ترقی (نشریه)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



نشریه ترقی عنوان دو نشریه سیاسی و اجتماعی در دوره قاجار و پهلوی بود. این نشریه نخستین بار در عصر مشروطه توسط میرزا محمدعلی‌خان طهرانی به‌صورت هفته‌ای چاپ می‌گردید. نسخه دوم آن توسط لطف‌الله ترقی در دهه بیست به چاپ می‌رسید.


اولین نشریه

[ویرایش]

ترقی، به مدیریت و نویسندگی میرزا محمدعلی‌خان تهرانی، معروف به اسلامبولی، که در ۱۷ صفر ۱۳۲۵/اول آوریل ۱۹۰۷، در تهران آغاز به انتشار کرد.
[۱] براون، ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، ج۲، ص۲۸۹، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، ۱۳۳۷ش.
[۲] صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۴، ۱۳۶۳ش.
این نشریه در ۴ صفحه و در هر هفته دو شماره از آن منتشر می‌شد.
[۳] صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۴، ۱۳۶۳ش.
نام سردبیر در پایان برخی از شماره‌های ترقی آمده است.
[۴] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۰-۱۵.
چاپ این نشریه، سنگی
[۵] صدرهاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۲، ص۱۲۴، اصفهان، ۱۳۶۳ش.
[۶] براون، ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، ج۲، ص۲۸۹،ترجمۀ محمد عباسی، تهران، ۱۳۳۷ش.
و در مطبعۀ شاهنشاهی به مدیریت عبدالله قاجار صورت می‌گرفت.
[۷] صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۲، ص۱۲۴، اصفهان، ۱۳۶۳ش.


قیمت‌های مختلف بر مبنای واحد پولی کشورهای منطقه که بر صفحۀ اول این نشریه ذکر شده است،
[۸] براون، ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، ج۲، ص۲۹۰، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، ۱۳۳۷ش.
[۹] صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۲، ص۱۲۴، اصفهان، ۱۳۶۳ش.
می‌رساند که دایرۀ انتشار آن علاوه بر نقاط مختلف ایران، مناطقی مانند قفقاز، روسیه، مصر، عثمانی و هند را نیز در بر می‌گرفته است.

ترقی نشریه‌ای بود ملی‌گرا، ضداستبداد و منتقد حکومت محمدعلی‌ شاه که مشتمل است بر: سرمقاله، بیانگر سیاست کلی نشریه، مانند حالت کنونی ایرانیان، بدبخت ایرانیان فلک‌زده، بشارت و قابل توجه وزارت داخله
[۱۰] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۷.
[۱۱] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۱.
[۱۲] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۵.
اخبار شهرها، شامل اخبار مربوط به تهران و همدان
[۱۳] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۲.
[۱۴] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۷.
انعکاس مذاکرات مجلس
[۱۵] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۹.
[۱۶] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۱.
مطالب علمی، با عنوان حقایق علمی و اطلاعات مفیده
[۱۷] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۶-۸.
اعلانهای تجارتی و فرهنگی، مانند اعلان فروش چای و عطر، و یا آمادگی یک معلم برای تدریس خصوصی برای اطفال
[۱۸] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۹-۱۴.
درج مقالاتی از نشریات دیگر، مانند مقالاتی از روزنامه‌های فریاد و اقدام
[۱۹] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۲-۱۵.
مقالات سیاسی و اجتماعی، که بیشترین حجم ترقی به آن اختصاص داشت.

مقالاتی مانند جهت عقب ماندن ما چیست و یافتن قانون،
[۲۰] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۵.
مقالاتی در باب روزنامه‌نگاری (جریده‌نگاری ایرانیان و آیا روزنامه خواندن چه فایده‌ای دارد)؛ و مسائل مربوط به زنان (انجمن ‌نسوان و محسنات یکی‌ از زنان آمریک).
[۲۱] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۲.
[۲۲] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۹.


بیشترین موضوعاتی که در مقالات این نشریه، بدانها پرداخته می‌شد، مربوط به نقد دستگاه سلطنت، روحانیت، عدلیه، نظمیه و مجلس بود.
[۲۳] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۵-۶.
[۲۴] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۹.
[۲۵] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۷.
ناگفته نماند که نقد انحراف از اصول مشروطیت در این نشریه جایگاه خاصی داشت که نمونۀ آن را در مقاله‌ای به نام توجه و ملاحظه می‌توان مشاهده کرد.
[۲۶] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۴.


علاوه بر سردبیر که ظاهراً نوشتن سرمقاله‌ها را بر عهده داشت، کسانی مانند علی بن یوسف زنجانی، جواد بن یوسف زنجانی، عبدالحسین طبیب یزدی و شخصی به نام غلامحسین، از نویسندگان ترقی بوده‌اند.
[۲۷] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۴.
[۲۸] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۶-۷.
[۲۹] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۶.
در پایان برخی از مقالات این نشریه، امضای ات‌ب و یا یکی از فقراء دیده می‌شود.
[۳۰] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۹.
[۳۱] ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۶.

به درستی روشن نیست که چند شماره از ترقی منتشر شده است، ولی دست کم از شمارۀ بیست و دوم آن خبر داریم که در اختیار براون بوده ‌است. این ‌نشریه ‌با کودتای‌ محمد‌علی ‌شاه در ۲۳ جمادی‌الاول ۱۳۲۶ق/۲۳ ژوئن ۱۹۰۸م، توقیف، و سردبیر آن میرزا محمدعلی‌خان دستگیر شد و در باغشاه به اسارت درآمد.
[۳۲] براون، ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، ج۲، ص۲۸۹، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، ۱۳۳۷ش.
[۳۳] محمد صدر هاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۵، ۱۳۶۳ش.


از موضوعات مهم مندرج در آن قانون و مسائل اجتماعی بود، از جمله مقاله «قانون» و «مجازات مضاعف برای تکرار جرایم»، مطالبی درباره وقایع مشروطیت و شورش میدان توپخانه و کمیسیون حفظ الصحه و بهداشت آب دارالخلافه تهران. مقالات به نام علی بن یوسف زنجانی و عبدالحسین طبیب یزدی نوشته می‌شد.

به نظر محیط طباطبائی (ص ۱۳۸ـ۱۳۹) ترقّی در مقایسه با دیگر جراید مشروطه، عادی و میانه بود، اما چون میرزامحمدعلی خان پس از به توپ بستن مجلس در ۱۳۲۶، با میرزا جهانگیرخان شیرازی (صوراسرافیل) و سلطان العلمای خراسانی هم بند شد، پرآوازه گردید. محمدعلی خان بر خلاف آن دو تن اعدام نشد؛ با توجه به یکی از مقاله های تند او در ترقّی که رابینو
[۳۴] رابینو، ص۱۰۳ـ۱۰۴.
ذکر کرده، رهایی او تعجب برانگیز است. از زمان زندانی شدن محمدعلی‌خان به بعد، از ادامه فعالیت او و روزنامه‌اش خبری در دست نیست. به گفته رابینو،
[۳۵] رابینو، ص۱۰۳.
شماره ۲۲ روزنامه در چهارم رجب ۱۳۲۵ منتشر شد. تربیت
[۳۶] محمدعلی تربیت، تاریخ مطبوعات ایران، ص۲۸۹.
نیز از شماره های منتشرشده ترقّی تا شماره ۲۲ را دیده بوده است.

دومین نشریه

[ویرایش]

نشریه‌ای در دوره پهلوی، این نشریه را لطف‌اللّه ترقّی در تهران منتشر می‌کرد. احتمالاً وی پیش از آن هم فعالیت مطبوعاتی داشته، زیرا در فهرست مندرج در روزنامه نجات ایران، نام وی جزو مدیران جراید سال ۱۳۰۱ ش آمده است. وی دوره اول ترقّی را با نام میرزا لطف‌اللّه دانشمند منتشر می‌کرد و مدیر مسئول این دوره بود.
[۳۷] محمد صدرهاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۴، ص۲۷۶ـ۲۷۷.
[۳۸] ساتن، الول، نشریات منتشرۀ ایران در بین سالهای ۱۳۲۰-۱۳۲۶، ج۱، ص۲۷۵، ادبیات نوین ایران از انقلاب مشـروطیت تا انقلاب اسلامـی، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، ۱۳۶۳ش.
شروع انتشار ترقّی مصادف با دوره تثبیت حکومت رضاشاه (۱۳۰۴ـ۱۳۲۰ ش) بود، ازینرو از یک سو با ملی گرایی افراطی، در سیاستهای فرهنگی رضاشاه جایی یافت و از سوی دیگر با تأکید بر اسلام در مردم نفوذ کرد.

نخستین شماره دوره اول ترقّی در ۲۲ تیر ۱۳۰۲ منتشر شد. در این دوره ترقّی سه شماره در هفته و در دو صفحه چهار ستونی چاپ می‌شد و به طورکلی مشتمل بود بر سه مقاله و وقایع داخلی و وقایع خارجی. مقالاتی نیز درباره سیاست خارجی داشت، از جمله مقاله‌ای درباره اجلاس موصل،
[۳۹] لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش۱، ص۲.
و نیز مقاله‌هایی که ملی‌گرایی ترقّی را نشان می‌دهد، نظیر مقاله‌ای ستایش‌آمیز درباره پارسیان هندوستان به قلم ا. ع. کیانی
[۴۰] لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش ۱، ص۲.
و تذکر در باب برخورد احتیاط آمیز با اخبار خبرگزاری‌های بیگانه مانند رویتر و بی‌سیم مسکو.
[۴۱] لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش۲، ص۱.
[۴۲] محمد صدر هاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۵، ۱۳۶۳ش.
[۴۳] محمد صدرهاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۵-۱۲۶، ۱۳۶۳ش.


← اهداف نشریه


با توجه به وضع سیاسی و اجتماعی آن دوره، راهکار ترقّی توجه به اهداف ملی گرایانه بود، مثلاً خواست ظهور منجی برای حفظ اتحاد ملی و زنده کردن شکوه باستانی ایران، به کارگیری سیاست‌هایی همچون سیاست‌های پترکبیر و موسولینی برای ایجاد جسارت ملی در ایرانیان
[۴۴] لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش ۶-۷، اسد ۱۳۰۳، ص۱.
یا تشویق به بازگشت به دوره کوروش و شاهپور برای جلوگیری از اضمحلال ایران
[۴۵] لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش ۸، ۱۲ اسد ۱۳۰۳، ص۱.
در بسیاری از شماره‌ها، برای تقویت روح ملی، افکار بزرگان اسلام آورده می‌شد.
[۴۶] لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش ۹-۱۷، اسد ۱۳۰۳، ص۱.
همچنین در مناسبت‌های مذهبی مطالبی درج می‌شد.

از دیدگاه جامعه‌شناسی سیاسی، ترقّی می‌کوشید نسبت به ساخت سنّتی جامعه، پیش‌رو باشد. طرفداری از کارگران و زحمت‌کشان
[۴۷] لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش ۱۳-۲، سنبله ۱۳۰۳، ص۱.
و دعوت به قیام علیه اشراف و ملانمایان
[۴۸] لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش ۸-۱۲، اسد ۱۳۰۳، ص۱.
نمونه‌هایی از این کوشش است. ترقّی از همان دوره نخست مواضع ضدانگلیسی داشت و در صدر اخبار و مقالات خود به امریکا از نظر فرهنگی و تاریخی و سیاسی توجه می‌کرد. تا شماره نوزدهم دوره نخست ترقّی در دست است، اما دقیقاً معلوم نیست که تا چند شماره منتشر شده بوده است.

← مرحله جدید نشریه


دوره دوم ترقّی در پنجم فروردین ۱۳۰۸ با همان هیئت پیشین آغاز شد، اما نام مدیر از لطف‌اللّه دانشمند به لطف‌اللّه ترقّی تغییر یافت. مقاله افتتاحی شماره نخست، «روزنامه‌نگاری در ایران و تغییرات آن» بود و نشریه ترقّی در طول فعالیت خود، مصداق کاملی از محتوای آن مقاله بود. بخش مهمی از اخبار داخلی مشتمل بود بر اخبار مجلس که شاید مجالی برای ارتباط لطف‌اللّه ترقّی با نمایندگان و مقدمه حضور او در مجلس بود.

ترقّی در این دوره وجهه‌ای ادبی نیز یافت و رمانسهای احساساتی با پیامهای صریح اجتماعی و اخلاقی از لطف اللّه ترقّی به صورت پاورقی در آن چاپ شد، از جمله جن در حمام سنگلج و خانم هندی که پس از چاپ در ترقّی، در ۱۳۰۷ و ۱۳۰۹ ش جداگانه در تهران به چاپ رسیدند. شاهنامه فردوسی به تصحیح سعید نفیسی و دیباچه مهاجرت‌های تازیکان به ایران نوشته احمد کسروی در همین دوره ترقّی به صورت پاورقی چاپ می‌شد.
[۴۹] محمد صدرهاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۲، ص۱۲۶ـ۱۲۷.
[۵۰] خانبابا مشار، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۵، ستون ۱۳۴ـ ۱۳۵.
[۵۱] ساتن، الول، نشریات منتشرۀ ایران در بین سالهای ۱۳۲۰-۱۳۲۶، ج۱، ص۲۷۵، ادبیات نوین ایران از انقلاب مشـروطیت تا انقلاب اسلامـی، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، ۱۳۶۳ش.
[۵۲] محمد صدر هاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۷، ۱۳۶۳ش.


← توفیف نشریه و تغییر نام


بنابر بعضی اسناد، ترقّی می‌خواسته در وزارت معارف نشریه‌ای پویا و زنده معرفی شود،
[۵۳] اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش، ج۱، ص۳۷۸
اما احتمالاً دستگاه ممیزی رضاشاه آن را تعطیل کرده است.
پس از وقایع شهریور ۱۳۲۰ و تبعات جنگ جهانی دوم در ایران، ترقّی از پانزدهم خرداد ۱۳۲۳ به صورت هفتگی منتشر شد. در این دوره وجهه ادبی و عامه پسند آن بیش‌تر شد. شورای سردبیری نشریه به نویسندگانی چون علی زرین قلم، ابراهیم مدرسی، علی حافظی، منوچهر مطیعی و خسرو معتضد واگذار گردید.
[۵۴] مسعود برزین، شناسنامه مطبوعات ایران، ج۱، ص۱۲۹.
لطف‌اللّه ترقّی که به فعالیت‌های حقوقی و سیاسی خارج از نشریه نیز می‌پرداخت، صاحب امتیاز و مدیر مسئول آن باقی ماند. نشریه در این زمان، به سبب معضلات حقوقی، چندبار توقیف شد.

بنابر گزارش سرتیپ شیبانی، فرماندار نظامی تهران، به وزارت جنگ، ترقّی جزو نشریاتی بود که فرمانداری نظامی در ۱۲ دی ۱۳۲۳ آن را به سبب اهانت به دولت در شماره ۱۰۵، توقیف کرد.
[۵۵] اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش، ج۱، ص۶۳ـ۶۴.
بنابر گزارش فروش روزنامه‌ها به دفتر نخست وزیری، ترقّی پس از روزنامه اطلاعات و اطلاعات هفتگی پرفروش‌ترین نشریه پایتخت بود.
[۵۶] اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش، ج۱، ص۷۳.
ترقّی پس از توقیف، از نهم بهمن ۱۳۲۳ با نام آزادی خلق و به مدیریت عادل خلعتبری منتشر شد، اما بار دیگر به دستور سرتیپ شیبانی، به سبب درج مقاله‌ای خلاف مشی سیاسی دولت، توقیف گردید.
[۵۷] اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش، ج۲، ص۵۲.


ترقّی سپس با نام تهران مصور انتشار یافت و از پرفروشترین نشریات پایتخت شد. پس از آزاد شدن انتشارِ آزادی خلق در دهم تیر ۱۳۲۴ به دستور سرهنگ احمد بهارمست، ترقّی با نام پیشین منتشر شد،
[۵۸] اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، ج۲، ص۵۳، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش.
و از همان آغاز، با رجال مناسبات برقرار کرد. مثلاً لطف‌اللّه ترقّی در نوزدهم تیر ۱۳۲۴ در نامه ای به نخست وزیر برای معرفی کمالی، مخبر ترقّی در خراسان، درخواست یاری کرد.
[۵۹] اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، ج۲، ص۳۲۵، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش.

از پاره‌ای تلگرام‌های همین دوره در می‌یابیم که مطبوعات دیگر در کشاکش با دیوان‌سالاری دولت از نفوذ ترقّی سود می‌جستند.
[۶۰] اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، ج۳، ص۳۶۴، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش.
این نفوذ از سیاهه‌ای که اداره کل نگارش وزارت فرهنگ به نخست‌وزیر داده بود، پیداست؛ در آن‌جا لطف‌اللّه ترقّی از مدیران جرایدی معرفی شده است که طبق قانون حق مصاحبه دارند.
[۶۱] صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۶، ۱۳۶۳ش.
[۶۲] صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۶، ۱۳۶۳ش.
[۶۳] صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۶، ۱۳۶۳ش.
[۶۴] صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۶-۱۲۷، ۱۳۶۳ش.
[۶۵] صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۲، ص۱۲۷، اصفهان، ۱۳۶۳ش.


← رویکرد علمی نشریه


توجه نظری نشریه ترقّی به مسائل روزنامه‌نگاری کم کم جنبه عملی یافت. در مکاتبه علی کمالی (مدیر روزنامه کمالی همدان) با هدایت (معاون نخست وزیر)، به هیئتی مرکّب از حبیب‌اللّه آموزگار مستشار دیوان کیفر، هدایت معاون نخست وزیر، مهتدی سرپرست تبلیغات وزارت فرهنگ و لطف‌اللّه ترقّی اشاره شده است،
[۶۶] اسنادی از مطبوعات ایران: ۱۳۴۰ـ۱۳۲۰ ه ش، تهیه و تنظیم اداره کل آرشیو، ج۱، ص۱۰۰، اسناد و موزه دفتر رئیس جمهور، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۸ ش.
که مسئول تدوین قانون مطبوعات در هجده مادّه بودند.

به این ترتیب لطف‌اللّه ترقّی از معدود روزنامه‌نگارانی بود که موفق شد در تاریخ مطبوعات ایران، خود را به عنوان نماینده صنف مطبوعات به حکومت بقبولاند. با این حال، مقامات امنیتی این نشریه را زیرنظر داشتند؛ در نامه‌ای از وزارت کشور و شهربانی کل به استانداری آذربایجان ذکر شده که علی عباسقلی زاده (نماینده ترقّی در ماکو) رئیس آمار حکومت پیشه وری بوده و متهم به قتل ستوان سرمدی، رئیس ژاندارمری ماکو، است.
[۶۷] اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، ج۱، ص۱۲۲ـ۱۲۳، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش.


← تغییر موضع نشریه


در بحران‌های اوایل دهه ۱۳۳۰ش، ترقّی به بهانه درج نشدن نام صاحب امتیاز و مدیر مسئول چاپخانه، در سوم دی ۱۳۳۱ تعطیل و دادگاهی شد.
[۶۸] اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، ج ۱، ص۱۵۲ـ۱۵۴، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش.
پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تا دهه ۱۳۴۰ش که پایان انتشار ترقّی بود، این نشریه دوره آرامی داشت. با نزدیک شدن لطف‌اللّه ترقّی به دربار و مجلس، مواضع نشریه محافظه کارانه‌تر شد. اندیشه‌های ملی‌گرایانه ترقّی در بخش ادبی، به پاورقی‌هایی بسیار عامه‌پسند و احساساتی و سرشار از حسرت گذشته ایران محدود شد.

نوشته‌های احساساتی مذهبی نیز از کسانی مانند محسن فارسی، جواد فاضل، علی اکبر کسمایی، ذبیح اللّه منصوری و م. محجوب چاپ می‌شد. اشخاصی چون محمدعلی شیرازی، پرویز لادبن، جهانگیر افخمی و نصراللّه شاهرخی، که به تناوب گرایشهای چپ و راست و بی طرف داشتند، مطالب ادبی و سیاسی و علمی ترجمه می‌کردند. آنچه در ترقّی کمتر تغییر کرد، اخبار مجلس و کنایات ملایم به انگلیس بود و در مقابل، بتدریج به صورت درج اخبار علمی و سیاسی و فرهنگی امریکا از زندگی امریکایی ستایش می‌شد. در زمینه سیاست خارجی نیز ترقّی نگاهی انتقادآمیز به جنبشهای انقلابی خارجی، مانند جنبشهای چین و کوبا، داشت.برای نمونه «مردم چین بیدار می‌شوند.»،
[۶۹] ش۱۱۲۳، ۵مرداد ۱۳۴۳، ص۶.
خواهر کاسترو به دنیای آزاد پناهنده شد، می‌گویند نزدیک به یک میلیون نفر زندانی در کوبا وجود دارد.
[۷۰] ش۱۱۲۹، ۱۶شهریور ۱۳۴۳، ص۵.


جمع‌بندی

[ویرایش]

با توجه به آنچه گفته شد، ترقّی نمونه مهم نشریاتی است که به ازای چند دهه فعالیت در سطوح گوناگون روزنامه‌نگاری و جذب مخاطبان بسیار، انعطاف سیاسی و فرهنگی بیشتری از خود نشان داد، و لو این‌که این انعطاف در جهت اهداف فرهنگ حکومتی و خواست‌ها و سلیقه‌های پهلوی اول و دوم بوده باشد.

منابع

[ویرایش]

(۱) اسناد مطبوعات ایران : ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲ ، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی ، تهران : سازمان اسناد ملی ایران ، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش .
(۲) اسناد مطبوعات : ۱۲۸۶ـ۱۳۲۰ ه . ش ، چاپ کاوه بیات و مسعود کوهستانی نژاد، تهران : سازمان اسناد ملی ایران ، ۱۳۷۲ ش .
(۳) اسنادی از مطبوعات ایران : ۱۳۴۰ـ۱۳۲۰ ه . ش ، تهیه و تنظیم اداره کل آرشیو، اسناد و موزه دفتر رئیس جمهور، تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، سازمان چاپ و انتشارات ، ۱۳۷۸ ش .
(۴) مسعود برزین ، شناسنامه مطبوعات ایران از ۱۲۱۵ تا ۱۳۵۷ شمسی ، تهران ۱۳۷۱ ش .
(۵) محمدعلی تربیت ، تاریخ مطبوعات ایران ، در ادوارد گرانویل براون ، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دوره مشروطیت ، ج ۲، ترجمه محمد عباسی ، تهران ?( ۱۳۳۷ ش ) .
(۶) یاسنت لویی رابینو، روزنامه های ایران : از آغاز تا سال ۱۳۲۹ ه ق / ۱۲۸۹ ه ش ، با اضافات و شرح کامل به همراه تصاویر روزنامه ها ، ترجمه و تدوین جعفر خمامی زاده ، تهران ۱۳۷۲ ش .
(۷) محمد صدرهاشمی ، تاریخ جراید و مجلات ایران ، اصفهان ۱۳۶۳ـ۱۳۶۴ ش .
(۸) محمد محیط طباطبائی ، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران ، تهران ۱۳۷۵ ش .
(۹) خانبابا مشار، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی ، تهران ۱۳۴۰ـ۱۳۴۴ ش .
(۱۰) براون، ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، ۱۳۳۷ش.
(۱۱) ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف.
(۱۲) ساتن، الول، نشریات منتشرۀ ایران در بین سالهای ۱۳۲۰-۱۳۲۶، ادبیات نوین ایران از انقلاب مشـروطیت تا انقلاب اسلامـی، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، ۱۳۶۳ش.
(۱۳) صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ۱۳۶۳ش.
(۱۴) کهن، گوئل، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، تهران، ۱۳۶۲ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. براون، ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، ج۲، ص۲۸۹، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، ۱۳۳۷ش.
۲. صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۴، ۱۳۶۳ش.
۳. صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۴، ۱۳۶۳ش.
۴. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۰-۱۵.
۵. صدرهاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۲، ص۱۲۴، اصفهان، ۱۳۶۳ش.
۶. براون، ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، ج۲، ص۲۸۹،ترجمۀ محمد عباسی، تهران، ۱۳۳۷ش.
۷. صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۲، ص۱۲۴، اصفهان، ۱۳۶۳ش.
۸. براون، ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، ج۲، ص۲۹۰، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، ۱۳۳۷ش.
۹. صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۲، ص۱۲۴، اصفهان، ۱۳۶۳ش.
۱۰. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۷.
۱۱. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۱.
۱۲. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۵.
۱۳. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۲.
۱۴. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۷.
۱۵. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۹.
۱۶. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۱.
۱۷. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۶-۸.
۱۸. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۹-۱۴.
۱۹. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۲-۱۵.
۲۰. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۵.
۲۱. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۲.
۲۲. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۹.
۲۳. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۵-۶.
۲۴. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۹.
۲۵. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۷.
۲۶. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۴.
۲۷. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۱۴.
۲۸. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۶-۷.
۲۹. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۶.
۳۰. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌۹.
۳۱. ترقی، شماره‌ها و دوره‌های مختلف، شم‌ ۱۶.
۳۲. براون، ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، ج۲، ص۲۸۹، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، ۱۳۳۷ش.
۳۳. محمد صدر هاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۵، ۱۳۶۳ش.
۳۴. رابینو، ص۱۰۳ـ۱۰۴.
۳۵. رابینو، ص۱۰۳.
۳۶. محمدعلی تربیت، تاریخ مطبوعات ایران، ص۲۸۹.
۳۷. محمد صدرهاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۴، ص۲۷۶ـ۲۷۷.
۳۸. ساتن، الول، نشریات منتشرۀ ایران در بین سالهای ۱۳۲۰-۱۳۲۶، ج۱، ص۲۷۵، ادبیات نوین ایران از انقلاب مشـروطیت تا انقلاب اسلامـی، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، ۱۳۶۳ش.
۳۹. لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش۱، ص۲.
۴۰. لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش ۱، ص۲.
۴۱. لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش۲، ص۱.
۴۲. محمد صدر هاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۵، ۱۳۶۳ش.
۴۳. محمد صدرهاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۵-۱۲۶، ۱۳۶۳ش.
۴۴. لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش ۶-۷، اسد ۱۳۰۳، ص۱.
۴۵. لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش ۸، ۱۲ اسد ۱۳۰۳، ص۱.
۴۶. لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش ۹-۱۷، اسد ۱۳۰۳، ص۱.
۴۷. لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش ۱۳-۲، سنبله ۱۳۰۳، ص۱.
۴۸. لطف‌الله ترقی، نشریه ترقی، ش ۸-۱۲، اسد ۱۳۰۳، ص۱.
۴۹. محمد صدرهاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۲، ص۱۲۶ـ۱۲۷.
۵۰. خانبابا مشار، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۵، ستون ۱۳۴ـ ۱۳۵.
۵۱. ساتن، الول، نشریات منتشرۀ ایران در بین سالهای ۱۳۲۰-۱۳۲۶، ج۱، ص۲۷۵، ادبیات نوین ایران از انقلاب مشـروطیت تا انقلاب اسلامـی، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، ۱۳۶۳ش.
۵۲. محمد صدر هاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۷، ۱۳۶۳ش.
۵۳. اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش، ج۱، ص۳۷۸
۵۴. مسعود برزین، شناسنامه مطبوعات ایران، ج۱، ص۱۲۹.
۵۵. اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش، ج۱، ص۶۳ـ۶۴.
۵۶. اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش، ج۱، ص۷۳.
۵۷. اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش، ج۲، ص۵۲.
۵۸. اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، ج۲، ص۵۳، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش.
۵۹. اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، ج۲، ص۳۲۵، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش.
۶۰. اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، ج۳، ص۳۶۴، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش.
۶۱. صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۶، ۱۳۶۳ش.
۶۲. صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۶، ۱۳۶۳ش.
۶۳. صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۶، ۱۳۶۳ش.
۶۴. صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ج۲، ص۱۲۶-۱۲۷، ۱۳۶۳ش.
۶۵. صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۲، ص۱۲۷، اصفهان، ۱۳۶۳ش.
۶۶. اسنادی از مطبوعات ایران: ۱۳۴۰ـ۱۳۲۰ ه ش، تهیه و تنظیم اداره کل آرشیو، ج۱، ص۱۰۰، اسناد و موزه دفتر رئیس جمهور، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۸ ش.
۶۷. اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، ج۱، ص۱۲۲ـ۱۲۳، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش.
۶۸. اسناد مطبوعات ایران: ۱۳۲۰ـ۱۳۳۲، ج ۱، ص۱۵۲ـ۱۵۴، چاپ غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، ۱۳۷۴ـ۱۳۷۶ ش.
۶۹. ش۱۱۲۳، ۵مرداد ۱۳۴۳، ص۶.
۷۰. ش۱۱۲۹، ۱۶شهریور ۱۳۴۳، ص۵.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائره المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «ترقّی، نشریه»، شماره۳۴۶۰.    
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ترقی»، شماره۵۸۷۹.    


رده‌های این صفحه : تاریخ ایران | جرائد | جرائد عصر پهلوی




جعبه ابزار