ترتیلذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ترتیل ، واژه‌ای قرآنی به معنای شیوه خاص قرائت قرآن می‌باشد.
رعایت ترتیل در قرائت و ذكرهاى نماز مستحب است. از اين عنوان در باب صلات سخن رفته است.


تعریف فقهی

[ویرایش]

تعبير فقها در تعريف ترتيل قرائت مختلف است؛ ليكن مراد آنان، شمرده و به آرامى قرائت كردن و آشكار ساختن حروف، حركات و رعايت وقف است؛ به‌گونه‌اى كه موجب زيبايى سخن و به هم پيوستگى جمله گردد؛ همچون دندانهاى به هم پيوسته‌اى كه كنار هم چيده شده است. [۱]

معنای لغوی ترتیل

[ویرایش]

ترتیل از ریشه رَتْل/ رَتَل، به معنای هماهنگی و انتظام یافتن، حُسن ترتیب و تناسب، واضح و آشکار شدن، آهستگی و درنگ کردن و جز این‌هاست.
دندان‌های مرتب و با فاصله را ثغرِ مُرتَّل یا رَتِل و رَتَل می‌گویند.

کاربرد متداول واژه ترتیل

[ویرایش]

کاربرد متداول این واژه، ترتیل در سخن و کلام است، به معنای حُسن ترکیب و چیدن منظم کلمات، با درنگ و شمرده سخن گفتن و شیوا و آشکار خواندن. [۲] [۳] [۴] [۵] [۶]

کاربرد واژه ترتیل در قرآن

[ویرایش]

ترتیل در دو آیه قرآن کریم آمده است: وَ قالَ الَّذینَ کَفَروا لَولا نُزِّلَ عَلیهِ القُرآنُ جُملَةً واحِدَةً کذ'لِکَ لِنُثَبِّتَ به فُؤادَک و رَتَّلناهُ تَرتیلاً [۷] و...
وَ رَتِّلِ القُرآنَ تَرتیلاً، [۸] که به اتفاق مفسران ، آیه دوم ناظر به شیوه قرائت قرآن است.
بیشتر مفسران مراد از ترتیل را در آیه نخست ــ که در آن در پی اشاره به نزول تدریجی قرآن و حکمت این امر، عمل ترتیل به خداوند اسناد داده شده است ــ امور دیگری دانسته‌اند، از جمله تبیین و آشکار ساختن، تفصیل (فصل‌بندی)، تفریق (جداسازی)، نزول متوالی و بدون انقطاع آیات قرآن ( ترسّل )، نزول تدریجی و همراه با درنگ قرآن در زمانی نسبتاً طولانی یعنی بیست سال. [۹] [۱۰] [۱۱] [۱۲] [۱۳] [۱۴]
با این‌همه، زمخشری احتمال داده است که در این آیه نیز، همانند آیه سوره مزّمّل ، به رعایت ترتیل در هنگام قرائت قرآن امر شده باشد. [۱۵]

معانی مفهوم قرآنی ترتیل

[ویرایش]

در احادیث و منابع لغت و تفسیر ، معانی متعددی برای مفهوم قرآنی ترتیل بیان شده است، از جمله آشکار ساختن حروف و الفاظ هنگام قرائت ، درنگ کردن و بدون شتاب قرائت کردن، ادای حروف از مخارج درست خود، رعایت احکام وقف و وصل، تلفظ روان و صحیح کلمات.

← رعایت قواعد تجوید


برخی منابع، ترکیبی از دو یا چند معنای مذکور را در تفسیر واژه ترتیل بیان داشته‌اند، از جمله در حدیثی از امام علی علیه‌السلام ترتیل را رعایت وقف تام و قواعد تجوید در قرائت قرآن دانسته‌اند (برای معانی ترتیل به این منابع رجوع کنید [۱۶] [۱۷] [۱۸] [۱۹] [۲۰] [۲۱] [۲۲] [۲۳] [۲۴] [۲۵]؛ برای حدیث یاد شده به این منابع رجوع کنید. [۲۶] [۲۷] [۲۸] [۲۹]).
به تصریح برخی دانشمندان [۳۰] تمامی این معانی، در واقع، به یک مفهوم باز می‌گردند و آن این است که قاری قرآن ضمن ادای درست حروف و رعایت احکام وقف و وصل، الفاظ را شمرده و با تأنّی و درنگ، به دور از افراط و تفریط ، ادا کند تا هم حروف از یکدیگر متمایز شوند و هم اتصال کلام برقرار باشد.
این تفسیر از ترتیل در احادیثی از پیامبر اکرم و امامان علیهم‌السلام آمده است (برای آگاهی از این احادیث به این منابع رجوع کنید [۳۱] [۳۲] [۳۳] [۳۴] [۳۵]) و مفسرانی چون ابن عباس ، زَجّاج ، قَتاده و دیگران نیز آن را ذکر کرده‌اند. [۳۶] [۳۷] [۳۸] [۳۹] [۴۰] [۴۱] [۴۲] [۴۳] [۴۴]
در برخی احادیث، نحوه قرائت رسول اکرم در نماز ذکر شده که همراه با کشش صوت و به صورت مُقطَّع و آیه آیه بوده، به طوری که شمارش حروف آن برای شنونده ممکن بوده است. [۴۵] [۴۶] [۴۷] [۴۸] [۴۹] [۵۰] [۵۱] [۵۲] [۵۳] [۵۴]
بنابراین، مفهوم متبادر از این اصطلاح قرآنی، چگونگی تلفظ و چیدن حروف و کلمات هنگام قرائت است.
با این‌همه، برخی دانشمندان رعایت قواعد وقف را جزو مفهوم ترتیل ندانسته و حتی در استحباب آن نیز مناقشه کرده‌اند. [۵۵]

← صدای نیکو و حزین


در برخی احادیث، صدای نیکو و حزین جزو ترتیل دانسته شده [۵۶] [۵۷] [۵۸] و حتی گفته شده است که مراد از ترتیل، تدبر و ژرف اندیشی در معانی آیات و مضامین آن‌هاست. [۵۹] [۶۰] [۶۱] [۶۲] [۶۳] [۶۴] [۶۵]

← هماهنگی لحن با مفهوم


به گفته زرکشی ، [۶۶] کمال ترتیل هماهنگی لحن و تلفظ قاری با معنا و مفهوم آیات قرائت شده است.
برخی با استناد به این منابع و ادله دیگر، مفهوم قرآنی ترتیل را گذشته از دلالت بر انتظام الفاظ قرآنی در قرائت، متضمن هماهنگی معانی آیات نیز دانسته‌اند و ترتیل در معنا و تدبر در مفاهیم آیات را نیز جزئی از مفهوم ترتیل بر شمرده‌اند. [۶۷]

تحلیل معانی ترتیل

[ویرایش]

با توجه به آیات و احادیث [۶۸] [۶۹] [۷۰] یکی از مهم‌ترین حکمت‌ها و اغراض ترتیل را می‌توان ایجاد نظم و هماهنگی در مفاهیم آیات و تدبر در آن‌ها دانست، ولی ظاهراً تدبر در مفاهیم آیات و هماهنگی آن‌ها را نمی‌توان جزو معنای اصلی و حقیقی ترتیل به شمار آورد؛ زیرا از یک‌سو، در منابع لغت، معنای ترتیل صرفاً شمردگی و شیوایی الفاظ آمده، و از سوی دیگر، عالمان قرآنی ترتیل را در زمره آداب ظاهری تلاوت قرآن آورده‌اند. [۷۱] [۷۲] [۷۳] [۷۴]
بنا بر این، تأکید بر حکمت‌ها و اغراض ترتیل، بیان وظیفه نهایی و تکلیف اصلی قاری قرآن است نه تفسیر واژه ترتیل.
از احادیث نیز بر می‌آید که ترتیل، مرحله میانی، مقدمه و زمینه ساز تفکر و تدبر در پندها ، وعده‌ها و وعیدهای قرآن و عمل به دستورهای الاهی است. [۷۵] [۷۶] [۷۷]
حتی به عقیده برخی دانشمندان [۷۸] [۷۹] استحباب داشتن ترتیل در قرائت صرفاً به دلیل تدبر نیست، بلکه ترتیل برای کسی که معانی آیات را نمی‌فهمد نیز استحباب دارد، چون به ادب و احترام نزدیک‌تر و در قلب مؤثرتر است.

جای‌گاه ترتیل در قرائت

[ویرایش]


← در احادیث


در احادیث به رعایت ترتیل در هنگام تلاوت قرآن توصیه اکید شده و امامان علیهم‌السلام آن را از صفات شیعیان خود و مؤمنان و پارسایان شمرده‌اند [۸۰] [۸۱] [۸۲] [۸۳] [۸۴] که رعایت آن موجب برخورداری از ثواب الاهی و درجات عالی اخروی است. [۸۵] [۸۶] [۸۷] [۸۸] [۸۹]

← در فقه اسلامی


در فقه اسلامی ترتیل در قرائت، در هنگام تلاوت قرآن و نماز، مستحب است، [۹۰] اما برخی تلفظ درست و آشکار حروف و حتی گاه رعایت قواعد تجوید را نیز واجب شمرده‌اند. [۹۱] [۹۲]
برخی رعایت احکام وقف و وصل را نیز لازم دانسته‌اند. [۹۳]
بنا به نظر ابن جَزَری [۹۴] قرائتِ اندک اما همراه با ترتیل و تدبر بر قرائت کثیر و با سرعت ترجیح دارد، زیرا مقصود از خواندن قرآن فهم و تفقّه و عمل به آن است و تلاوت و حفظ وسیله‌ای بیش نیست.

احكام ترتیل

[ویرایش]

برخى ترتيل را به دو قسم واجب و مستحب تقسيم كرده و ترتيل واجب را به اداى حروف از مخارج آن و رعايت احكام وقف همچون پرهيز از وقف به حركت و وصل به سكون- بنابر قول به وجوب اين‌گونه وقف و وصل- تعريف نموده‌اند. چنان‌كه برخى امر به ترتيل در آيۀ كريمۀ «وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا» [۹۵] را بر وجوب حمل كرده و ترتيل را به اداى حروف از مخارج آن، به‌گونه‌اى كه از هم متمايز گردند تفسير نموده‌اند. [۹۶]
ترتيل مستحب را نيز- به پيروى از علماى علم تجوید- به اداى صفات معتبر حروف از قبيل همس، جهر، استعلاء، اطباق، غنّه و رعايت وقف تام، حسن و وقف هنگام تمام شدن نفس، تعريف كرده‌اند. در مقابل، گروهى در استحباب ترتيل به اين معنا اشكال كرده و امور ياد شده را از اصطلاحات جديد دانسته‌اند كه دليلى بر استحباب رعايت آنها وجود ندارد. [۹۷] [۹۸]


فهرست منابع

[ویرایش]

(۲) ابن جزری، النشر فی القراءات العشر، چاپ علی محمد ضباع، مصر (۱۹۴۰)، چاپ افست تهران (بی تا).
(۳) ابن منظور، لسان العرب.
(۴) محمد بن بهادر زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
(۵) محمود بن عمر زمخشری، اساس البلاغة، مصر ۱۹۷۲ـ۱۹۷۳.
(۶) محمود بن عمر زمخشری، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت ۱۳۶۶/۱۹۴۷.
(۷) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.
(۸) طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن.
(۹) طبرسی، تفسیر مجمع البیان.
(۱۰) فخرالدین بن محمد طریحی، مجمع البحرین، چاپ احمد حسینی، تهران ۱۳۶۲ ش.
(۱۱) محمد بن محمد غزالی، احیاء علوم الدّین، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
(۱۲) خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۵.
(۱۳) محمد بن یعقوب فیروزآبادی، ترتیب القاموس المحیط، چاپ طاهر احمد زاوی، بیروت ۱۳۹۹/۱۹۷۹.
(۱۴) محمد بن شاه مرتضی فیض کاشانی، تفسیرالصافی، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
(۱۵) محمد بن شاه مرتضی فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، چاپ علی اکبر غفاری، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۱۶) احمد بن محمد فیّومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، بیروت: دارالفکر، (بی تا).
(۱۷) محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، بیروت: دارالفکر، (بی تا).
(۱۸) محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
(۱۹) محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، عین الحیوة، تهران ۱۳۳۱ ش.
(۲۰) محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، مشکوة الانوار، اصفهان (بی تا).
(۲۱) محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.
(۲۲) احمد بن علی نسائی، فضائل القرآن، چاپ سمیر خولی، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
(۲۳) ولی اللّه نقی پورفر، پژوهشی پیرامون تدبّر در قرآن، قم ۱۳۷۱ ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. جواهر الکلام ج۹، ص۳۹۲-۳۹۵    
۲. ابن منظور، لسان العرب، ذیل «رتل».    
۳. محمد بن یعقوب فیروزآبادی، ترتیب القاموس المحیط، ذیل «رتل»، چاپ طاهر احمد زاوی، بیروت ۱۳۹۹/۱۹۷۹.    
۴. احمد بن محمد فیّومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، ذیل «رتل»، بیروت: دارالفکر، (بی تا).
۵. محمود بن عمر زمخشری، اساس البلاغة، ذیل «رتل»، مصر ۱۹۷۲ـ۱۹۷۳.
۶. خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ذیل «رتل»، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۵.    
۷. فرقان/سوره۲۵، آیه۳۲.    
۸. مزمل/سوره۷۳، آیه۴.    
۹. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل فرقان:۳۲.    
۱۰. طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ذیل فرقان:۳۲.    
۱۱. محمود بن عمر زمخشری، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، ذیل فرقان: ۳۲، بیروت ۱۳۶۶/۱۹۴۷.
۱۲. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل فرقان:۳۲، بیروت:دارالفکر، (بی تا).    
۱۳. محمد بن شاه مرتضی فیض کاشانی، تفسیرالصافی، ذیل فرقان:۳۲، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲.    
۱۴. فرقان/سوره۲۵، آیه۳۲.    
۱۵. محمود بن عمر زمخشری، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، ذیل فرقان: ۳۲، بیروت ۱۳۶۶/۱۹۴۷.
۱۶. ابن جزری، النشر فی القراءات العشر، ج۱، ص۲۰۷ـ۲۰۸، چاپ علی محمد ضباع، مصر (۱۹۴۰)، چاپ افست تهران (بی تا).
۱۷. محمد بن بهادر زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۴۴۹ـ۴۵۰، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
۱۸. عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۱، ص۳۶۷ـ۳۶۸، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.
۱۹. ابن منظور، لسان العرب، ذیل «رتل».    
۲۰. محمد بن یعقوب فیروزآبادی، ترتیب القاموس المحیط، ذیل «رتل»، چاپ طاهر احمد زاوی، بیروت ۱۳۹۹/۱۹۷۹.    
۲۱. احمد بن محمد فیّومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، ذیل «رتل»، بیروت: دارالفکر، (بی تا).
۲۲. محمود بن عمر زمخشری، اساس البلاغة، ذیل «رتل»، مصر ۱۹۷۲ـ۱۹۷۳.
۲۳. خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ذیل «رتل»، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۵.    
۲۴. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل مزّمّل:۴.    
۲۵. طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ذیل مزّمّل:۴.    
۲۶. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، مشکوة الانوار، ج۱، ص۸۴، اصفهان (بی تا).
۲۷. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، عین الحیوة، ج۱، ص۵۱۱، تهران ۱۳۳۱ ش.
۲۸. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۸۱، ص۱۸۸، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۲۹. فخرالدین بن محمد طریحی، مجمع البحرین، ذیل رتل، چاپ احمد حسینی، تهران ۱۳۶۲ ش.
۳۰. محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۹، ص۳۹۴، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.    
۳۱. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۸۲، ص۵۰، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۳۲. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۸۹، ص۲۱۰، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۳۳. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۸۹، ص۲۱۵۲۱۶، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۳۴. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، مشکوة الانوار، ج۱، ص۸۴، اصفهان (بی تا).
۳۵. عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۱، ص۳۶۷ـ۳۶۸، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.
۳۶. ابن منظور، لسان العرب، ذیل «رتل».    
۳۷. محمد بن محمد غزالی، احیاء علوم الدّین، ج۱، ص۳۲۶ـ۳۲۷، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۳۸. محمد بن شاه مرتضی فیض کاشانی، تفسیرالصافی، ج۲، ص۲۲۴ـ۲۲۵، بیروت ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
۳۹. طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ذیل فرقان:۳۲.    
۴۰. طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ذیل مزمل:۴.    
۴۱. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل فرقان:۳۲، بیروت:دارالفکر، (بی تا).    
۴۲. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل مزمل:۴، بیروت:دارالفکر، (بی تا).    
۴۳. فرقان/سوره۲۵، آیه۳۲.    
۴۴. مزمل/سوره۷۳، آیه۴.    
۴۵. ابن جزری، النشر فی القراءات العشر، ج۱، ص۲۰۸، چاپ علی محمد ضباع، مصر (۱۹۴۰)، چاپ افست تهران (بی تا).
۴۶. محمد بن محمد غزالی، احیاء علوم الدّین، ج۱، ص۳۲۶، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۴۷. احمد بن علی نسائی، فضائل القرآن، ج۱، ص۶۳، چاپ سمیر خولی، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۴۸. طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ذیل فرقان:۳۲.    
۴۹. طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ذیل مزمل:۴.    
۵۰. محمود بن عمر زمخشری، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، ذیل فرقان: ۳۲، بیروت ۱۳۶۶/۱۹۴۷.
۵۱. محمود بن عمر زمخشری، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، ذیل، مزمل: ۴، بیروت ۱۳۶۶/۱۹۴۷.
۵۲. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۱، مقدمه، ص۱۷، بیروت: دارالفکر، (بی تا).
۵۳. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل فرقان: ۳۲، بیروت: دارالفکر، (بی تا).
۵۴. مزمل/سوره۷۳، آیه۴.    
۵۵. محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۹، ص۳۹۴۳۹۸، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.    
۵۶. طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ذیل مزّمّل:۴.    
۵۷. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۹۲، ص۱۹۱، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
۵۸. فخرالدین بن محمد طریحی، مجمع البحرین، ذیل رتل، چاپ احمد حسینی، تهران ۱۳۶۲ ش.
۵۹. طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ذیل فرقان:۳۲.    
۶۰. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۸۲، ص۳۴، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۶۱. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۸۲، ص۴۴، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۶۲. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۸۲، ص۵۰، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۶۳. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۸۹، ص۲۱۰، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۶۴. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۸۹، ص۲۱۶، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۶۵. عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۱، ص۳۶۸، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.
۶۶. محمد بن بهادر زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۴۵۰، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
۶۷. ولی اللّه نقی پورفر، پژوهشی پیرامون تدبّر در قرآن، ج۱، ص۳۸۳ به بعد، قم ۱۳۷۱ ش.
۶۸. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۸۲، ص۳۴، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۶۹. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، ج۸۲، ص۴۴، حدیث ۳۰، بحارالانوار، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۷۰. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۶۴، ص۳۱۵ به نقل از نهج البلاغة، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۷۱. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، مشکوة الانوار، ج۱، ص۸۴، اصفهان (بی تا).
۷۲. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، عین الحیوة، ج۱، ص۵۱۱، تهران ۱۳۳۱ ش.
۷۳. محمد بن محمد غزالی، احیاء علوم الدّین، ج۱، ص۳۲۶، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۷۴. عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۱، ص۳۶۷، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.
۷۵. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۸۲، ص۳۴، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۷۶. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، ج۸۲، ص۴۴، حدیث ۳۰، بحارالانوار، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۷۷. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۶۴، ص۳۱۵ به نقل از نهج البلاغة، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۷۸. محمد بن محمد غزالی، احیاء علوم الدّین، ج۱، ص۳۲۷، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۷۹. عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۱، ص۳۶۸، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ ش.
۸۰. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، ج۶۴، ص۳۱۵، بحارالانوار، به نقل از نهج البلاغه، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۸۱. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۶۵، ص۱۹۴، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۸۲. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۷۵، ص۲۴، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۸۳. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۷۵، ص۲۹، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۸۴. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۷۵، ص۷۳۷۴، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۸۵. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۷، ص۲۶۸، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۸۶. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۸۹، ص۲۰، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.    
۸۷. طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ذیل مزمل:۴.    
۸۸. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل مزمل:۴، بیروت:دارالفکر، (بی تا).    
۸۹. مزمل/سوره۷۳، آیه۴.    
۹۰. محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۹، ص۳۹۱، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.    
۹۱. محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۹، ص۳۹۸۴۰۰، چاپ عباس قوچانی، بیروت ۱۹۸۱.    
۹۲. فخرالدین بن محمد طریحی، مجمع البحرین، ذیل رتل، چاپ احمد حسینی، تهران ۱۳۶۲ ش.
۹۳. محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، مشکوة الانوار، ج۱، ص۸۴، اصفهان (بی تا).
۹۴. ابن جزری، النشر فی القراءات العشر، ج۱، ص۲۰۹، چاپ علی محمد ضباع، مصر (۱۹۴۰)، چاپ افست تهران (بی تا).
۹۵. سوره مزمل آیه۴    
۹۶. صفحه۱۷۲ تا۱۷۴    
۹۷. الحدائق الناضرة ج۸، ص۱۷۳-۱۷۶.    
۹۸. جواهر الکلام ج۹ ص۳۹۵-۴۰۰.    


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «ترتیل قرآن»، شماره۳۴۳۲.    
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۲، ص۴۴۴.    






جعبه‌ابزار