السنه ) از واژه تأویل‌ استفاده‌ کرده‌اند. [۱۱۱] [۱۱۲] به‌ نظر راغب‌ اصفهانی [۱۱۳] تفسیر بیش‌تر در الفاظ‌ و مفردات‌، و تأویل‌ بیشتر در معانی و جملات‌ استعمال‌ شده‌ است‌، ضمن‌ اینکه‌ تأویل‌ معمولاً در مورد کتب‌ آسمانی به‌ کار میرود و تفسیر در مورد کتب‌ دیگر نیز کاربرد دارد. [۱۱۴]

←← آراء مغایرت تأویل‌ با تفسیر
در دوره‌های سپسین‌ بسیاری از صاحب‌نظران‌، تأویل‌ را اساساً مغایر با تفسیر دانسته‌اند، بدین‌ معنا که‌ تفسیر را ناظر به‌ مباحث‌ لفظی قرآن‌ (شامل‌ معانی واژه‌ها و عبارات‌) و تأویل‌ را کوششی در جهت‌ ترجیح‌ یکی از دو یا چند احتمال‌ معنایی یا کوششی برای دستیابی به‌ معانی درونی آیات‌ قرآن‌ دانسته‌اند. مثلاً طبرسی [۱۱۵] با اینکه‌ هر دو واژه‌ را راجع‌ به‌ معنا و مفاهیم‌ الفاظ‌ میداند، تفسیر را به‌ کشف‌ مراد از لفظ‌ مشکل‌ و تأویل‌ را به‌ باز گرداندن‌ یکی از دو احتمال‌ به‌ معنای مطابق‌ با ظاهر معنا کرده‌ است‌ [۱۱۶] ابوطالب‌ تغلبی [۱۱۷] [۱۱۸] تفسیر را متکفل‌ بحث‌ از معنای وضعیِ لفظ‌ و تأویل‌ را تفسیرِ معنای درونی آن‌ دانسته‌ است‌. [۱۱۹] [۱۲۰] [۱۲۱] برخی متأخران‌، همین‌ نظر را با تعبیرِ « دلالت‌ تفسیر قطعی و دلالت‌ تأویل‌ ظنّی است‌»، بیان‌ کرده‌اند. [۱۲۲] [۱۲۳] برخی نیز آنچه‌ را که‌ در قرآن‌ بوضوح‌ آمده‌ یا شرح‌ آن‌ در سنّت‌ وارد شده‌ است‌، تفسیر میشمارند که‌ به‌ همین‌دلیل‌ اجتهاد و رأی بدان‌ راه‌ ندارد، در حالی که‌ تأویل‌ یافته‌های دانشمندان‌ عامل‌ به‌ معارف ‌الهی از کلام‌ خداست‌. [۱۲۴] [۱۲۵]

←← تفاوت‌ بین‌ منقول‌ ومعقول‌
زرکشی [۱۲۶] به‌ این‌ رأی متمایل‌ شده‌ و معتقد است‌که‌ فرق‌ بین‌ تفسیر و تأویل‌، ناشی از تفاوت‌ بین‌ منقول‌ ومعقول‌ است‌؛ به‌ عبارت‌ دیگر، تفسیر منحصر در نقل‌ اخبارو روایت‌ و تأویل‌ مبتنی بر اجتهاد و درایت‌ است‌. [۱۲۷] [۱۲۸] [۱۲۹] در این‌میان‌، آلوسی [۱۳۰] معتقد است‌ هیچیک‌ از آرای ارائه‌ شده‌ در باره فرق‌ تفسیر و تأویل‌ در عرف‌ امروزی علوم‌ قرآنی صحیح‌ نیست‌، زیرا امروزه‌ تأویل‌، بیان‌ معانی ربانی و قدسی است‌ که‌ از طریق‌ اشاره‌ در قلوب‌ عارفان‌ جای میگیرد و تفسیر چیزی جز بیان‌ معانی ظاهری عبارات و الفاظ‌ نیست‌. ابن‌تیمیّه‌ [۱۳۱] [۱۳۲] نظریه‌ای متفاوت‌ در باره تأویل‌ داده‌ و مراد قرآن‌ را از این‌ واژه‌، حقیقت‌ خارجی الفاظ‌ ــ در برابر تفسیر که‌ صورت‌ علمی لفظ‌ است‌ ــ میداند. ظاهراً وی اساس‌ این‌ نظر را از دیدگاه‌ راغب‌ اصفهانی گرفته‌ است‌. [۱۳۳]

← ضرورت‌ و اهمیت‌ تفسیر
قرآن‌ در میان‌ قوم‌ عرب‌ و به‌ زبان‌ آنان‌ نازل‌ شد و چون‌ آنها در درک‌ الفاظ‌ و عبارات‌ آن‌ یکسان‌ نبودند، پیامبر اسلام‌ از همان‌ آغاز به‌ شرح‌ و توضیح‌ برخی کلمات‌ و عبارات‌ مجمل‌ و مبهم‌ و تعیین‌ ناسخ‌ و منسوخ‌ آیات‌ پرداخت‌. [۱۳۴] زرکشی [۱۳۵] معتقد است‌ که‌ مردم‌ عرب‌ روزگار نزول‌ قرآن‌، با سؤال‌ از پیامبر ظرایف‌ قرآن‌ و باطن‌ آیات‌ را فرا میگرفتند اما به‌ دلیل‌ آنکه‌ قسمت‌ اعظم‌ تفسیر و تأویل‌ قرآن‌ از آن‌ زمان‌ به‌ دست‌ مسلمانان‌ قرون‌ بعد نرسیده‌ است‌، باید اینان‌ را نیازمندترین مردم‌ به‌ تفسیر قرآن‌ دانست‌؛ ضمن‌ اینکه‌ تفسیر تنها به‌ جنبه نظری، که‌ آشکار ساختن‌ معنای متن‌ قرآن‌ است‌، نمیپردازد بلکه‌ به‌ جنبه عملی نیز توجه‌ دارد که‌ همانا ایجاد ارتباط‌و انطباق‌ بین‌ متن‌ قرآن‌ و روش‌ زندگی مؤمنان‌ و شرایط‌ زمانه آنان‌ است‌. [۱۳۶] بنابراین‌، مسلمانان‌ به‌ منظور اجرای صحیح‌ احکام‌ و دستورهای قرآن‌ در هر زمانی، باید معانی و مقاصد کلام‌ خداوند را بخوبی دریابند [۱۳۷] که‌ همین‌ امر نشان‌ دهنده نیاز دائمی آنان‌ به‌ تفسیر قرآن‌ است‌.

←← مهمترین‌ عوارض‌ ابهام‌ برخی مسائل‌
با آنکه‌ قرآن‌ کریم‌ در آیات‌ متعددی خود را ذاتاً کتابی روشن‌ و روشنگر معرفی کرده‌، [۱۳۸] [۱۳۹] [۱۴۰] آنچه‌ بیش‌ از هر چیز موجب‌ نیازمندی به‌ تفسیر قرآن‌ شده‌، اموری عارضی است‌ که‌ باعث‌ ابهام‌ و پیچیدگی در برخی مسائل‌ آن‌ میشود. [۱۴۱] از مهمترین‌ این‌ عوارض‌ ویژگیهای اسلوب‌ بیانی قرآن‌ است‌ که‌ در سه‌ مورد قابل‌ بررسی است‌: اول اینکه‌ در قرآن‌، معارف‌ بسیار گسترده‌ای در قالب‌ الفاظی محدود و مجمل‌ بیان‌ شده‌ است‌ مانند اجمال‌ در برخی آیات‌ احکام‌ که‌ شرح‌ آنها به‌ عهده پیامبر اسلام‌ گذاشته‌ شده‌ است‌. [۱۴۲] [۱۴۳]
دوم‌ اینکه‌ برخی آیات‌ قرآن‌ از حقایق‌ ماورای این‌ جهان‌ و عالم‌ غیب‌ سخن‌ میگوید که‌ مسلّماً درک‌ کامل‌ آنها برای بسیاری از مردم‌ آن‌ زمان‌ و حتی امروز مشکل‌ یا غیرممکن‌ بوده‌ است‌؛ سوم‌ اینکه‌ مطالب‌ مطرح‌ شده‌ در قرآن‌ بر اساس‌ دسته‌بندی موضوعی تنظیم‌ نشده‌ و چه‌ بسا در یک‌ سوره‌ یا یک‌ آیه‌ موضوعات‌ و مطالب‌ متنوعی آمده‌ باشد . [۱۴۴] [۱۴۵] این‌ ویژگیها به‌ همراه‌ اموری چون‌ غریب‌ بودن‌ بعضی از الفاظ‌ قرآن‌ و فاصله زمانی با روزگار نزول‌ آیات‌ [۱۴۶] از جمله‌ عواملی است‌ که‌ ضرورت‌ پرداختن‌ به‌ تفسیر قرآن‌ را آشکار می‌نماید. [۱۴۷] [۱۴۸]

←← سطوح‌ و مراتب‌ علوم‌ و معارف‌ قرآن‌
نکته دیگر آنکه‌ علوم‌ و معارف‌ نهفته‌ در قرآن‌ کریم‌ دارای سطوح‌ و مراتب‌ گوناگون‌ است‌. بنا بر روایتی [۱۴۹] [۱۵۰] معارف‌ قرآن‌ از جهت‌ ظهور و خفا و سهولت‌ و صعوبت‌ فهم‌ در سه‌ مرتبه‌ قرار دارند: اول‌، مرتبه‌ای که‌ بی نیاز از تفسیر و توضیح‌ است‌ و درک‌ آن‌ برای همگان‌ میسر است‌؛ دوم‌، مرتبه‌ای که‌ فراتر از فهم‌ توده‌ مردم‌ است‌ و دستیابی به‌ آن‌ نیازمند شرح‌ و تبیین‌ و نیز تدبر و دقت‌ در عبارات‌ است‌ و هر کس‌ به‌ فرا خور دانش‌ و استعداد خود از این‌ مفاهیم‌ بهره‌ می گیرد؛ سوم‌، مرتبه‌ای که‌ ویژه پیامبران‌ الهی و راسخان‌ در علم‌ است‌ و دسترسی به‌ آن‌ برای مردم‌ میسر نیست‌. [۱۵۱] [۱۵۲] در این‌ میان‌ مفاهیم‌ مرتبه دوم‌ که‌ بخش‌ عمده‌ای از معارف‌ قرآن‌ را در بر می‌گیرد، نیازمند تفسیر است‌ و نگارش‌ و تدوین‌ تفاسیر بیشمار در قرون‌ متمادی برای پاسخگویی به‌ همین‌ نیاز بوده‌ است‌. علاوه‌ بر این‌ به‌ نظر میرسد فرا خواندن‌ برخی آیات‌، به‌ تدبر و اندیشیدن‌ در قرآن‌ و آیات‌ آن‌ [۱۵۳] [۱۵۴] [۱۵۵] ناظر به‌ همین‌ مرتبه‌ از معارف‌ قرآن‌ است‌ که‌ این‌ امر بدون‌ پرداختن‌ به‌ شرح‌ و تبیین‌ الفاظ‌ و عبارات‌ آن‌ ممکن‌ نمی نماید.

←← روایات در باره اهمیت‌ تفسیر
گذشته‌ از ضرورت‌ تفسیر و نیاز مسلمانان‌ به‌ آن‌، منقولات‌ فراوانی در باره اهمیت‌ و فضیلت‌ علم‌ تفسیر به‌ جا مانده‌ است‌. از جمله‌ بسیاری از مفسران‌ در آیه «وَمَنْ یُؤْتَ الحِکْمَةَ فَقَدْ اُوتِیَ خَیْراً کَثیراً»، [۱۵۶] حکمت‌ را به‌ معنای تفسیر و علم‌ به‌ معانی قرآن‌ گرفته‌اند. [۱۵۷] [۱۵۸] [۱۵۹] [۱۶۰] سیوطی [۱۶۱] در ذیل‌ روایتی از رسول‌ خدا «أعرِبوا القرآنَ و التمِسو اغَرائبَه‌»، [۱۶۲] [۱۶۳] معنای « اعراب‌ قرآن‌» را تفسیر می‌داند و ادعا می‌کند که‌ دانشمندان‌ بر اینکه‌ تفسیر شریفترین‌ علوم‌ دین‌ و از واجبات‌ کفایی است‌، اجماع‌ دارند. [۱۶۴] همچنین‌ اقوال‌ متعددی در این‌ باب‌، از صحابه‌ و تابعین‌ در دست‌ است‌. ابن‌عباس‌ فردی را که‌ قرآن‌ را بدون‌ آگاهی از تفسیر آن‌ میخوانَد به‌ «اعرابی» تشبیه‌ کرده‌ است‌ که‌ شعر را با سرعت‌ بر زبان‌ میآورد. [۱۶۵] مجاهد محبوبترین‌ فرد نزد خدا را آگاهترین‌ آنان‌ نسبت‌ به‌ قرآن‌ دانسته‌ است‌. [۱۶۶] از سویی گفته‌ شده‌ آن‌ دسته‌ از روایات‌ در باب‌ فضائل‌ قرآن‌ که‌ ثوابهای فراوانی را متوجه‌ قاری قرآن‌ دانسته‌ است‌ [۱۶۷] [۱۶۸] باید ناظربه‌ قرائت‌ همراه‌ با درک‌ و فهم‌ معانی باشد. [۱۶۹]

←← شرافت کلام خدا و اهمیت سعادت‌ حقیقی
علاوه‌ بر این‌، راغب‌ اصفهانی [۱۷۰] معتقد است‌ که‌ تفسیر والاترین‌ فنی است‌ که‌ می توان‌ به‌ آن‌ پرداخت‌ زیرا شرف‌ یک‌ علم‌ یا به‌ سبب‌ اهمیت‌ موضوع‌ آن‌ است‌، که‌ در تفسیر، کلام‌ خداست‌ یا به‌ سبب‌ اهمیت‌ هدف‌ آن‌ است‌، که‌ در تفسیر، دستیابی به‌ سعادت‌ حقیقی از طریق‌ فهم‌ مراد خداست‌ یا به‌ سبب‌ میزان‌ احتیاج‌ به‌ آن‌ است‌، که‌ در تفسیر، این‌ احتیاج‌ تا آنجاست‌ که‌ هر کمالی متوقف‌ بر آن‌ است‌. بنابراین‌، علم‌ تفسیر از هر جهت‌ دارای شرافت‌ و اهمیت‌ است‌. [۱۷۱] [۱۷۲]

← شرایط‌ و آداب‌ تفسیر
روشها، گرایشها و رویکردهای گوناگون‌ مفسران‌ در طول‌ تاریخ‌ چند صدساله تفسیر قرآن‌ موجب‌ پدید آمدن‌ اختلافهای فراوان‌ و گاه‌ اشتباهاتی در بیان‌ مفاهیم‌ آیات‌ قرآن‌ شده‌ است‌. بروز برخی از این‌ اختلافات‌ حاکی از آن‌ است‌ که‌ تفسیر نیز مانند هر علم‌ یا فن‌ دیگر نیازمند اصولی است‌ که‌ بر مبنای آنها، ضمن‌ اینکه‌ این‌ اختلافات‌ و خطاها به‌ حداقل‌ ممکن‌ کاهش‌ می یابد، امکان‌ ارزیابی تفاسیر موجود و جلوگیری از برداشتهای ناصواب‌ و تحمیلی از آیات‌ قرآن‌ فراهم‌ آید. مقصود از شرایط‌ و آداب‌ تفسیراموری است‌ که‌ رعایت‌ نکردن‌ آنها موجب‌ خطای در تفسیر و بی اعتباری آن‌ می شود، چنانکه‌ برخی تفسیر به‌ رأی را به‌ معنای عدم‌ رعایت‌ همین‌ امور دانسته‌اند. اهم‌ این‌ امور از دید صاحب‌نظران‌ عبارت‌ است‌ از: فراگرفتن‌ علوم‌ مورد نیاز در تفسیر، استفاده‌ از منابع‌ معتبر تفسیر و رعایت‌ قواعد تفسیر. [۱۷۳] [۱۷۴] [۱۷۵] [۱۷۶] [۱۷۷] [۱۷۸]

←← علوم ظاهری لازم برای تفسیر
اگر چه‌ مفسران‌ و دانشمندان‌ علوم‌ قرآنی آموختن‌ علوم‌ متعددی را برای مفسر لازم‌ شمرده‌ و در تعداد این‌ علوم‌ اختلاف‌ کرده‌اند، [۱۷۹] مهمترین‌ این‌ دانشها که‌ مورد اتفاق‌ بیشتر آنان‌ است‌، بدین‌ قرارند: علوم‌ ادبی، شامل‌ لغت‌ و صرف‌ و نحو و معانی و بیان‌ و بدیع ‌؛ علوم‌ قرآنی، شامل‌ قرائات‌ و شناخت‌ ناسخ‌ و منسوخ‌ و اسباب‌ نزول‌؛ علوم‌ حدیث‌، شامل‌ درایه‌ و رجال ‌؛ علوم‌ دیگری نظیر اصول‌ فقه‌ و فقه‌ و کلام‌ و نیز علم‌ موهبت‌ . [۱۸۰] [۱۸۱] [۱۸۲]
مفسر با بهره‌گیری از علم‌ لغت‌، معانی حقیقی و مجازی واژه‌های قرآن‌ و با استفاده‌ از صرف‌ و نحو، ساختار الفاظ‌ قرآن‌ را به‌ تنهایی و معانی آن‌ها را در ترکیب‌ با کلمات‌ دیگر می‌شناسد و با کمک‌ علوم‌ معانی و بیان‌ و بدیع‌، فصاحت‌ و بلاغت‌ آیات‌ قرآن‌ را که‌ مطابق‌ با اقتضای حال‌ مخاطبان‌ و حاوی اسلوبهای بیانی از قبیل‌ تشبیه‌ و استعاره‌ و مجاز است‌، کشف‌ می کند. از سویی آگاه‌ بودن‌ مفسر از برخی مباحث‌ علوم‌ قرآن‌ که‌ در حکم‌ مقدمه‌ای برای فهم‌ و تفسیر قرآن‌ است‌، مفسر را یاری می‌کند تا قرائت‌ صحیح‌ الفاظ‌ قرآن‌ و نیز ترتیب‌ و اسباب‌ و شرایط‌ نزول‌ آیات‌ را در یابد. همچنین‌ به‌ دلیل‌ ارتباط‌ تنگاتنگ‌ تفسیر با روایات‌، مفسر برای تشخیص‌ روایات‌ معتبر ناگزیر از شناخت‌ متون‌ حدیثی و آشنایی با شرح‌ حال‌ راویان‌ است‌. علم‌ اصول‌ فقه‌ نیز قواعدی در اختیار مفسر قرار می‌دهد که‌ از طریق‌ آنها به‌ اقسام‌ دلالتهای کلام‌ و شرایط‌ حجیت‌ آنها پی می‌برد. ضرورت‌ آشنایی مفسر با علم‌ فقه‌ و کلام‌ نیز از آن‌ جهت‌ است‌ که‌ بخش‌ شایان‌ توجهی از آیات‌ قرآن‌ شامل‌ آیات‌ احکام‌ و نیز مباحث‌ اعتقادی است‌.

←← علم‌ موهبت‌
در میان‌ علوم‌ یاد شده‌، روش‌ اکتساب‌ علم‌ موهبت‌ متفاوت‌ با سایر علوم‌ است‌. مفسر این‌ علم‌ را از طریق‌ عمل‌ به‌ دست‌ می آورد و خداوند آن‌ را به‌ هر کسی که‌ به‌ دانسته‌های خویش‌ عمل‌ نماید، عنایت‌ می کند. [۱۸۳] [۱۸۴] بر اساس‌ این‌ مطلب‌ که‌ در برخی از آیات‌ [۱۸۵] [۱۸۶] [۱۸۷] و روایات‌ [۱۸۸] [۱۸۹] [۱۹۰] [۱۹۱] به‌ آن‌ اشاره‌ شده‌ است‌، هر اندازه‌ که‌ شخص‌ از طهارت‌ نفسانیِ بالاتری برخوردار باشد، میزان‌ فهم‌ او از آیات‌ قرآن‌ بیشتر خواهد بود. آلوسی [۱۹۲] کسب‌ این‌ علم‌ را برای مفسر ضروری نمی‌داند زیرا این‌ امر با اصل‌ فهم‌ معانی قرآن‌ ارتباطی ندارد و مرتبط‌ با مقوله تأویل‌ است‌. [۱۹۳] [۱۹۴] [۱۹۵] [۱۹۶] [۱۹۷] [۱۹۸]
رشیدرضا [۱۹۹] علوم‌ مورد نیاز مفسر را به‌ گونه‌ای دیگر مطرح‌ نموده‌ و به‌ عقیده او آگاهی از این‌ علوم‌ لازمه مراتب‌ عالی تفسیر است‌.

←← منابع نقلی معتبر در تفسیر
از دیگر اموری که‌ در تفسیر قرآن‌ باید مورد توجه‌ قرارگیرد، استفاده‌ از منابع‌ معتبر است‌. این‌ منابع‌ بر چند قسم‌ است‌: قسم‌ اول‌ منابع‌ نقلی که‌ عبارت‌اند از: قرآن‌، احادیث‌ پیامبر و اهل‌ بیت‌ ، اقوال‌ صحابه‌ و تابعین‌. مراجعه‌ به‌ برخی آیات‌ قرآن‌ برای تفسیر آیات‌ دیگر علاوه‌ بر آنکه‌ روشی عقلایی است‌، از سوی اهل‌ بیت‌ و شاگردان‌ مکتب‌ آنها مورد استفاده‌ بوده‌ است‌. [۲۰۰] [۲۰۱] [۲۰۲] گفته‌های پیامبر اکرم‌ به‌ عنوان‌ شارح‌ و مبیّن‌ قرآن‌ [۲۰۳] و احادیث‌ رسیده‌ از امامان‌ که‌ نزد شیعه‌ همانند روایات‌ نبوی است‌، [۲۰۴] از مراجع‌ مهم‌ تفسیر است‌.
از سویی اقوال‌ بزرگان‌ صحابه‌ به‌ دلیل‌ درک‌ زمان‌ نزول‌ و همنشینی مستمر با پیامبر به‌ عنوان‌ یکی از منابع‌ مهم‌ تفسیر معرفی شده‌، که‌ در کنار اقوال‌ تابعین‌ باید مورد توجه‌ قرار گیرد. [۲۰۵] گفتنی است‌ در باره حجیت‌ اقوال‌ تفسیری صحابه‌ و تابعین‌ و محدوده پذیرش‌ آرای آن‌ها میان‌ صاحب‌نظران‌ اختلاف‌ هست‌. [۲۰۶]

←← منابع لغوی معتبر در تفسیر
قسم‌ دوم‌ منابع‌ لغوی است‌. این‌ منابع‌ از آن‌ جهت‌ حائز اهمیت‌اند که‌ معانی و کاربردهای واژگان‌ را در زمان‌ نزول‌ قرآن‌ روشن‌ میکنند. این‌ معانی یا کاربردها ممکن‌ است‌ از متن‌ قرآن‌ یا روایات‌ یا اقوال‌ صحابه‌ استخراج‌ شود یا از آثار نظم‌ و نثرِ به‌ جای مانده‌ از آن‌ دوران‌ (مانند اشعار جاهلی ) به‌ دست‌ آید یا با مراجعه‌ به‌ فرهنگهای لغت‌ متقدم‌ و هر چه‌ نزدیکتر به‌ زمان‌ نزول‌ قرآن‌ حاصل‌ گردد. [۲۰۷] [۲۰۸] قسم‌ سوم‌ از منابع‌ تفسیر را نیز قوه استنباط‌ مفسر دانسته‌اند [۲۰۹] که‌ برخی از آن‌ به‌ منبع‌ عقل‌ تعبیر کرده‌اند. [۲۱۰] [۲۱۱]

←← رعایت‌ قواعد تفسیر
رعایت‌ قواعد تفسیر که‌ به‌ کاربستن‌ آنها برای ارائه تفسیر صحیح‌ لازم‌ است‌، اصل‌ دیگری است‌ که‌ باید مفسر به‌ آن‌ توجه‌ کند. [۲۱۲] نسبت‌ این‌ قواعد با تفسیر مانند نسبت‌ اصول‌ فقه‌ با فقه‌ و نسبت‌ نحو با زبان‌ عربی است‌. [۲۱۳] بسیاری از این‌ قواعد در لابلای کتب‌ تفسیر، اصول‌ فقه‌، بلاغت‌ و لغت‌ پراکنده‌ است‌ و تا کنون‌ به‌ صورت‌ جامع‌ و دقیق‌ گردآوری و تبیین‌ نشده‌ است‌. طیار [۲۱۴] [۲۱۵] این‌ قواعد را به‌ دو دسته عمومی و ترجیحی تقسیم‌ کرده‌ است‌. از نظر او قواعد عمومی، قواعدی است‌ که‌ مفسر در بیان‌ معنای یک‌ آیه‌ ناگزیر از رعایت‌ آنهاست‌ و قواعد ترجیحی قواعدی است‌ که‌ برای گزینش‌ یک‌ رأی از میان‌ اقوال‌ موجود مفسران‌ به‌ کار گرفته‌ میشود. [۲۱۶] [۲۱۷]
تفسیر قرآن‌ بدون‌ رعایت‌ اصول‌ ذکر شده‌ و فراگرفتن‌ علوم‌ مورد نیاز، از مهمترین‌ مصادیق‌ تفسیر به‌ رأی دانسته‌ شده‌ است‌. [۲۱۸] [۲۱۹] [۲۲۰] [۲۲۱]

← تفسیر به‌ رأی
بحث‌ بر سر تفسیر به‌ رأی از آن‌جا آغاز میشود که‌ اگر مفسری برای فهم‌ آیه‌، مستندی از روایات‌ معصومان‌ یا اقوال‌ صحابه‌ و تابعین‌ یا رأی اجماعی مفسران‌ پیشین‌ را در اختیار نداشته‌ باشد، آیا مجاز است‌ به‌ رأی و اجتهاد خود روی آورد.

← موضع علماء در قبال تفسیر به رأی
دانشمندان‌ از دیرباز نسبت‌ به‌ تفسیر به‌ رأی و در پاسخ‌ به‌ اینکه‌ آیا هر کس‌ میتواند قرآن‌ را تفسیر کند، دو موضع‌ متعارض‌ اتخاذ کرده‌اند. گروهی در این‌ مورد سخت‌ گرفته‌، تفسیر قرآن‌ را با اجتهاد صرف‌ جایز ندانسته‌ هیچکس‌، حتی دانشمندترین‌ افراد، را مجاز به‌ تفسیر قرآن‌ نمی دانند، مگر آنکه‌ قول‌ خود را مستند به‌ روایتی از پیامبر، صحابه‌ یا تابعین‌ کند. [۲۲۲] این‌ گروه‌ برای تأیید نظریه خود علاوه‌ بر استناد به‌ روایات‌ نکوهش‌کننده تفسیر به‌ رأی دلایل‌ دیگری ذکر کرده‌اند، از جمله‌ اینکه‌ تفسیر به‌ رأی نسبت‌ دادن‌ چیزی به‌ خدا بدون‌ علم‌ است‌ و این‌ امر در قرآن‌ حرام‌ شمرده‌ شده‌ است‌. [۲۲۳] دیگر اینکه‌ برخی از صحابه‌ و تابعین‌ از تفسیر پرهیز داشته‌ و در این‌ امر بسیار سخت‌ میگرفتند. [۲۲۴] [۲۲۵] در مقابل‌، گروهی قرار دارند که‌ تفسیر اجتهادی قرآن‌ را با فرض‌ شروطی برای مفسر جایز دانسته‌اند. اینان‌ نیز در تأیید دیدگاه‌ خود ادله‌ای آورده‌اند، نظیر اینکه‌ آیات‌ متعددی از قرآن‌، مسلمانان‌ را به‌ تدبر در قرآن‌ تشویق‌ کرده‌ است‌، [۲۲۶] [۲۲۷] که‌ این‌ خود نشان‌ دهنده جواز دخالت‌ عقل‌ و اجتهاد در فهم‌ قرآن‌ است‌. بعلاوه‌، اختلاف‌ صحابه‌ در تفسیر آیات‌ قرآن‌ حاکی از به‌ کارگیری عنصر استنباط‌ از سوی آنان‌ در تفسیر است‌. [۲۲۸] [۲۲۹]

← روایات‌ نکوهش‌کننده تفسیر به‌ رأی
به‌ نظر می‌رسد منشأ اصلی این‌ اختلاف‌ نظر، روایات‌ نکوهش‌کننده تفسیر به‌ رأی است‌ که‌ مضمون‌ آنها با الفاظی مشابه‌، هم‌ از طریق‌ شیعه‌ هم‌ از طریق‌ اهل‌ سنّت‌ ، وارد شده‌ است‌. [۲۳۰] [۲۳۱] در این‌ میان‌، دو روایت‌ مشهورتر است‌؛روایت‌ اول‌ از ابن‌عباس‌ نقل‌ شده‌ [۲۳۲] [۲۳۳] و راوی روایت‌ دوم‌ جندب‌ است‌. [۲۳۴] [۲۳۵] [۲۳۶]

←← مضمون روایتین
اگر چه‌ عده‌ای در صحتِ اسناد برخی از این‌ روایات‌ تشکیک‌ کرده‌اند، [۲۳۷] [۲۳۸] [۲۳۹] بحث‌ اصلی میان‌ صاحب‌نظران‌ در باره دلالت‌ این‌ روایات‌ و مراد پیامبر از تفسیر به‌ رأی است‌.

←← کلام ابن انباری
ابن‌انباری (متوفی ۳۲۸) معتقد است‌ که‌ منظور از روایتِ نخست‌ فردی است‌ که‌ در باره قرآن‌ چیزی بگوید که‌ می داند حق‌ غیر از آن‌ است‌. وی مراد از رأی را در روایت‌ دوم‌ آرای شخصی می‌داند و بر این‌ اساس‌ کسی که‌ در مورد آیات‌ قرآن‌ نظری بر طبق‌ میل‌ خود بدهد، بدون‌ آنکه‌ آن‌ را از ائمه پیشین گرفته باشد، حتی اگر به‌ نتیجه درستی برسد، به‌ خطا رفته‌ است‌. [۲۴۰]

←← کلام ابن عطیه
ابن‌عطیه‌ [۲۴۱] مصداق‌ این‌ روایات‌ را فردی می‌داند که‌ بدون‌ توجه‌ به‌ آرای دانشمندان‌ قبل‌ از خود و بدون‌ رعایت‌ قوانین‌ علومی نظیر نحو و اصول‌، قرآن‌ را تفسیر کند. از نظر او لغویان‌، نحویان‌ و فقیهان‌ که‌ با استفاده‌ از قواعد دانش‌ خود به‌ تفسیر قرآن‌ می پردازند، در زمره مفسران‌ به‌ رأی قرار نمی‌گیرند. به‌ نظر ابوحیّان‌ غرناطی [۲۴۲] نیز کسی که‌ با اجتهاد و تدبر در قرآن‌ و به‌ کارگیری قواعد علمی، قرآن‌ را تفسیر کند، مصداق‌ این‌ احادیث‌ نیست‌. به‌ نظر شاطبی [۲۴۳] نیز روایات‌ نهی کننده‌ از تفسیر به‌ رأی به‌ تفسیری اشاره‌ دارد که‌ با اصول‌ زبان‌ عربی و ادله شرعی ناسازگار است‌.

←← کلام طبرسی
طبرسی [۲۴۴] در مقدمه تفسیر خود، پس‌ از بیان‌ این‌ مطلب‌ که‌ تفسیر قرآن‌ جز با نقل‌ صحیح‌ و روایت‌ صریح‌ از معصومان‌ جایز نیست‌ و اشاره‌ به‌ اینکه‌ جماعتی از تابعین‌ تفسیر به‌ رأی را ناپسند شمرده‌اند، [۲۴۵] با ارائه دلایلی از آیات‌ و روایات‌، روایت‌ دوم‌ را اینگونه‌ توضیح‌ داده‌ که‌ کسی که‌ قرآن‌ را بر اعتقاد خود حمل‌ کند و توجهی به‌ شواهد لفظی و ظاهری آن‌ نداشته‌ باشد، در روش‌ تفسیر قرآن‌ اشتباه‌ کرده‌ است‌. [۲۴۶]

←← کلام علامه طباطبائی
از نظر علامه‌ طباطبائی اضافه‌ شدن‌ قید «رأی»، در هر دو روایت‌ نشان‌ میدهد که‌ مراد، نهی از مطلق‌ اجتهاد نیست‌ بلکه‌ منظور استقلال‌ مفسر در رأی خود است‌ بدون‌ اینکه‌ به‌ منابع‌ دیگر مراجعه‌ کند. از نظر وی نیز نهی در این‌ روایات‌ متوجه‌ روش‌ است‌، به‌ این‌ معنا که‌ مفسر در تفسیر کلام‌ خدا همان‌ روشی را به‌ کار گیرد که‌ در تفسیر کلام‌ افراد بشر استفاده‌ میکند. البته‌ این‌ بدان‌ معنا نیست‌ که‌ کلام‌ خداوند با کلام‌ انسانها در نحوه استعمال‌ الفاظ‌ و بیان‌ جملات‌ و به‌ کار بردن‌ آرایه‌های ادبی اختلاف‌ دارد، بلکه‌ اختلاف‌ از جهت‌ مراد و مصداقی است‌ که‌ مفهوم‌ کلام‌ بر آن‌ منطبق‌ میشود. به‌ عبارت‌ دیگر به‌ دلیل‌ اسلوب‌ خاص‌ بیانی قرآن‌ و مرتبط‌ بودن‌ آیات‌ مختلف‌ آن‌ با یکدیگر، به‌ کار بردن‌ قواعد تفسیر برای کشف‌ معنای یک‌ آیه‌ بدون‌ در نظر گرفتن‌ مجموعه‌ آیات‌ دیگر صحیح‌ نیست‌. [۲۴۷] [۲۴۸]

←← کلام قرطبی
قرطبی [۲۴۹] پس‌ از بر شمردن‌ آرای مختلف‌ و ارزیابی آنها، برآیند آرای مفسران‌ را در باره تفسیر به‌ رأی منحصر در دو مورد دانسته‌ است‌: یکی اینکه‌ فرد قرآن‌ را بر طبق‌ میل‌ و اعتقاد خود تفسیر کند، این‌ امر گاهی عالمانه‌ و برای غلبه‌ بر خصم‌ صورت‌ میگیرد، گاهی جاهلانه‌ است‌ به‌ گونه‌ای که‌ مفسر بدون‌ دلیل‌ از یکی از احتمالات‌ مطرح‌ شده‌ در باره آیه‌ جانبداری می‌کند، گاهی نیز با هدف‌ خیرخواهانه‌ مانند وعظ‌ و هدایت‌ مردم‌ انجام‌ می شود. دوم‌ اینکه‌ مفسر به‌ صرف‌ آشنایی با زبان‌ عربی و بدون‌ اطلاع‌ از منقولات‌ تفسیری و غریب ‌القرآن‌ و دیگر علوم‌ مورد نیاز در تفسیر، به‌ تفسیر قرآن‌ بپردازد. [۲۵۰] از نظر قرطبی، [۲۵۱] مفسر مسلّماً باید از روایات‌ و مأثورات‌ در تفسیر خود بهره‌ بگیرد زیرا این‌ امر اولاً موجب‌ جلوگیری از بسیاری خطاهای تفسیری میشود و ثانیاً دایره درک‌ و استنباط‌ مفسر را گسترده‌تر میسازد. بر این‌ اساس‌، تفسیر به‌ مأثور و تفسیر اجتهادی ــ که‌ برخی آن‌ را تفسیر به‌ رأی ممدوح‌ یا محمود یا جایز نامیده‌اند [۲۵۲] [۲۵۳] [۲۵۴]ــ مکمل‌ یکدیگر دانسته‌ شده‌اند به‌ طوری که‌ هیچیک‌ از دیگری بی نیاز نیست‌ زیرا از سویی روش‌ کسب‌ برخی از علوم‌ تنها نقل‌ و سماع‌ است‌ و از سویی دیگر محدود ماندن‌ به‌ نقل‌ و سماع‌ باعث‌ نقص‌ در مقدمات‌ مورد نیاز فهم‌ قرآن‌ می گردد. [۲۵۵] در کنار این‌ باید توجه‌ داشت‌ که‌ تفسیر به‌ رأی حتی با رعایت‌ شرایط‌ کامل‌، در مقام‌ تعارض‌ با تفسیر مأثور از اعتبار ساقط‌ می شود اما در صورت‌ عدم‌ تعارض‌، هر یک‌ مؤید دیگری خواهد بود. [۲۵۶]

← مراحل‌ و اقسام‌ تفسیر
تفسیر قرآن‌ با پیامبر صلی اللّه‌ علیه ‌و آله‌ و سلم‌ آغاز شد. ایشان‌، با توجه‌ به‌ وظیفه‌ای که‌ برعهده‌ داشت‌، مرجع‌ نخست‌ برای رفع‌ پیچیدگیها و پاسخگوی پرسشها و تبیین‌ مجملات‌ و حل‌ مشکلات‌ قرآن‌ بود. پس‌ از رحلت‌ آن‌ حضرت‌، تفسیر از دو طریق‌ استمرار یافت‌:

←← طریق‌ اهل‌ بیت‌
به‌ اعتقاد شیعه‌، حدیث‌ ثقلین‌ بصراحت‌ بیانات‌ خاندان‌ پیامبر را در امر دین‌، از جمله‌ شرح‌ و توضیح‌ قرآن‌، معتبر شمرده‌ است‌. بر این‌ اساس‌، تفسیر اهل‌بیت‌ که‌ منشأ شکل‌گیری تفسیر مأثور شیعی بوده‌ حجیت‌ دارد. گونه‌های دیگر تفسیر شیعی نیز با التفات‌ به‌ همین‌ اصل‌ تألیف‌ شده‌ است‌.

←← طریق صحابه
در سوی دیگر صحابه پیامبر، که‌ مکتب‌ خلافت‌ را پذیرا شدند، با توجه‌ به‌ زیستن‌ در کنار پیامبراکرم‌ و قرار گرفتن‌ در شرایط‌ نزول‌ آیات‌، مرجع‌ پاسخگویی به‌ سؤالات‌ مسلمانان‌ در باره معانی الفاظ‌ و عبارات‌ قرآن‌ شدند و علاوه‌ بر روایاتشان‌ از پیامبر، به‌ اجتهاد نیز روی آوردند. باگذشت‌ چند دهه‌ و گسترش‌ قلمرو جهان‌ اسلام‌، بزرگان‌ صحابه‌ در مناطق‌ مختلف‌ پراکنده‌ شدند و هر یک‌ با تشکیل‌ حلقه‌های درسی به‌ تربیت‌ شاگردان‌ پرداختند و بدین‌ ترتیب‌ در هر منطقه‌، مدرسه‌ای تفسیری پدید آمد.

←← تفسیر تابعین
این‌ مدارس‌ تفسیری را تابعین‌ (شاگردان‌ صحابه‌) تقویت‌ کردند و «تفسیر تابعین‌» شکل‌ گرفت‌. مهمترین‌ مدارس‌ تفسیری صحابه‌ را ابن‌عباس‌ در مکه‌، اُبیّ بن‌ کعب‌ در مدینه‌ و ابن‌مسعود در عراق‌ بنا نهادند [۲۵۷] [۲۵۸] [۲۵۹] و مفسران‌ مشهور تابعی چون‌ مجاهد، عِکْرِمه‌، حسن‌ بصری ، ابوالعالیه و قَتاده‌ از این‌ مدارس‌ برخاستند.

←← مرحله روایت
تفسیر در این‌ مرحله‌ و حتی اندکی پس‌ از آن‌ غالباً از طریق‌ روایت‌ و به‌ طور شفاهی منتقل‌ می گردید. به‌ عبارت‌ دیگر مرحله اول‌ شکل‌گیری تفسیر، مرحله روایت‌ بود. [۲۶۰] [۲۶۱] از نظر امین‌ خولی [۲۶۲] علاوه‌ بر اینکه‌ نیازهای زندگی مردم‌ در آن‌ روزگار محدود بود و فهم‌ و درک‌ آنان‌ پیچیدگی نداشت‌، اعتقاد به‌ اینکه‌ تفسیر به‌ معنای بیان‌ مراد خداوند از الفاظ‌ است‌ موجب‌ شد که‌ مسلمانان‌ تا نیمه قرن‌ دوم‌ فقط‌ روایات‌ تفسیری پیامبر را به‌ عنوان‌ تفسیر قرآن‌ بازگو کنند.

←← مرحله تدوین
پس‌ از شروع‌ تدوین‌ حدیث‌، محدّثان‌ روایات‌ تفسیری را در متون‌ و جوامع‌ حدیثی، در بابی جداگانه‌ تنظیم‌ کردند؛ ازاین رو، کمتر تفسیر مستقلی در این‌ دوره‌ نگاشته‌ شد. [۲۶۳] بدین‌ ترتیب‌ از آغاز تا پایان‌ قرن‌ دوم‌ را میتوان‌ دوران‌ تطور تفسیر از مرحله نقل‌ شفاهی تا مرحله تدوین‌ دانست‌. [۲۶۴] با گذشت‌ زمان‌، تفسیر از حدیث‌ جدا شد و به‌ صورت‌ علمی مستقل‌ در آمد و در نتیجه‌ تفاسیری به‌ ترتیب‌ مصحف‌ تألیف‌ گردید اما هیچیک‌ از آن‌ها از حد تفسیر مأثور تجاوز نکرد، تا اینکه‌ طبری تفسیر معروف‌ خود، جامع‌البیان‌ عن‌ تأویل‌ آی القرآن‌ ، را تألیف‌ کرد که‌ نقطه عطفی در تاریخ‌ تفسیر به‌ شمار می‌آید.

←← مرحله اجتهاد
گام‌ مهم‌ در رشد و گسترش‌ تفسیر در قرن‌ چهارم‌ بود، هنگامی که‌ مباحث‌ اجتهادی در تفسیر قرآن‌ دخالت‌ داده‌ شد. تدوین‌ علوم‌ گوناگون‌، مانند لغت‌ و صرف‌ و نحو، ترجمه کتب‌ فلسفی در دوران‌ عباسی، ظهور اختلافات‌ فقهی و کلامی و رواج‌ تعصبات‌ فرقه‌ای و مذهبی، نیز از جمله‌ عوامل‌ مؤثر در رشد و بسط‌ تفسیر بودند. از این‌ پس‌، تفاسیری نگاشته‌ شد که‌ هر یک‌ ویژگیهایی داشت‌ که‌ آن‌ را از تفاسیر دیگر متمایز می‌کرد. در واقع‌، تفسیرنگاری از منظرهای مختلف‌ ادبی، فقهی، عقلی ـ کلامی، عرفانی، علمی و غیر آن‌ رایج‌ شد که‌ تا قرن‌ چهاردهم‌ ادامه‌ یافت‌. گفتنی است‌ که‌ در این‌ میان‌ عده‌ای از مفسران‌ سعی در تلفیق‌ دو یا چند نگرش‌ یا جمع‌ بین‌ نقل‌ و عقل‌ داشتند، برخی نیز همچنان‌ بر تألیف‌ تفسیر مأثور پای می‌فشردند. [۲۶۵] [۲۶۶] تحولات‌ بر آمده‌ از دوران‌ جدید، بر جریان‌ تفسیرنگاری نیز تأثیر گذاشت‌ و گرایشها و روشهایی نو در تفسیر پدید آورد.

←← تفسیر موضوعی
علاوه‌ بر تفسیرنگاری به‌ معنای متداول‌ و رایج‌ آن‌، که‌ شرح‌ و بحث‌ در باره آیات‌ قرآن‌ به‌ ترتیب‌ مصحف‌ است‌، در دوره معاصر، بویژه‌ در ایران ‌، شیوه دیگری برای دستیابی به‌ معانی و مفاهیم‌ قرآن‌ با عنوان‌ « تفسیر موضوعی » پدیدآمد. منظور از تفسیر موضوعی آن‌ است‌ که‌ مفسر آیات‌ قرآن‌ را بر اساس‌ موضوعی خاص‌، که‌ معمولاً متناسب‌ و مرتبط‌ با نیازها و پرسشهای مسلمان‌ معاصر است‌، گردآوری کند و از سنجش‌ مجموع‌ آنها بایکدیگر، بر پایه مطالعات‌ گذشتگان‌ و آثار تفسیری متقدم‌، دیدگاه‌ قرآن‌ را در باره آن‌ موضوع‌ و ابعاد مختلف‌ آن‌ به‌ دست‌ آورَد. این‌ روش‌ مؤثرترین‌ شیوه رویکرد به‌ قرآن‌ در عصر حاضر شمرده‌ شده‌ است‌. [۲۶۷] [۲۶۸] البته‌ برخی با گستراندن‌ دایره تفسیر موضوعی سابقه‌ای طولانی برای آن‌ قائل‌ شده‌ و مراد از تفسیر موضوعی را پرداختن‌ به‌ یکی از موضوعات‌ قرآنی و نیز روش‌ تفسیر قرآن‌ به‌ قرآن‌ دانسته‌اند. [۲۶۹] [۲۷۰] [۲۷۱] [۲۷۲] اهمّ تفاسیر موضوعی این‌ دوره‌ عبارت‌اند از: مفاهیم‌القرآن‌ تألیف‌ جعفر سبحانی و ترجمه آن‌ با عنوان‌ منشور جاوید قرآن . [۲۷۳] [۲۷۴] [۲۷۵] [۲۷۶] [۲۷۷]

فهرست منابع‌[ویرایش]

(۱) قرآن‌.
(۲) آقابزرگ‌ طهرانی، الذریعه.
(۳) محمودبن‌ روح‌اللّه‌ آلوسی، روح‌المعانی.
(۴) ابن‌بابویه‌، ثواب‌ الاعمال‌ و عقاب‌ الاعمال‌.
(۵) ابن‌ تیمیّه‌، التفسیرالکبیر.
(۶) ابن‌ جزی، کتاب‌ التسهیل‌ لعلوم‌التنزیل‌.
(۷) ابن‌ جوزی، زادالمسیر فی علم‌التفسیر.
(۸) ابن‌ خلدون، تاریخ‌.
(۹) ابن‌ درید، کتاب‌ جمهره اللغه.
(۱۰) ابن‌ رشیق‌، العمده فی محاسن‌الشعر و آدابه‌ و نقده‌.
(۱۱) ابن‌ عاشور (محمدطاهربن‌ محمد)، تفسیرالتحریر و التنویر.
(۱۲) ابن‌عطیه‌، المحررالوجیز فی تفسیرالکتاب‌العزیز.
(۱۳) ابن‌فارس‌، معجم‌ مقاییس‌ اللغه.
(۱۴) ابن‌کثیر، تفسير ابن كثير.
(۱۵) ابن‌منظور، لسان العرب.
(۱۶) ابوالفتوح‌ رازی، روض‌الجنان‌ و روح‌الجنان‌ فی تفسیرالقرآن‌.
(۱۷) احمد عمر ابوحجر، التفسیرالعلمی للقران‌ فی المیزان‌.
(۱۸) ابوحیّان‌ غرناطی، تفسیرالبحر المحیط‌.
(۱۹) سلیمان‌بن‌ اشعث‌ ابوداوود، سنن‌ ابی داود.
(۲۰) عبد العزیز سید اهل‌، من‌ اشارات‌ العلوم‌ فی القران‌ الکریم‌.
(۲۱) محمدعلی ایازی، «نگاهی به‌ تفاسیر موضوعی معاصر»، کیهان‌ اندیشه‌.
(۲۲) علی اکبر بابایی، غلامعلی عزیزی کیا، و مجتبی روحانی راد، روش‌شناسی تفسیر قرآن‌.
(۲۳) حسین‌بن‌ مسعود بغوی، تفسیرالبغوی، المسمی معالم‌التنزیل‌.
(۲۴) عبداللّه‌بن‌ عمر بیضاوی، انوارالتنزیل‌ و اسرارالتأویل‌.
(۲۵) محمدبن‌ عیسی ترمذی، الجامع‌الکبیر.
(۲۶) محمد اعلی بن‌ علی تهانوی، موسوعه کشّاف‌ اصطلاحات ‌الفنون‌ والعلوم‌.
(۲۷) عبدالرحمان‌بن‌ محمد ثعالبی، الجواهرالحسان‌ فی تفسیرالقرآن‌.
(۲۸) علی بن‌ محمد جرجانی، کتاب‌التعریفات‌.
(۲۹) هدایت‌ جلیلی، روش‌شناسی تفاسیر موضوعی قرآن‌.
(۳۰) اسماعیل‌بن‌ حمادجوهری، الصحاح‌: تاج‌اللغه و صحاح‌العربیه.
(۳۱) حاجی خلیفه، کشف الظنون‌.
(۳۲) محمدبن‌ عبداللّه‌ حاکم‌ نیشابوری، المستدرک‌ علی الصحیحین‌.
(۳۳) محمدباقر حکیم‌، علوم‌القرآن‌.
(۳۴) عبدعلی بن‌ جمعه‌ حویزی، تفسیرنورالثقلین‌.
(۳۵) علی بن‌ محمد خازن‌، لباب‌التأویل‌ فی معانی التنزیل‌.
(۳۶) دائرة المعارف‌الاسلامیة، امین خولی، .
(۳۷) محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌.
(۳۸) حسین‌بن‌ محمد راغب‌ اصفهانی، المفردات‌ فی غریب‌القرآن‌.
(۳۹) حسین‌بن‌ محمد راغب‌ اصفهانی، تفسير راغب.
(۴۰) محمد رشیدرضا، تفسیر المنار.
(۴۱) محمدبن‌حسن‌ رضی الدین‌ استرآبادی، شرح‌ شافیهابن‌الحاجب‌.
(۴۲) فهدبن‌ عبدالرحمان‌ رومی، بحوث‌ فی اصول‌التفسیر و مناهجه‌.
(۴۳) محمد عبدالعظیم‌ زرقانی، مناهل‌العرفان‌ فی علوم‌القرآن‌.
(۴۴) محمدبن‌ بهادر زرکشی، البرهان‌ فی علوم‌القرآن‌.
(۴۵) زمخشری، تفسیر کشاف.
(۴۶) عبدالرحمان‌بن‌ ابیبکر سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌.
(۴۷) ابراهیم‌ بن‌ موسی شاطبی، الموافقات‌ فی اصول‌الاحکام‌.
(۴۸) سعید شرتونی، اقرب‌الموارد فی فصح‌العربیه و الشوارد.
(۴۹) جعفر شهیدی، تفسیر، تفسیر به‌ رأی، تاریخ‌ و حدود استفاده‌ از آن‌.
(۵۰) صبحی صالح‌، دراسات‌ فی فقه‌ اللغه.
(۵۱) صبحی صالح‌، مباحث‌ فی علوم‌القرآن‌.
(۵۲) محمدبن‌ لطفی صباغ‌، بحوث‌ فی اصول‌ التفسیر.
(۵۳) صدیق‌ حسن‌خان‌، فتح‌ البیان‌ فی مقاصد القرآن‌.
(۵۴) محمدحسین‌ علی صغیر، المبادی العامه لتفسیر القرآن‌ الکریم‌ بین‌ النظریه و التطبیق‌.
(۵۵) علامه طباطبائی، المیزان.
(۵۶) شیخ طبرسی، مجمع البیان.
(۵۷) ابو جعفر طبری، جامع البیان‌.
(۵۸) فخرالدین‌بن‌ محمد طریحی، مجمع‌ البحرین‌.
(۵۹) شیخ طوسی، تبیان.
(۶۰) مساعدبن‌ سلیمان‌طیار، مفهوم التفسير والتاويل والاستنباط والتدبر والمفسر .
(۶۱) حسن‌بن‌ عبداللّه‌ عسکری، معجم‌الفروق‌ اللغویه.
(۶۲) علوم‌ القرآن‌ عندالمفسرین‌.
(۶۳) محمدبن‌ مسعود عیاشی، کتاب‌ التفسیر.
(۶۴) خلیل‌بن‌ احمد فراهیدی، کتاب‌ العین‌.
(۶۵) محمدبن‌ یعقوب‌ فیروزآبادی، ترتیب‌ القاموس‌ المحیط‌.
(۶۶) محمدبن‌ شاه‌ مرتضی فیض‌ کاشانی، تفسیر الصافی.
(۶۷) احمدبن‌ محمد فیّومی، المصباح‌ المنیر.
(۶۸) محمدبن‌ احمد قرطبی، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌.
(۶۹) علیبن‌ یوسف‌ قفطی، تاریخ‌ الحکماء.
(۷۰) علی بن‌ ابراهیم‌ قمی، تفسیر القمی.
(۷۱) محمدبن‌ محمدرضا قمی مشهدی، تفسیر کنزالدقائق‌ و بحرالغرائب‌.
(۷۲) محمدبن‌ سلیمان‌ کافیجی، کتاب‌ التیسیر فی قواعد علم‌ التفسیر.
(۷۳) کلینی، الکافی.
(۷۴) محمدبن‌ محمد ماتریدی، تفسیر الماتریدی.
(۷۵) علامه مجلسی، بحار الانوار.
(۷۶) محمدبن‌ محمد مرتضی زبیدی، تاج‌العروس‌ من‌ جواهرالقاموس‌.
(۷۷) مصطفی مسلم‌، مباحث‌ فی التفسیر الموضوعی.
(۷۸) محمدهادی معرفت‌، التفسیر و المفسّرون‌ فی ثوبه‌ القشیب‌.
(۷۹) مقاتل‌بن‌ سلیمان‌، تفسیر مقاتل‌بن‌ سلیمان‌.
(۸۰) مقدمتان‌ فی علوم‌ القرآن، چاپ‌ آرتور جفری و عبداللّه‌ اسماعیل‌ صاوی.
(۸۱) احمدبن‌ علی نسائی، کتاب‌ السنن‌ الکبری، چاپ‌ عبدالغفار سلیمان‌ بنداری و کسروی حسن‌.
(۸۲) یحیی بن‌ حمزه‌ یمنی، کتاب‌ الطراز المتضمن‌ لاسرار البلاغه و علوم‌ حقائق‌ الاعجاز.
(۸۳) EI ۱, sv "Tafsir" (by B Carra de Vaux (;.
(۸۴) The Encyclopedia of religion , ed Mircea Eliade, New York ۱۹۸۷, sv "Tafsir" (by Andrew Rippin) ;.
(۸۵) Arthur Jeffery, The foreign vocabulary of the Quran , Baroda ۱۹۳۸;.
(۸۶) The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world , ed John L Esposito, New York ۱۹۹۵, sv "Tafsir" (by Mustansir Mir).

پانویس[ویرایش]
 
۱. جوهری، صحاح، ج ۲، ص۷۸۱.    
۲. ابن فارس، معجم‌ مقاییس‌ اللغه، ج۴، ص۵۰۴.    
۳. ابن‌منظور، لسان العرب، ج۵، ص۵۵.    
۴. ابن‌منظور، لسان العرب، ج۵، ص۵۵.    
۵. فیروزآبادی، القاموس‌ المحیط، ج۱، ص۴۵۶‌.    
۶. مرتضی زبیدی، تاج‌العروس، ج۱۳، ص۳۲۳‌.    
۷. راغب‌ اصفهانی، مفردات، ج۱، ص۶۳۶.    
۸. مرتضی زبیدی، تاج‌العروس‌، ج۱۳، ص۳۲۳.    
۹. خلیل ابن احمد فراهیدی، العین، ج۷، ص‌۲۴۷.    
۱۰. جوهری، صحاح، ج ۲، ص۷۸۱.    
۱۱. ابن فارس، معجم‌ مقاییس‌ اللغه، ج۴، ص۵۰۴.    
۱۲. ابن‌منظور، لسان العرب، ج ۵، ص۵۵.    
۱۳. محمدبن‌ بهادر زرکشی، البرهان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۴۷ ۱۴۸.    
۱۴. خلیل ابن احمد فراهیدی، العین، ج۷، ص۲۴۷‌.    
۱۵. ابن درید، جمهره اللغة، ج ۲، ص۷۱۸.    
۱۶. جوهری، صحاح، ج۲، ص۷۸۱.    
۱۷. ابن فارس، معجم‌ مقاییس‌ اللغه، ج۴، ص۵۰۴.    
۱۸. ابن‌منظور، لسان العرب، ج ۵، ص۵۵.    
۱۹. فیروزآبادی، القاموس‌ المحیط، ج۱، ص۴۵۶‌.    
۲۰. مرتضی زبیدی، تاج‌العروس، ج۱۳، ص۳۲۳‌.    
۲۱. استرآبادی، شرح‌ شافیه ابن‌الحاجب، ج۱، ص‌ ۹۲‌.    
۲۲. ابن‌منظور، لسان العرب، ج ۵، ص۵۵.    
۲۳. فیروزآبادی، القاموس‌ المحیط، ج۱، ص۴۵۶‌.    
۲۴. مرتضی زبیدی، تاج‌العروس، ج۱۳، ص۳۲۳‌ ‌.    
۲۵. الفيومي، المصباح‌ المنیر، ج۲، ص۴۱۷.
۲۶. اقرب‌الموارد فی فصح‌العربیه و الشوارد، ذیل‌ فسر .
۲۷. ابن‌ عاشور (محمدطاهربن‌ محمد)، التحریر و التنویر، ج‌ ۱، ص‌ ۱۰.    
۲۸. محمدهادی معرفت‌، التفسیر و المفسّرون‌ فی ثوبه‌ القشیب‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۳ـ۱۴.
۲۹. مقدمتان‌ فی علوم‌ القرآن، ج۱، ص‌ ۱۷۳.
۳۰. ابوالفتوح‌ رازی، روض‌الجنان‌ و روح‌الجنان‌ فی تفسیرالقرآن‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۳ـ۲۴.
۳۱. محمدبن‌ بهادر زرکشی، البرهان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۴۷.    
۳۲. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۹۲.    
۳۳. فخرالدین‌بن‌ محمد طریحی، مجمع‌ البحرین، ج ۳، ص۴۰۱ ‌.    
۳۴. تهانوی، موسوعه کشّاف‌ اصطلاحات ‌الفنون‌ والعلوم‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۰۷.
۳۵. صبحی صالح‌، دراسات‌ فی فقه‌ اللغه، ج۱، ص‌ ۱۸۶.    
۳۶. ابن فارس، معجم‌ مقاییس‌ اللغه، ج۳، ص ۸۳.    
۳۷. ابن‌منظور، لسان العرب، ج۴، ص۳۶۷.    
۳۸. ابن‌منظور، لسان العرب، ج۴، ص۳۶۷.    
۳۹. المصباح‌ المنیر، الفیومی، ج۱، ص۲۷۸.    
۴۰. مرتضی زبیدی، تاج‌العروس، ج۱۲، ص۳۷- ۳۸‌ ‌.    
۴۱. راغب اصفهانی، مفردات، ج ۱، ص۶۳۶.    
۴۲. راغب اصفهانی، مفردات، ج۱، ص۴۱۲.    
۴۳. دائرة المعارف‌الاسلامیة، امین‌ خولی، ج‌ ۹، ص‌ ۴۱۱.
۴۴. راغب اصفهانی، مفردات، ج ۱، ص۶۳۶.    
۴۵. خلیل ابن احمد فراهیدی، العین، ج۷، ص۲۴۷‌.    
۴۶. ابن درید، جمهره اللغة، ج ۲، ص۷۱۸.    
۴۷. جوهری، صحاح، ج۲، ص۷۸۱.    
۴۸. ابن فارس، معجم‌ مقاییس‌ اللغه، ج۴، ص۵۰۴.    
۴۹. ابن‌منظور، لسان العرب، ج ۵، ص۵۵.    
۵۰. فیروزآبادی، القاموس‌ المحیط، ج۱، ص۴۵۶‌.    
۵۱. مرتضی زبیدی، تاج‌العروس، ج۱۳، ص۳۲۳‌.    
۵۲. جفری، ص‌ ۹۲.
۵۳. جعفر شهیدی، تفسیر، ج۱، ص‌ ۱۳۲.
۵۴. فرقان‌/سوره۲۵، آیه۳۳.    
۵۵. طبرسی، مجمع البیان، ج۷، ص۲۹۵.    
۵۶. طباطبائی، المیزان، ج ۱۵، ص ۲۱۲.    
۵۷. طبری، جامع البیان، ج ۹، ص۲۶۷ ‌.    
۵۸. البغوی، تفسیرالبغوی، ج۳، ص ۴۴۵.    
۵۹. زمخشری، تفسیر کشاف، ج ۳، ص۲۷۹.    
۶۰. طبرسی، مجمع البیان، ج ۷، ص۲۹۵.    
۶۱. ابو الفتوح رازی، روض‌الجنان‌ و روح‌الجنان‌ فی تفسیرالقرآن‌.
۶۲. آلوسی، روح‌المعانی، ج۱۰، ص۱۶.    
۶۳. علی اکبر بابایی ودیگران، روش شناسی تفسیر قرآن، ج۱، ص‌ ۱۰ـ۱۲.
۶۴. د. اسلام‌، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ واژه‌.
۶۵. علیبن‌ یوسف‌ قفطی، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص‌ ۹۷.
۶۶. علیبن‌ یوسف‌ قفطی، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص۹۹ـ۱۰۰.
۶۷. علیبن‌ یوسف‌ قفطی، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص۲۷۵.
۶۸. علیبن‌ یوسف‌ قفطی، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص۲۸۸.
۶۹. حاجی خلیفه‌، کشف الظنون، ج‌ ۱، ستون‌ ۴۶۲.    
۷۰. آقابزرگ‌ طهرانی، الذریعة، ج‌ ۴، ص‌ ۳۴۶۳۵۱.    
۷۱. ابن‌ رشیق‌، العمده فی محاسن‌الشعر و آدابه‌ و نقده‌، ج‌ ۲، ص‌ ۳۵.    
۷۲. یحیی بن‌ حمزه‌ یمنی، الطراز المتضمن‌ لاسرار البلاغه و علوم‌ حقائق‌ الاعجاز، ج‌ ۲، ص‌ ۴۴.    
۷۳. ابن‌ عاشور (محمدطاهربن‌ محمد)، تفسیرالتحریر و التنویر، ج‌ ۱، ص‌ ۱۰.    
۷۴. دائرة المعارف‌الاسلامیة، امین خولی، ج‌ ۱۴، ص‌ ۲۳۶.
۷۵. ابن‌ عاشور (محمدطاهربن‌ محمد)، تفسیرالتحریر و التنویر، ج‌ ۱، ص‌ ۱۲.    
۷۶. ابن‌ عاشور (محمدطاهربن‌ محمد)، تفسیرالتحریر و التنویر، ج۱، ص‌ ۱۳.    
۷۷. ابن‌ عاشور (محمدطاهربن‌ محمد)، تفسیرالتحریر و التنویر، ج۱، ص‌ ۱۳.    
۷۸. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴۱۶.    
۷۹. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵.    
۸۰. طوسی، تفسیر تبیان، ج‌ ۱، ص‌ ۳.    
۸۱. محمدبن‌ بهادر زرکشی، البرهان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۴۸.    
۸۲. محمدبن‌ بهادر زرکشی، البرهان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۳.    
۸۳. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۹۴.    
۸۴. ابوحیّان‌ غرناطی، تفسیرالبحر المحیط‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۳۱۴.    
۸۵. حاجی خلیفه‌، کشف الظنون، ج‌ ۱، ص۱۸.    
۸۶. صدیق‌ حسن‌خان‌، فتح‌ البیان‌ فی مقاصد القرآن‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۱.
۸۷. طبرسی، مجمع البیان، ج‌ ۱، ص‌ ۱۸.    
۸۸. محمد عبدالعظیم‌ زرقانی، مناهل‌العرفان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۲، ص‌ ۳.    
۸۹. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۶.    
۹۰. حاجی خلیفه‌، ج‌ ۱، ستون‌ ۴۲۷.
۹۱. طبرسی، مجمع البیان، ج‌ ۱، ص‌ ۱۸.    
۹۲. محمدحسین‌ علی صغیر، المبادی العامه لتفسیر القرآن‌ الکریم‌ بین‌ النظریه و التطبیق‌، ج۱، ص‌ ۱۹.
۹۳. علوم‌ القرآن‌ عندالمفسرین‌، ج‌ ۳، ص‌ ۱۶۹ـ۱۸۶.
۹۴. علی اکبر بابایی ودیگران، روش‌شناسی تفسیر قرآن‌، ج۱، ص‌ ۱۲ـ ۲۳.
۹۵. ابن‌ عاشور (محمدطاهربن‌ محمد)، تفسیرالتحریر و التنویر، ج‌ ۱، ص‌ ۱۱- ۱۲.    
۹۶. محمدحسین‌ علی صغیر، المبادی العامه لتفسیر القرآن‌ الکریم‌ بین‌ النظریه و التطبیق‌، ج۱، ص۱۹.
۹۷. محمدباقر حکیم‌، علوم‌القرآن‌، ج۱، ص‌ ۲۴۲- ۲۴۳.    
۹۸. محمدهادی معرفت‌، التفسیر و المفسّرون‌ فی ثوبه‌ القشیب‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴.
۹۹. علوم‌ القرآن‌ عندالمفسرین‌، ج‌ ۳، ص‌ ۲۰۳ـ ۲۱۶.
۱۰۰. محمدحسین‌ علی صغیر، المبادی العامه لتفسیر القرآن‌ الکریم‌ بین‌ النظریه و التطبیق‌، ج۱، ص‌ ۲۰ـ۲۳.
۱۰۱. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۹۲.    
۱۰۲. طبرسی، مجمع البیان، ج‌ ۱، ص‌ ۳۹.    
۱۰۳. ابن‌ جوزی، زادالمسیر فی علم‌التفسیر، ج‌ ۱، ص‌ ۱۱- ۱۲.    
۱۰۴. محمدبن‌ بهادر زرکشی، البرهان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۵۲.    
۱۰۵. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۹۲.    
۱۰۶. دائرة المعارف‌الاسلامیة، امین خولی، ج‌ ۱۴، ص‌ ۲۳۶.
۱۰۷. مقاتل‌بن‌ سلیمان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۵- ۲۷.    
۱۰۸. طبری، جامع‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۶.    
۱۰۹. محمدبن‌ محمد ماتریدی، تفسیر الماتریدی، ج‌ ۱، ص‌ ۲۳ـ ۲۵.
۱۱۰. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۹۲.    
۱۱۱. دائره المعارف‌الاسلامیه، امین خولی، ج‌ ۱۴، ص‌ ۲۳۶.
۱۱۲. محمدبن‌ محمد ماتریدی، تفسیر الماتریدی، ج‌ ۱، ص‌ ۲۳ـ ۲۵.
۱۱۳. راغب‌ اصفهانی، تفسیر الراغب، ج۱، ص‌ ۱۰- ۱۱.    
۱۱۴. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۹۲.    
۱۱۵. طبرسی، مجمع البیان، ج‌ ۱، ص‌ ۳۹.    
۱۱۶. علی بن‌ محمد جرجانی، ‌التعریفات‌، ج۱، ص‌ ۴۷.    
۱۱۷. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج۴، ص‌ ۱۹۳.    
۱۱۸. حاجی خلیفه‌، کشف الظنون، ج‌ ۱، ستون‌ ۳۳۴.    
۱۱۹. حسن‌بن‌ عبداللّه‌ عسکری، معجم‌الفروق‌ اللغویه، ج۱، ص‌ ۱۳۱.    
۱۲۰. محمدبن‌ محمد ماتریدی، تفسیر الماتریدی.
۱۲۱. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۹۲.    
۱۲۲. عبد العزیز سید اهل‌، من‌ اشارات‌ العلوم‌ فی القران‌ الکریم‌، ج۱، ص‌ ۵۸.
۱۲۳. محمدحسین‌ علی صغیر، المبادی العامه لتفسیر القرآن‌ الکریم‌ بین‌ النظریه و التطبیق‌، ج۱، ص‌ ۲۳.
۱۲۴. محمدبن‌ بهادر زرکشی، البرهان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۵۰.    
۱۲۵. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۹۴.    
۱۲۶. محمدبن‌ بهادر زرکشی، البرهان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۷۲.    
۱۲۷. محمدبن‌ بهادر زرکشی، البرهان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۷۲.    
۱۲۸. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۹۳- ۱۹۴.    
۱۲۹. علی بن‌ محمد خازن‌، لباب‌التأویل‌ فی معانی التنزیل‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۵.    
۱۳۰. محمودبن‌ روح‌اللّه‌ آلوسی، روح‌المعانی، ج‌ ۱، ص‌ ۵.    
۱۳۱. ابن‌ تیمیّه‌، التفسیرالکبیر، ج‌ ۲، ص‌ ۱۰۳.
۱۳۲. ابن‌ تیمیّه‌، التفسیرالکبیر، ج۱، ص‌ ۴۴۴.
۱۳۳. دائرة المعارف‌الاسلامیة، امین خولی، ج‌ ۹، ص‌ ۴۱۱.
۱۳۴. ابن‌ خلدون‌، تاریخ، ج‌ ۱، ص‌ ۵۵۴.    
۱۳۵. محمدبن‌ بهادر زرکشی، البرهان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۶.    
۱۳۶. دائرة المعارف‌الاسلامیة، امین خولی، ج‌ ۱۴، ص‌ ۲۳۷.
۱۳۷. دائرة المعارف‌الاسلامیة، امین خولی، ج‌ ۴، ص‌ ۱۷۰.
۱۳۸. آل‌عمران‌/سوره۳، آیه۱۳۸.    
۱۳۹. مائده‌/سوره۵، آیه۱۵.    
۱۴۰. نحل‌/سوره۱۶، آیه۸۹.    
۱۴۱. محمدهادی معرفت‌، التفسیر و المفسّرون‌ فی ثوبه‌ القشیب‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴.
۱۴۲. نحل‌/سوره۱۶، آیه۴۴.    
۱۴۳. کلینی، الکافی، ج‌ ۱، ص‌ ۲۸۶۲۸۷.    
۱۴۴. قمی، تفسیر قمی، ج‌ ۱، ص‌ ۱۹.    
۱۴۵. محمدبن‌ مسعود عیاشی، تفسیر عیاشی، ج‌ ۱، ص‌ ۱۱.    
۱۴۶. راغب‌ اصفهانی، تفسیر راغب، ج۱، ص‌ ۱۰- ۱۱.    
۱۴۷. محمدهادی معرفت‌، التفسیر و المفسّرون‌ فی ثوبه‌ القشیب‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴ـ۱۶.
۱۴۸. علی اکبر بابایی ودیگران، روش‌شناسی تفسیر قرآن‌، ج۱، ص‌ ۳۶ـ۴۰.
۱۴۹. عبدعلی بن‌ جمعه‌ حویزی، تفسیرنورالثقلین‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۱۳.    
۱۵۰. محمدبن‌ محمدرضا قمی مشهدی، کنزالدقائق‌ و بحرالغرائب‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۶.    
۱۵۱. طبری، جامع‌ البیان، ج‌ ۱، ص‌ ۷۶.    
۱۵۲. طبرسی، مجمع البیان، ج‌ ۱، ص‌ ۳۹- ۴۰.    
۱۵۳. نساء/سوره۴، آیه۸۲.    
۱۵۴. ص‌/سوره۳۸، آیه۲۹.    
۱۵۵. محمد/سوره۴۷، آیه۲۴.    
۱۵۶. بقره‌/سوره۲، آیه۲۶۹.    
۱۵۷. طبری، جامع البیان‌، ج‌ ۵، ص‌ ۵۷۶.    
۱۵۸. طبرسی، مجمع البیان، ج‌ ۲، ص‌ ۱۹۴.    
۱۵۹. محمدبن‌ احمد قرطبی، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۳۰.
۱۶۰. ابن‌کثیر، تفسیر ابن کثیر، ج‌ ۱، ص‌ ۳۲۹.    
۱۶۱. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۹۸.    
۱۶۲. محمدبن‌ عبداللّه‌ حاکم‌ نیشابوری، المستدرک‌ علی الصحیحین‌، ج‌ ۲، ص‌ ۴۳۹.
۱۶۳. طبرسی، مجمع البیان، ج‌ ۱، ص‌ ۴۰.    
۱۶۴. طبرسی، مجمع البیان، ج‌ ۱، ص‌ ۴۰.    
۱۶۵. عبدالرحمان‌بن‌ محمد ثعالبی، الجواهرالحسان‌ فی تفسیرالقرآن‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۸.    
۱۶۶. محمدبن‌ احمد قرطبی، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۶.
۱۶۷. محمدبن‌ عیسی ترمذی، الجامع‌الکبیر، ج‌ ۵، ص‌ ۵ ـ۲۷.
۱۶۸. ابن‌بابویه‌، ثواب‌ الاعمال‌ و عقاب‌ الاعمال‌، ج۱، ص‌ ۱۰۴ ۱۲۹.    
۱۶۹. صدیق‌ حسن‌خان‌، فتح‌ البیان‌ فی مقاصد القرآن‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۱.
۱۷۰. راغب‌ اصفهانی، تفسیر راغب، ج۱، ص‌ ۳۶.    
۱۷۱. عبداللّه‌بن‌ عمر بیضاوی، انوارالتنزیل‌ و اسرارالتأویل‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۳.    
۱۷۲. محمودبن‌ روح‌اللّه‌ آلوسی، روح‌المعانی، ج‌ ۱، ص‌ ۵.    
۱۷۳. راغب‌ اصفهانی،تفسیر راغب، ج۱، ص‌ ۳۷.    
۱۷۴. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۱۶.    
۱۷۵. محمد عبدالعظیم‌ زرقانی، مناهل‌العرفان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۱.    
۱۷۶. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۸۳.    
۱۷۷. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص۱۸۹.    
۱۷۸. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص۱۹۲.    
۱۷۹. محمدبن‌ سلیمان‌ کافیجی، التیسیر فی قواعد علم‌ التفسیر، ج۱، ص‌ ۱۰.
۱۸۰. راغب‌ اصفهانی، تفسیر راغب، ج۱، ص‌ ۳۷.    
۱۸۱. محمدبن‌ سلیمان‌ کافیجی، التیسیر فی قواعد علم‌ التفسیر، ج۱، ص‌ ۱۰ـ۱۲.
۱۸۲. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۱۳ ۲۱۵.    
۱۸۳. راغب‌ اصفهانی، تفسیر راغب، ج۱، ص‌ ۳۷.    
۱۸۴. محمدبن‌ سلیمان‌ کافیجی، التیسیر فی قواعد علم‌ التفسیر، ج۱، ص‌ ۱۲.
۱۸۵. بقره‌/سوره۲، آیه۲۸۲.    
۱۸۶. انفال‌/سوره۸، آیه۲۹.    
۱۸۷. عنکبوت‌/سوره۲۹، آیه۶۹.    
۱۸۸. محمدبن‌ احمد قرطبی، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج‌ ۱۳، ص‌ ۳۶۴.
۱۸۹. ابن‌کثیر، تفسیر ابن کثیر، ج‌ ۴، ص‌ ۸۷۹.
۱۹۰. محمدبن‌ شاه‌ مرتضی فیض‌ کاشانی، تفسیر الصافی، ج‌ ۱، ص‌ ۴۶۸.    
۱۹۱. علامه مجلسی، بحار الانوار، ج‌ ۴۰، ص‌ ۱۲۸.    
۱۹۲. محمودبن‌ روح‌اللّه‌ آلوسی، روح‌المعانی، ج‌ ۱، ص‌ ۷.    
۱۹۳. زمخشری، تفسير كشاف، ج‌ ۱، ص‌ ۹‌.
۱۹۴. ابن‌ جزی، التسهیل‌ لعلوم‌التنزیل‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۶.    
۱۹۵. ابوحیّان‌ غرناطی، تفسیرالبحر المحیط‌، ج‌ ۱، ص‌ ۵ ۷.    
۱۹۶. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۱۳.    
۱۹۷. محمودبن‌ روح‌اللّه‌ آلوسی، روح‌المعانی، ج‌ ۱، ص‌ ۵ ۶.    
۱۹۸. ابن‌ عاشور (محمدطاهربن‌ محمد)، تفسیرالتحریر و التنویر، ج‌ ۱، ص‌ ۱۸۲۷.    
۱۹۹. محمد رشیدرضا، تفسیر المنار، ج‌ ۱، ص‌ ۲۱۲۴.    
۲۰۰. علامه طباطبائی، المیزان، ج‌ ۱، ص‌ ۱۲.    
۲۰۱. محمدبن‌ مسعود عیاشی، تفسیر عیاشی، ج‌ ۱، ص‌ ۵۵.    
۲۰۲. طبرسی، مجمع البیان، ج‌ ۶، ص‌ ۴۷.    
۲۰۳. نحل‌/سوره۱۶، آیه۴۴.    
۲۰۴. طوسی، تبیان، ج‌ ۱، ص‌ ۳. ‌    
۲۰۵. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۰۸۲۰۹.    
۲۰۶. محمدهادی معرفت‌، التفسیر و المفسّرون‌ فی ثوبه‌ القشیب، ج‌ ۱، ص‌ ۳۰۷‌.
۲۰۷. ابوحیّان‌ غرناطی، تفسیرالبحر المحیط‌، ج‌ ۱، ص‌ ۶.    
۲۰۸. محمدبن‌ بهادر زرکشی، البرهان‌ فی علوم‌القرآن، ج‌ ۲، ص‌ ۱۶۰- ۱۶۵‌.    
۲۰۹. محمدبن‌ بهادر زرکشی، البرهان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۶۱.    
۲۱۰. محمدحسین‌ علی صغیر، المبادی العامه لتفسیر القرآن‌ الکریم‌ بین‌ النظریه و التطبیق‌، ج۱، ص‌ ۷۰.
۲۱۱. علی اکبر بابایی و ديگران، روش‌شناسی تفسیر قرآن‌، ج۱، ص‌ ۳۱۱.
۲۱۲. مساعد ‌طیار، مفهوم التفسیر والتاویل والاستنباط والتدبر والمفسر، ج۱، ص‌ ۸۷.    
۲۱۳. محمدبن‌ لطفی صباغ‌، بحوث‌ فی اصول‌ التفسیر، ج۱، ص‌ ۱۰.
۲۱۴. مساعد ‌طیار، مفهوم التفسیر والتاویل والاستنباط والتدبر والمفسر، ج۱، ص‌ ۸۷.    
۲۱۵. مساعد ‌طیار، مفهوم التفسیر والتاویل والاستنباط والتدبر والمفسر، ج۱، ص۹۴.    
۲۱۶. مساعد طیار، مفهوم التفسیر والتاویل والاستنباط والتدبر والمفسر، ج۱، ص‌ ۸۷ - ۱۲۱.    
۲۱۷. فهدبن‌ عبدالرحمان‌ رومی، بحوث‌ فی اصول‌التفسیر و مناهجه‌، ج۱، ص‌ ۱۳۶- ۱۴۳.
۲۱۸. محمدبن‌ سلیمان‌ کافیجی، التیسیر فی قواعد علم‌ التفسیر، ج۱، ص‌ ۱۲.
۲۱۹. سیوطی، الاتقان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۱۶.    
۲۲۰. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۸۳.    
۲۲۱. جعفر شهیدی، تفسیر، ج۱، ص‌ ۱۳۹.
۲۲۲. راغب‌ اصفهانی، تفسیر راغب، ج۱، ص‌ ۳۷.    
۲۲۳. اعراف‌/سوره۷، آیه۳۳.    
۲۲۴. محمد عبدالعظیم‌ زرقانی، مناهل‌العرفان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۴ ۵۷.    
۲۲۵. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۹۶.    
۲۲۶. نساء/سوره۴، آیه۸۲.    
۲۲۷. محمد/سوره۴۷، آیه۲۴.    
۲۲۸. محمد عبدالعظیم‌ زرقانی، مناهل‌العرفان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۲، ص‌ ۵۷ ۵۹.    
۲۲۹. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۹۴- ۱۹۸.    
۲۳۰. طبری، جامع‌ البیان، ج‌ ۱، ص‌ ۷۷.    
۲۳۱. محمدبن‌ مسعود عیاشی، تفسیر عیاشی، ج‌ ۱، ص‌ ۱۷ ۱۸.    
۲۳۲. محمدبن‌ عیسی ترمذی، الجامع‌الکبیر، ج‌ ۵، ص‌ ۶۶، حدیث‌ ۲۹۵۱.
۲۳۳. احمدبن‌ علی نسائی، السنن‌ الکبری، ج‌ ۵، ص‌ ۳۱، حدیث‌ ۸۰۸۵.
۲۳۴. سلیمان‌بن‌ اشعث‌ ابوداوود، سنن‌ ابی داود، ج‌ ۳، ص‌ ۳۲۰، حدیث‌ ۳۶۵۲.
۲۳۵. محمدبن‌ عیسی ترمذی، ج‌ ۵، ص‌ ۶۶، الجامع‌الکبیر، حدیث‌ ۲۹۵۲.
۲۳۶. احمدبن‌ علی نسائی، السنن‌ الکبری، ج‌ ۵، ص‌ ۳۱، کتاب‌ حدیث‌ ۸۰۸۶.
۲۳۷. محمدبن‌ عیسی ترمذی، الجامع‌الکبیر، ج‌ ۵، ص‌ ۶۶.
۲۳۸. محمودبن‌ روح‌اللّه‌ آلوسی، روح‌المعانی، ج‌ ۱، ص‌ ۶.    
۲۳۹. علی اکبر بابایی ودیگران، روش‌شناسی تفسیر قرآن‌، ج۱، ص‌ ۵۶ .
۲۴۰. محمدبن‌ احمد قرطبی، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۲.
۲۴۱. ابن‌عطیه‌، المحررالوجیز فی تفسیرالکتاب‌العزیز، ج‌ ۱، ص‌ ۱۷ ۱۸.    
۲۴۲. ابوحیّان‌ غرناطی، تفسیرالبحر المحیط‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۳.    
۲۴۳. ابراهیم‌ بن‌ موسی شاطبی، الموافقات‌ فی اصول‌الاحکام‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۷۶- ۲۷۷.    
۲۴۴. طبرسی، مجمع البیان، ج‌ ۱، ص‌ ۳۹- ۴۰.    
۲۴۵. طوسی، تبیان، ج‌ ۱، ص‌ ۳.    
۲۴۶. محمودبن‌ روح‌اللّه‌ آلوسی، روح‌المعانی، ج‌ ۱، ص‌ ۶.    
۲۴۷. طباطبائی، المیزان، ج‌ ۳، ص‌ ۷۶۷۷.    
۲۴۸. محمدهادی معرفت‌، التفسیر و المفسّرون‌ فی ثوبه‌ القشیب‌، ج‌ ۱، ص‌ ۷۴ـ ۷۵.
۲۴۹. محمدبن‌ احمد قرطبی، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۳ـ۳۴.
۲۵۰. محمدبن‌ شاه‌ مرتضی فیض‌ کاشانی، تفسیر الصافی، ج‌ ۱، ص‌ ۳۶ ۳۸.    
۲۵۱. محمدبن‌ احمد قرطبی، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۴.
۲۵۲. محمد عبدالعظیم‌ زرقانی، مناهل‌العرفان‌ فی علوم‌القرآن‌، ج‌ ۲، ص‌ ۳۳.    
۲۵۳. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج۱، ص۱۸۹.    
۲۵۴. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۰۲.    
۲۵۵. احمد عمر ابوحجر، التفسیرالعلمی للقرآن‌ فی المیزان‌، ج۱، ص‌ ۵۹.
۲۵۶. صبحی صالح‌، مباحث فی علوم القرآن، ج۱، ص‌ ۲۹۳.    
۲۵۷. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص‌ ۷۷.    
۲۵۸. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص۸۶.    
۲۵۹. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص۸۸.    
۲۶۰. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۰۴- ۱۰۵.    
۲۶۱. محمدحسین‌ علی صغیر، المبادی العامه لتفسیر القرآن‌ الکریم‌ بین‌ النظریه و التطبیق‌، ج۱، ص‌ ۱۳۸.
۲۶۲. دائرة المعارف‌الاسلامیة، امین خولی، ج‌ ۹، ص‌ ۴۱۲.
۲۶۳. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۰۴- ۱۰۶.    
۲۶۴. محمدهادی معرفت‌، التفسیر و المفسّرون‌ فی ثوبه‌ القشیب‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۴.
۲۶۵. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۱۰- ۱۱۲.    
۲۶۶. محمدهادی معرفت‌، التفسیر و المفسّرون‌ فی ثوبه‌ القشیب‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۴- ۱۷.
۲۶۷. محمدحسین‌ علی صغیر، المبادی العامه لتفسیر القرآن‌ الکریم‌ بین‌ النظریه و التطبیق‌، ج۱، ص‌ ۱۴.
۲۶۸. محمدحسین‌ علی صغیر، المبادی العامه لتفسیر القرآن‌ الکریم‌ بین‌ النظریه و التطبیق‌، ج۱، ص‌ ۱۵۱.
۲۶۹. محمدحسین‌ ذهبی، التفسیر و المفسّرون‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۱۰.    
۲۷۰. محمدهادی معرفت‌، التفسیر و المفسّرون‌ فی ثوبه‌ القشیب‌، ج‌ ۲، ص‌ ۱۷.
۲۷۱. محمدعلی ایازی، «نگاهی به‌ تفاسیر موضوعی معاصر»، کیهان‌ اندیشه‌، ج۱، ص‌ ۱۴۵.
۲۷۲. هدایت‌ جلیلی، روش‌شناسی تفاسیر موضوعی قرآن‌، ج۱، ص‌ ۸۸ ـ۹۳.
۲۷۳. زن‌ در قرآن، عبد الله جوادي آملي‌.
۲۷۴. مصطفی مسلم‌، مباحث‌ فی التفسیر الموضوعی، ج۱، ص‌ ۱۵- ۱۷.    
۲۷۵. مصطفی مسلم‌، مباحث‌ فی التفسیر الموضوعی، ج۱، ص۲۱- ۳۳.    
۲۷۶. محمدعلی ایازی، «نگاهی به‌ تفاسیر موضوعی معاصر»، ج۱، ص‌ ۱۴۵ـ ۱۵۱، کیهان‌ اندیشه‌.
۲۷۷. هدایت‌ جلیلی، روش‌شناسی تفاسیر موضوعی قرآن‌، ج۱، ص‌ ۹۹ـ۱۶۳.


منبع[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تفسیر»، شماره۵۰۰۹.    



جعبه‌ابزار