تخلص (صنایع بدیعی)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تخلّص، یکی از صنایع علم بدیع و نام شعریِ شاعر می‌باشد. در لغت به معنای «رهایی یافتن» است. تخلص دو کاربرد اصطلاحی دارد، یا از صنایع معنوی در دانش بدیع بوده، یا نام مستعار یا لقب شعری شاعر می‌باشد.


پیشینه

[ویرایش]

تخلص در غزل، احتمالاً از قرن هفتم به بعد مرسوم شده است.
[۱] همائی، جلال الدین، فنون بلاغت و صناعات ادبی، ج۱، ص۱۰۱، تهران ۱۳۶۳ش.
در شعر عربی ، مُتَنَبّی (۳۰۳ـ ۳۵۴) به استادی در این صنعت شهرت دارد و از میان شاعران ایرانی ، عنصری به او تشبیه شده است.
[۲] رشید وطواط، محمد بن محمد، حدایق السحر فی دقایق الشعر، ج۱، ص۳۲ـ ۳۳، چاپ عباس اقبال، تهران ۱۳۶۲ش.
اصطلاح تخلص بتدریج به مقطع غزل اطلاق شد و این صنعت را «گریز» نیز خواندند.
[۳] هدایت، رضاقلی، مدارج البلاغه، ج۱، ص۱۲۸، چاپ سنگی شیراز ۱۳۳۱.

در باره تخلص از زمان ابوعبیده (۱۱۰ـ۲۰۹) به بعد در آثار بلاغی تحقیق و بحث شده است. ابن اثیر
[۴] ابن‌اثیر، نصرالله بن محمد، المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر، ج۱، ص۱۵۲، چاپ احمد حوفی و بدوی طبانه، ریاض ۱۴۰۳ـ۱۴۰۴/ ۱۹۸۳ـ۱۹۸۴.
تخلص را یکی از پنج رکن مهم اثر بلاغی دانسته است.

معنای لغوی و اصطلاحی

[ویرایش]

تخلص در لغت به معنای خلاص شدن است. در اصطلاح، گذار از مقدمه سخن به مقصود نهایی را در شعر تخلص و گاه «براعت تخلص» می‌گویند که اغلب در قصیده به کار می‌رود و در واقع خلاص شدن از تغزل و تشبیب و آغازِ مدح است. تخلص در غزل پیش از چند بیت مدیحه پایانی می‌آید.
[۵] تفتازانی، مسعود بن عمر، کتاب المطوّل فی شرح تلخیص المفتاح، ج۱، ص۴۷۹، (استانبول) ۱۳۳۰، چاپ افست قم ۱۴۰۷.
[۶] ميرلوحى، سيدعلى و ابن ابی الاصبع، بدیع القرآن، ج۱، ص۱۶۷، چاپ حفنی محمدشرف، مصر ۱۳۷۷/۱۹۵۷.
[۷] فروغی، محمدحسین، علم بدیع، ج۱، ص۱۰۸، چاپ سنگی تهران ۱۳۳۵.

به عبارت دقیق‌تر، تخلص به این معنا، نامی است جز نام اصلی، کنیه و لقب شاعر که بدان شهرت می‌یابد که آن را در پایان شعر به ویژه در قصیده و غزل می‌آورد، همچنین تخلص به بیتی اطلاق می‌شود که شاعر نام خود را در آن ذکر می‌کند.
برخی از خاورشناسان از جمله "ابرمن" بر این گمان‌اند که تخلص از ویژگی‌های شعر پارسی پیش از اسلام بوده است؛‌ نمونه‌هایی چون وجود تخلص با بسامد بالا در بقایای شعر پیش از اسلام و ترانه‌های عامیانه و نیز وجود تخلص در کهن‌ترین نمونۀ شعر فارسی یا پهلوی فارسی شده، این ادعا را تا حدی تأیید می‌کند.

گریز شاعر

[ویرایش]

گاه تخلص، گریز شاعر از مفاخره یا شکایت یا حکایت رنج‌ها به ستایش ممدوح است.
[۸] تفتازانی، مسعود بن عمر، کتاب المطوّل فی شرح تلخیص المفتاح، ج۱، ص۴۷۹، (استانبول) ۱۳۳۰، چاپ افست قم ۱۴۰۷.
[۹] فاطمی، حسین، «نگاهی به حُسن تخلّص و تخلّص مولانا»، ج۱، ص۴۹۸، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد (یادنامه زنده یاد دکتر علی شریعتی)، سال ۳۲، ش ۳ و ۴ (پاییز و زمستان ۱۳۷۸).
در ادبیات فارسی گریز استادانه به مدح ممدوح را در قصیده «حُسن تخلص»، «حُسن مَخلَص» یا «حُسن خروج» می‌نامند.
[۱۰] کاشفی، حسین بن علی، بدایع الافکار فی صنایع الاشعار، ج۱، ص۱۳۴، چاپ میرجلال الدین کزّازی، تهران ۱۳۶۹ش.
[۱۱] همائی، جلال الدین، فنون بلاغت و صناعات ادبی، ج۱، ص۹۷، تهران ۱۳۶۳ش.
[۱۲] همائی، جلال الدین، فنون بلاغت و صناعات ادبی، ج۱، ص۱۰۰، تهران ۱۳۶۳ش.
[۱۳] رادویانی، محمد بن عمر، ترجمان البلاغه، ج۱، ص۵۷، چاپ احمد آتش، استانبول ۱۹۴۹، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ش.

در ادبیات عربی، اگر شاعر بتدریج و با ملایمت و مهارت از تشبیب به مدح برسد آن را تخلص می‌گویند و اگر این کار را شتاب زده و بدون مقدمه انجام دهد آن را «اقتضاب» (بُریدن) می‌خوانند.
[۱۵] قزوینی، محمد، الایضاح فی علوم البلاغه: المعانی و البیان و البدیع، ج۱، ص۴۴۲ـ۴۴۳، بیروت: دارالکتب العلمیه (بی تا).
احتمالاً این کار در اجرای امر ممدوح دایر بر رها کردن مقدمه چینی در قصیده، و یا تغییر دادن موضوع آن بوده است. این شیوه بین شعرای جاهلی و مُخَضرَم (کسانی که جاهلیت و اسلام را درک کردند) مرسوم بود.
از زمان عباسیان (قرن دوم تا هفتم)، گروهی از شاعران که به شاعران مُحدَث مشهورند، ظرافت بیشتری در گفتار به کار بردند و گریز از مقدمه به متن قصیده، شامل چند بیت و اغلب همراه وصف‌های زیبا و شگفت انگیز شد.
[۱۶] ابن‌اثیر، نصر الله بن محمد، المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر، ج۳، ص۱۴۷ـ ۱۴۸، چاپ احمد حوفی و بدوی طبانه، ریاض ۱۴۰۳ـ۱۴۰۴/ ۱۹۸۳ـ۱۹۸۴.


صنعت بدیعی

[ویرایش]

با عنایت به گستردگی حوزۀ کاربرد تخلص و تفاوت نگاه علمای بدیع، این صنعت در دو بخش بررسی می‌شود: تخلص به مفهوم عام و تخلص به مفهوم خاص

← تخلص به مفهوم عام


انتقال یافتن از معنایی به معنای دیگر و یا گریز از مقدمه (آغاز گفتار) به مقصود نهایی بدان‌سان که مناسبت مقدمه و مقصود از یک سو و انسجام و پیوستگی مطالب از جهت محتوا و سبک، از سوی دیگر، ادامۀ سخن ترغیب شود. از این نظر، تخلص در هر نوع کلام منظوم و منثور، اعم از مکتوب یا غیرمکتوب نقشی بنیادی دارد. برای نمونه گریز زدن روضه خوانان به واقعۀ کربلا از جمله مصادیق تخلص در معنی عام آن محسوب می‌شود.
تخلص را در ادبیات فارسی و ادبیات عرب از دیر باز به نام‌های دیگری چون گریز، گریز زدن، گریزگاه، مخلص یا مخالص و حسن تخلص را حسن الخروج، حسن مخلص، حسن المخالص و براعةالتخلص نامیده‌اند.

← تخلص به مفهوم خاص


گریز زدن و انتقال یافتن از پیش درآمد قصیده نظیر تشبیب، تغزل به مدح، تهنیت، تعزیت و مقاصد دیگر با رعایت اصول زیبایی‌شناسی و موازین ادبی است. شاعر در گریز شاعرانۀ خود به مناسبتی نغز و دل‌نشین، روانی الفاظ و غنای معنا نظر دارد و تلاش می‌کند که پیوند مطالب پیش و پس از تخلص به لطیف‌ترین، هنری‌ترین و ابتکاری‌ترین شکل ممکن صورت پذیرد. به کارگیری تخلص در قصاید رواج بیشتری نسبت به دیگر انواع شعر دارد و از گریز استادانه و هماهنگ با معیارهای زیبایی شناسانه به «حسن‌ تخلص» تعبیر می‌شود.
از سدۀ (۷قمری) و مقارن با تکامل و رواج غزل سرایی و ضعف و افول قصیده سرایی شاعران گاهی صنعت حسن تخلص را در ابیات پایانی غزل به کار برده‌اند. شاید به دلیل همین تحولات و نیز کاربرد تخلص به مفهوم "لقب شعری" در آخرین بیت غزل در همین دوران، حسن تخلص با صنعت حسن مقطع در آمیخت، به طوری که در عصر "رضاقلی هدایت"، تخلص به مقاطع غزلیات اطلاق شد.

←← مبدع تخلص در ادبیات فارسی


"همایی" معتقد است که "سعدی" برای رضایت سلاطین و حکام، این شیوه را ابداع کرد؛ "حافظ" نیز همین روش را برگزید و غزلیات آن‌ها سرمشق گویندگان بعد، به ویژه غزل‌سرایان عهد قاجار چون فروغی بسطامی، نشاط اصفهانی و وصال شیرازی شد.
بدیع نویسان مواردی چون پرداختن به حسن تخلص در یک یا دو بیت گریز زدن از (غزل) به مدح و توجه کردن به شأن و جایگاه ممدوح را به دلیل درآمیختن تخلص با مدح از معیارهای زیبایی شناسانۀ‌ حسن تخلص ذکر کرده‌اند.

دیدگاه علمای بدیع

[ویرایش]

بعضی علمای بدیع معتقدند که «بیت مَخْلَص» (بیت گریز به مقصود) باید قوی‌تر و زیباتر از ابیات دیگر باشد، وگرنه شاعر ممکن است به ظاهرسازی و تصنّع در شعر متهم شود.
[۱۷] رادویانی، محمد بن عمر، ترجمان البلاغه، ج۱، ص۵۷، چاپ احمد آتش، استانبول ۱۹۴۹، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ش.


لقب شعری شاعر

[ویرایش]

تخلص در این معنا، نام یا شهرت شاعر است که در انواع شعر ذکر می‌شود. ظاهراً نخستین تخلص‌های بجا مانده در شعر فارسی، از آنِ رودکی،
[۱۸] رودکی، جعفر بن محمد، رودکی: آثار منظوم، ج۱، ص۳۲، با ترجمه روسی، مسکو ۱۹۶۴.
دقیقی، کسایی، عماره مروزی، منوچهری و بسیاری از شاعران قرن چهارم و پنجم است.
[۱۹] شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۵۰، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.

علامه قزوینی
[۲۰] قزوینی، محمد، الایضاح فی علوم البلاغه، ج۲، ص۴۴، بیروت، دارالکتب العلمیه (بی تا) .
احتمال می‌دهد که نام‌هایی مانند فردوسی و عنصری تخلص نبوده باشد و شخص بر اساس نسبت به جایی یا کسی به آن مشهور شده باشد.

کاربرد

[ویرایش]

به گفته ابرمان، خاورشناس روسی (۱۳۱۷ـ۱۳۵۵/ ۱۸۹۹ـ ۱۹۳۷)، احتمالاً تخلص از مختصات شعر فارسی پیش از اسلام بوده است.
[۲۱] ریپکا، یان، تاریخ ادبیات ایران، ج۱، ص۱۶۶، ترجمه عیسی شهابی، تهران ۱۳۵۴ش.
تخلص تا پیش از قرن ششم غالباً در قصاید ذکر می‌شد و ذکر آن در غزل الزامی نبود
[۲۲] ریپکا، یان، تاریخ ادبیات ایران، ج۱، ص۱۶۶، ترجمه عیسی شهابی، تهران ۱۳۵۴ش.
[۲۳] مؤتمن، زین العابدین، تحول شعر فارسی، ج۱، ص۵۸، تهران (۱۳۳۹ش).
و کاربرد آن به سلیقه شاعر بستگی داشت. تخلص خود را آورده اما تقریباً در دو سوم از غزلهایش آن را ذکر نکرده است،
[۲۴] همائی، جلال الدین، فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران ۱۳۶۳ش.
[۲۵] شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی، در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۵۰ـ۳۵۱، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
[۲۶] مؤتمن، زین العابدین، تحول شعر فارسی، ج۱، ص۵۸، تهران (۱۳۳۹ش).


اقسام

[ویرایش]

بعضی از علمای بدیع، تخلص را سه گونه دانسته اند: در آخر غزل که اغلب چنین است، تخلص به عنوان ردیف شعر که بسیار نادر است و در اول غزل که بسیار خوشایند است.
[۲۷] کاشفی، حسین بن علی، بدایع الافکار فی صنایع الاشعار، ج۱، ص۱۳۵، چاپ میرجلال الدین کزّازی، تهران ۱۳۶۹ش.
از دوره مغول به بعد، بتدریج جای تخلص در آخر غزل تثبیت شد؛ گاه نیز در بیت پیش از آخر به کار می‌رفت.
[۲۸] مؤتمن، زین العابدین، ج۱، ص۵۷،۵۹ تحول شعر فارسی، تهران (۱۳۳۹ش).
تخلص در انواع دیگر شعر، از جمله رباعی
[۳۰] خیام، عمر بن ابراهیم، رباعیات خیام، ج۱، ص۱۴۳، با تصحیح، مقدمه و حواشی محمدعلی فروغی و قاسم غنی، ویرایش جدید همراه با ترجمه انگلیسی فیتز جرالد، چاپ بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۷۳ش.
و مثنوی
[۳۱] نظامی، الیاس بن یوسف، کتاب خسرو و شیرین، ص۴۵۹،چاپ حسن وحیددستگردی، تهران ۱۳۱۳ش.
نیز آمده است.

تخلص برای شناختن شاعر

[ویرایش]

تخلص گاه نشان دهنده زادگاه شاعر است، مثل رودکی و جامی و عراقی، گاه شغل شاعر مانند عطار، یا شهرت اجتماعی او مثل حافظ و حجت (ناصرخسرو). عده ای از شاعران به ممدوحان خود منسوب بوده اند، چنانکه سعدی به اتابک سعد بن زنگی،
[۳۲] صفا، ذبیح‌اللّه، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج۳، بخش ۱، ص۵۸۹، ج ۳، تهران ۱۳۷۸ش.
منوچهری به منوچهربن قابوس
[۳۳] منوچهری، احمدبن قوص، دیوان، ج۱، ص۲۲ ـ۲۳، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۴۷ش.
و خاقانی به خاقان اکبر منوچهر شروانشاه.
[۳۴] خاقانی، بدیل بن علی، دیوان، ج۱، ص۳۶، چاپ ضیاءالدین سجادی، تهران (۱۳۳۸ش).

البته در صحت بعضی از این نسبت‌ها تردید هست.
[۳۵] منوچهری، احمدبن قوص، دیوان، ج۱، ص۲۲ ـ۲۳، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۴۷ش.
[۳۶] شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۵۲، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
از موارد نادر، تخلص امیر معزّی (متوفی ۵۲۰) است که ملکشاه سلجوقی لقب خود، معزّالدّنیا و الدّین، را به سبب بدیهه پردازی شاعر به او پاداش داد.
[۳۷] نظامی عروضی، احمد بن عمر، چهارمقاله، ج۱، ص۶۸، چاپ محمد قزوینی و محمد معین، تهران ۱۳۳۳ش.


شاعران دو تخلصی

[ویرایش]

بعضی از شاعران دو تخلص داشته‌اند، مانند خاقانی که تخلصش در آغاز «حقایقی» بود و انوری که در آغاز «خاوری» تخلص می‌کرد.
[۳۸] خاقانی، بدیل بن علی، دیوان، ج۱، ص۷، چاپ ضیاءالدین سجادی، تهران (۱۳۳۸ش).
[۳۹] انوری، محمد بن محمد، دیوان، ج۱، مقدمه مدرس رضوی، ص۱۷، چاپ محمدتقی مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۴ش.
عطار، گاه «فرید»
[۴۰] عطار، محمد بن ابراهیم، دیوان،ص ۱۵۰، ۲۹۴، چاپ تقی تفضلی، تهران ۱۳۶۲ش.
و گاه «عطار»
[۴۱] عطار، محمد بن ابراهیم، دیوان، ج۱، ص۱۷۹،۳۶۳، چاپ تقی تفضلی، تهران ۱۳۶۲ش.
تخلص می‌کرد.
از موارد استثنایی مولوی است که نام محبوب و مراد خویش، «شمس»، را تخلص خود قرار داد. غالب محققان بر این باورند که تخلص مولانا «خاموش» نیز بوده است،
[۴۲] زرین کوب، عبدالحسین، سرّ نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی، ج۱، ص۳۸، تهران ۱۳۶۴ش.
[۴۳] زرین کوب، عبدالحسین، سرّ نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی، ج۱، ص۶۵، تهران ۱۳۶۴ش.
[۴۴] زرین کوب، عبدالحسین، سرّ نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی، ج۲، ص۷۵۷، تهران ۱۳۶۴ش.
اما شاید مولانا «خاموش» و «خمش» را برای گریز و خلاصی از سخن به کار برده باشد، نه به عنوان مُهر و نشان شاعری.
[۴۵] فاطمی، حسین، «نگاهی به حُسن تخلّص و تخلّص مولانا»، ج۱، ص۵۰۷ ـ۵۰۹، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد (یادنامه زنده یاد دکتر علی شریعتی)، سال ۳۲، ش ۳ و ۴ (پاییز و زمستان ۱۳۷۸).


دلیل تعدد تخلص شعری

[ویرایش]

۱) تغییر تخلص گاه به دلیل تغییر وزن شعر بوده است، مثل «نعمت اللّه» و «سید» که تخلص شاه نعمت اللّه ولی بود.
[۴۶] ولی، نعمه اللّه، کلیات اشعار شاه نعمت اللّه ولی، ج۱، ص۱۱۳، چاپ جواد نوربخش، تهران ۱۳۶۹ش.
[۴۷] ولی، نعمه اللّه، کلیات اشعار شاه نعمت اللّه ولی، ج۱، ص۲۲۵، چاپ جواد نوربخش، تهران ۱۳۶۹ش.


۲) گاه به سبب تحول در زندگی شاعر بوده است، مانند شهریار که ابتدا «بهجت» تخلص می‌کرد.
[۴۸] شهریار، محمدحسین، کلیات دیوان شهریار، ج۱، ص۳۷، تبریز ۱۳۴۹ش.


نحوه انتخاب

[ویرایش]

۱) به گروهی از شاعران گذشته، استادان معاصرشان تخلص می‌داده اند.
[۴۹] حزین، محمدعلی بن ابیطالب، تذکره المعاصرین، ج۱، ص۱۹۹، چاپ معصومه سالک، تهران ۱۳۷۵ش.


۲) در دوره اخیر، انجمن‌های ادبی برای برخی شاعران تخلص تعیین کرده‌اند؛ مثلاً در انجمن ادبی خراسان ، نصرت منشی باشی (متوفی ۱۳۳۴ش) برای مهدی اخوان ثالث ، تخلص «امید» را انتخاب کرد.
[۵۰] اخوان ثالث، مهدی، صدای حیرت بیدار: گفتوگوهای مهدی اخوان ثالث، ج۱، ص۲۹۸، زیرنظر و با مقدمه مرتضی کاخی، تهران ۱۳۷۱ش.


۳) برخی نیز با تفأل از دیوان شاعران کهن تخلص خود را انتخاب کرده اند، مانند شهریار که با تفأل از دیوان حافظ، تخلص خود را برگزید.
[۵۱] شهریار، محمدحسین، کلیات دیوان شهریار، ج۱، ص۳۷، تبریز ۱۳۴۹ش.
تخلص به مثابه مُهری بر مالکیت شاعر نسبت به اثرش بوده است و هر که قصد سرقت شعر دیگری را داشته، تخلص آن شعر را تغییر می‌داده است.
[۵۲] شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۴۷، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
عطار در منطق الطیر
[۵۳] عطار، محمد بن ابراهیم، منطق الطیر: مقامات الطیور، ج۱، ص۲۵۳، چاپ صادق گوهرین، تهران ۱۳۴۸ش.
اشاره کرده که طعام هیچ ظالمی را نخورده و کتاب کسی را تخلص نکرده است.

عوامل انتخاب

[ویرایش]

۱) عوامل شناختی و موسیقایی: در انتخاب تخلص، عوامل معنی شناختی و موسیقایی تأثیر داشته است. به عقیده شفیعی کدکنی،
[۵۴] شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۵۷، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
غالب تخلص‌ها با چند وزن ساده عروضی هماهنگ‌اند، مثلاً سعدی و حافظ با فَعلُن، سنایی و ظهوری با فعولُن، کلیم و نجیب با فَعول، خاقانی با مفعولن، و آرزو و آفرین با فاعلن. در واقع، غالب تخلص‌ها از دو یا سه هجا تشکیل شده است تا در اوزان و بحرهای مختلف شعری بگنجد.

۲) شرایط زمانی: مضمون تخلص‌ها نیز متناسب با اوضاع زمان تغییر می‌کرده است؛ پس از حمله مغولان به ایران و ورود شعر فارسی به هند ، تخلص‌هایی از قبیل مسکین ، گدا، آواره، محزون، حُزنی، حزین و بینوا رایج شد، در حالی که در تمام کتاب لباب الالباب، نخستین تذکره پیش از مغول، از این نوع تخلص‌ها اثری نیست.
[۵۵] شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۶۰ـ۳۶۴، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.


۳) شرایط جغرافیایی: خاستگاه جغرافیایی و نسب خانوادگی: مثل تخلص رودکی، کسایی و دقیقی.

۴) نسبت نام ممدوح: مثل تخلص منوچهری و خاقانی که از نام "منوچهر بن قابوس" و "خاقان اکبر منوچهر شروانشاه" و یا سعدی که به روایتی ضعیف از نام "سعد ابن زنگی" گرفته شده است.

۵) شغل شاعر: با توجه به شغل شاعر مثل تخلص عطار.

۶) عامل دینی – اعتقادی: مثل حجت، لقب و تخلص ناصر خسرو.

۷) نام شاعران: بسیاری از شعرای دورۀ نخستین از نام خود، تخلص گزیده‌اند، مثل «احمد»، تخلص احمد جام ژنده پیل.

۸) استاد گزینی: در تاریخ ادبیات فارسی سنت تخلص گزینی توسط استاد حداقل به سدۀ ‌۶ قمری می‌رسد: برای نمونه ابوالعلای گنجوی استاد خاقانی، ضمن قطعه‌ای که در هجو خاقانی سروده، تصریح می‌کند که «لقب» خاقانی را وی تعیین کرده است.

شیوه شاعران

[ویرایش]

در دوره معاصر، به رغم آن‌که بسیاری از شاعران به نام واقعی خود معروف شده‌اند، بعضی تخلص‌ها از نام شاعر مشهورتر شده است، مانند «سایه» تخلص هوشنگ ابتهاج و «شهریار» تخلص محمدحسین بهجت. برخی از شاعران فارسی‌گوی معاصر، از جمله سیمین بهبهانی و هوشنگ ابتهاج، خود را در بیش‌تر غزل‌ها مقید به ذکر تخلص کرده‌اند و بسیاری، مانند فریدون مشیری و شفیعی کدکنی، اگر تخلصی هم داشته‌اند خود را به ذکر آن ملزم ندانسته‌اند. در شعر نو فارسی گاه شاعران نام کوچک یا نام شعری خود را به صورت خطاب یا به نحوی دیگر در شعر ذکر کرده اند.
[۵۶] شاملو، احمد، مدایح بی‌صله: اشعار تا سال ۱۳۶۹، ج۱، ص۴۵ـ۴۶، تهران ۱۳۷۹ش.
[۵۷] شاملو، احمد، مدایح بی‌صله: اشعار تا سال ۱۳۶۹، ج۱، ص۴۸، تهران ۱۳۷۹ش.
[۵۸] شاملو، احمد، مدایح بی‌صله: اشعار تا سال ۱۳۶۹، ج۱، ص۵۰، تهران ۱۳۷۹ش.
[۵۹] اخوان ثالث، مهدی، ص۲۵، آخر شاهنامه، مجموعه شعر، تهران ۱۳۶۱ش
[۶۰] مشیری، فریدون، از دیار آشتی، ج۱، ص۱۱۵، تهران ۱۳۷۱ش.
[۶۱] سپهری، سهراب، هشت کتاب، ج۱، ص۳۹۰، تهران ۱۳۷۶ش.


تخلص در ادبیات

[ویرایش]

اصطلاحات مشترک در علوم محتلف با زبان‌های مختلف از جهت معنی و تاریخچه با یکدیگر تفاوت دارند. همچون تخلص که در ادبیات فارسی، عربی و ترکی که اشتراک لفظی دارد اما اشتراک مفهومی ندارد.

← ادبیات فارسی


محمدخلیل مرادی(متوفی ۱۲۰۶) در تذکره عربی خود راجع به شرح حال شعرای عربی زبان و ترک زبان، داشتن تخلص را شیوه شاعران ایران و روم شرقی می‌داند.
[۶۲] مرادی، محمد خلیل بن علی، سِلک الدُرَر فی اعیان القرن الثانی عشر، ج۱، ص۱۰۸، بولاق ۱۲۹۱ـ۱۳۰۱، چاپ افست بغداد (بی تا).
[۶۳] مرادی، محمد خلیل بن علی، سِلک الدُرَر فی اعیان القرن الثانی عشر، ج۲، ص۴، بولاق ۱۲۹۱ـ۱۳۰۱، چاپ افست بغداد (بی تا).

می‌توان گفت در ادوار بعد، از سدۀ ۵قمری و در عصر "سنایی" به تدریج مسئلۀ «ضرورت تخلص»، مطرح شد و تا عهد قاجار ادامه یافت. با وجود این‌که تخلص را از ویژگی‌های شعر فارسی دانسته‌اند.
در شعر پارسی به جا مانده از دوران نخستین، اولین تخلص‌های آگاهانه به رودکی تعلق دارد. پس کسایی، منوچهری و بسیاری از شاعران سدۀ ۴ و آغاز سدۀ ۵قمری نمونه‌های تخلص را می‌توان دید کاربرد تخلص در غزل از سدۀ ۶قمری به بعد رواج یافت، در حالی که پیش از آن بیشتر در قصاید معمول بود.

← ادبیات ترکی


مصادیقی از این صنعت را در شعر زبان‌هایی که متأثر از زبان و ادبیات فارسی است مثل شعر ترکی و اردو می‌توان یافت.
در ادبیات ترکی، نام شعریِ شاعر را «مَخْلَص»، بیتی را که تخلص در آن ذکر می‌شود، «بیت مَخلَص» و منظومه ای را که تخلص گرفتن شاعر را شرح می‌دهد، «مخلصنامه» می‌گویند. همچنین توجه شاعر به معنای نام خود و پرداختن به آن و ذکر تخلص خود با ایهام را «حُسن تخلص» می‌نامند. تخلص در ادبیات اردو به معنای «گریز قصیده»، «خلاصه کردن مطلب» و نیز نام شاعر است.

← ادبیات عربی


در شعر عربی با وجود پیشینه و کاربرد فراوان تخلص به معنای صنعت بدیعی، نشانه‌های قاطع و روشنی از کاربرد تخلص به معنای لقب و نام شعری دیده نمی‌شود.
شفیعی کدکنی
[۶۴] شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۴۳، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
عقیده دارد که اگر تخلص در اشعاری به زبان‌های دیگر پیدا شود، تحت تأثیر ادبیات فارسی بوده است. در شعر عربی تخلص به عنوان نام شعری شاعر کاربرد و سابقه چندانی ندارد،
[۶۵] شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۴۵، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
اگرچه نمونه‌هایی از قرن چهارم به جا مانده است.
[۶۶] ثعالبی، عبدالملک بن محمد، یتیمه الدهر، ج۴، ص۴۷۸، چاپ مفیدمحمد قمیحه، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.


پایان تخلص

[ویرایش]

با ظهور "نیمایوشیج" و شکوفایی شعر جدید فارسی، شاعران نوپرداز را از قید تخلص آزاد کرد و بسیاری از شاعران ترجیح دادند که به همان نام و نام‌خانوادگی خود اشتهار یابند، هر چند که برخی از آنان در دوره‌هایی از حیات ادبی، تخلص خود را در اشعارشان به کار برد‌ه‌اند، از جمله مهدی اخوان ثالث و محمدرضا شفیعی کدکنی.
[۶۷] بجنوردی، کاظم موسوی، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، سازمان انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۱، ج۱۴، ص۶۸۲.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ميرلوحى، سيدعلى و ابن ابی الاصبع، بدیع القرآن، چاپ حفنی محمدشرف، مصر ۱۳۷۷/۱۹۵۷.
(۲) ابن‌اثیر، نصر الله بن محمد، المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر، چاپ احمد حوفی و بدوی طبانه، ریاض ۱۴۰۳ـ۱۴۰۴/ ۱۹۸۳ـ۱۹۸۴.
(۳) اخوان ثالث، مهدی، آخر شاهنامه، مجموعه شعر، تهران ۱۳۶۱ش.
(۴) اخوان ثالث، مهدی، صدای حیرت بیدار: گفت و گوهای مهدی اخوان ثالث، زیرنظر و با مقدمه مرتضی کاخی، تهران ۱۳۷۱ش.
(۵) انوری، محمد بن محمد، دیوان، چاپ محمدتقی مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۴ش.
(۶) تفتازانی، مسعود بن عمر، کتاب المطوّل فی شرح تلخیص المفتاح، (استانبول) ۱۳۳۰، چاپ افست قم ۱۴۰۷.
(۷) ثعالبی، عبدالملک بن محمد، یتیمه الدهر، چاپ مفیدمحمد قمیحه، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
(۸) حزین، محمدعلی بن ابیطالب، تذکره المعاصرین، چاپ معصومه سالک، تهران ۱۳۷۵ش.
(۹) خاقانی، بدیل بن علی، دیوان، چاپ ضیاءالدین سجادی، تهران (۱۳۳۸ش).
(۱۰) قزوینی، محمد، الایضاح فی علوم البلاغه: المعانی و البیان و البدیع، بیروت: دارالکتب العلمیه (بی تا).
(۱۱) خیام، عمر بن ابراهیم، رباعیات خیام، با تصحیح، مقدمه و حواشی محمدعلی فروغی و قاسم غنی، ویرایش جدید همراه با ترجمه انگلیسی فیتز جرالد، چاپ بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۷۳ش.
(۱۲) دهلوی، احمد، فرهنگ آصفیه، لاهور ۱۹۸۶.
(۱۳) رادویانی، محمد بن عمر، ترجمان البلاغه، چاپ احمد آتش، استانبول ۱۹۴۹، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ش.
(۱۴) رشید وطواط، محمد بن محمد، حدایق السحر فی دقایق الشعر، چاپ عباس اقبال، تهران ۱۳۶۲ش.
(۱۵) رودکی، جعفر بن محمد، رودکی: آثار منظوم، با ترجمه روسی، مسکو ۱۹۶۴.
(۱۶) ریپکا، یان، تاریخ ادبیات ایران، ترجمه عیسی شهابی، تهران ۱۳۵۴ش.
(۱۷) زرین کوب، عبدالحسین، سرّ نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی، تهران ۱۳۶۴ش.
(۱۸) سپهری، سهراب، هشت کتاب، تهران ۱۳۷۶ش.
(۱۹) سرهندی، وارث، علمی اردو لغت (جامع)، لاهور ۱۹۸۳.
(۲۰) شاملو، احمد، مدایح بی‌صله: اشعار تا سال ۱۳۶۹، تهران ۱۳۷۹ش.
(۲۱) شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
(۲۲) شهریار، محمدحسین، کلیات دیوان شهریار، تبریز ۱۳۴۹ش.
(۲۳) صفا، ذبیح‌اللّه، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج ۳، تهران ۱۳۷۸ش.
(۲۴) عطار، محمد بن ابراهیم، دیوان، چاپ تقی تفضلی، تهران ۱۳۶۲ش.
(۲۵) عطار، محمد بن ابراهیم، منطق الطیر: مقامات الطیور، چاپ صادق گوهرین، تهران ۱۳۴۸ش.
(۲۶) فاطمی، حسین، «نگاهی به حُسن تخلّص و تخلّص مولانا»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد (یادنامه زنده یاد دکتر علی شریعتی)، سال ۳۲، ش ۳ و ۴ (پاییز و زمستان ۱۳۷۸).
(۲۷) فروغی، محمدحسین، علم بدیع، چاپ سنگی تهران ۱۳۳۵.
(۲۸) قزوینی، محمد، یادداشت‌های قزوینی، چاپ ایرج افشار، تهران ۱۳۶۳ش.
(۲۹) کاشفی، حسین بن علی، بدایع الافکار فی صنایع الاشعار، چاپ میرجلال الدین کزّازی، تهران ۱۳۶۹ش.
(۳۰) مرادی، محمد خلیل بن علی، سِلک الدُرَر فی اعیان القرن الثانی عشر، بولاق ۱۲۹۱ـ۱۳۰۱، چاپ افست بغداد (بی تا).
(۳۱) مشیری، فریدون، از دیار آشتی، تهران ۱۳۷۱ش.
(۳۲) منوچهری، احمدبن قوص، دیوان، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۴۷ش.
(۳۳) مؤتمن، زین العابدین، تحول شعر فارسی، تهران (۱۳۳۹ش).
(۳۴) نظامی، الیاس بن یوسف، کتاب خسرو و شیرین، چاپ حسن وحیددستگردی، تهران ۱۳۱۳ش.
(۳۵) نظامی عروضی، احمد بن عمر، چهارمقاله، چاپ محمد قزوینی و محمد معین، تهران ۱۳۳۳ش.
(۳۶) ولی، نعمت‌اللّه، کلیات اشعار شاه نعمت اللّه ولی، چاپ جواد نوربخش، تهران ۱۳۶۹ش.
(۳۷) هدایت، رضاقلی، مدارج البلاغه، چاپ سنگی شیراز ۱۳۳۱.
(۳۸) همائی، جلال الدین، فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران ۱۳۶۳ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. همائی، جلال الدین، فنون بلاغت و صناعات ادبی، ج۱، ص۱۰۱، تهران ۱۳۶۳ش.
۲. رشید وطواط، محمد بن محمد، حدایق السحر فی دقایق الشعر، ج۱، ص۳۲ـ ۳۳، چاپ عباس اقبال، تهران ۱۳۶۲ش.
۳. هدایت، رضاقلی، مدارج البلاغه، ج۱، ص۱۲۸، چاپ سنگی شیراز ۱۳۳۱.
۴. ابن‌اثیر، نصرالله بن محمد، المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر، ج۱، ص۱۵۲، چاپ احمد حوفی و بدوی طبانه، ریاض ۱۴۰۳ـ۱۴۰۴/ ۱۹۸۳ـ۱۹۸۴.
۵. تفتازانی، مسعود بن عمر، کتاب المطوّل فی شرح تلخیص المفتاح، ج۱، ص۴۷۹، (استانبول) ۱۳۳۰، چاپ افست قم ۱۴۰۷.
۶. ميرلوحى، سيدعلى و ابن ابی الاصبع، بدیع القرآن، ج۱، ص۱۶۷، چاپ حفنی محمدشرف، مصر ۱۳۷۷/۱۹۵۷.
۷. فروغی، محمدحسین، علم بدیع، ج۱، ص۱۰۸، چاپ سنگی تهران ۱۳۳۵.
۸. تفتازانی، مسعود بن عمر، کتاب المطوّل فی شرح تلخیص المفتاح، ج۱، ص۴۷۹، (استانبول) ۱۳۳۰، چاپ افست قم ۱۴۰۷.
۹. فاطمی، حسین، «نگاهی به حُسن تخلّص و تخلّص مولانا»، ج۱، ص۴۹۸، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد (یادنامه زنده یاد دکتر علی شریعتی)، سال ۳۲، ش ۳ و ۴ (پاییز و زمستان ۱۳۷۸).
۱۰. کاشفی، حسین بن علی، بدایع الافکار فی صنایع الاشعار، ج۱، ص۱۳۴، چاپ میرجلال الدین کزّازی، تهران ۱۳۶۹ش.
۱۱. همائی، جلال الدین، فنون بلاغت و صناعات ادبی، ج۱، ص۹۷، تهران ۱۳۶۳ش.
۱۲. همائی، جلال الدین، فنون بلاغت و صناعات ادبی، ج۱، ص۱۰۰، تهران ۱۳۶۳ش.
۱۳. رادویانی، محمد بن عمر، ترجمان البلاغه، ج۱، ص۵۷، چاپ احمد آتش، استانبول ۱۹۴۹، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ش.
۱۴. ابن‌اثیر، نصر الله بن محمد، المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر، ج۳، ص۱۴۱.    
۱۵. قزوینی، محمد، الایضاح فی علوم البلاغه: المعانی و البیان و البدیع، ج۱، ص۴۴۲ـ۴۴۳، بیروت: دارالکتب العلمیه (بی تا).
۱۶. ابن‌اثیر، نصر الله بن محمد، المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر، ج۳، ص۱۴۷ـ ۱۴۸، چاپ احمد حوفی و بدوی طبانه، ریاض ۱۴۰۳ـ۱۴۰۴/ ۱۹۸۳ـ۱۹۸۴.
۱۷. رادویانی، محمد بن عمر، ترجمان البلاغه، ج۱، ص۵۷، چاپ احمد آتش، استانبول ۱۹۴۹، چاپ افست تهران ۱۳۶۲ش.
۱۸. رودکی، جعفر بن محمد، رودکی: آثار منظوم، ج۱، ص۳۲، با ترجمه روسی، مسکو ۱۹۶۴.
۱۹. شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۵۰، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
۲۰. قزوینی، محمد، الایضاح فی علوم البلاغه، ج۲، ص۴۴، بیروت، دارالکتب العلمیه (بی تا) .
۲۱. ریپکا، یان، تاریخ ادبیات ایران، ج۱، ص۱۶۶، ترجمه عیسی شهابی، تهران ۱۳۵۴ش.
۲۲. ریپکا، یان، تاریخ ادبیات ایران، ج۱، ص۱۶۶، ترجمه عیسی شهابی، تهران ۱۳۵۴ش.
۲۳. مؤتمن، زین العابدین، تحول شعر فارسی، ج۱، ص۵۸، تهران (۱۳۳۹ش).
۲۴. همائی، جلال الدین، فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران ۱۳۶۳ش.
۲۵. شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی، در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۵۰ـ۳۵۱، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
۲۶. مؤتمن، زین العابدین، تحول شعر فارسی، ج۱، ص۵۸، تهران (۱۳۳۹ش).
۲۷. کاشفی، حسین بن علی، بدایع الافکار فی صنایع الاشعار، ج۱، ص۱۳۵، چاپ میرجلال الدین کزّازی، تهران ۱۳۶۹ش.
۲۸. مؤتمن، زین العابدین، ج۱، ص۵۷،۵۹ تحول شعر فارسی، تهران (۱۳۳۹ش).
۲۹. خیام، عمر بن ابراهیم، رباعیات خیام، ج۱، ص۱۲۷.    
۳۰. خیام، عمر بن ابراهیم، رباعیات خیام، ج۱، ص۱۴۳، با تصحیح، مقدمه و حواشی محمدعلی فروغی و قاسم غنی، ویرایش جدید همراه با ترجمه انگلیسی فیتز جرالد، چاپ بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۷۳ش.
۳۱. نظامی، الیاس بن یوسف، کتاب خسرو و شیرین، ص۴۵۹،چاپ حسن وحیددستگردی، تهران ۱۳۱۳ش.
۳۲. صفا، ذبیح‌اللّه، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج۳، بخش ۱، ص۵۸۹، ج ۳، تهران ۱۳۷۸ش.
۳۳. منوچهری، احمدبن قوص، دیوان، ج۱، ص۲۲ ـ۲۳، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۴۷ش.
۳۴. خاقانی، بدیل بن علی، دیوان، ج۱، ص۳۶، چاپ ضیاءالدین سجادی، تهران (۱۳۳۸ش).
۳۵. منوچهری، احمدبن قوص، دیوان، ج۱، ص۲۲ ـ۲۳، چاپ محمد دبیرسیاقی، تهران ۱۳۴۷ش.
۳۶. شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۵۲، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
۳۷. نظامی عروضی، احمد بن عمر، چهارمقاله، ج۱، ص۶۸، چاپ محمد قزوینی و محمد معین، تهران ۱۳۳۳ش.
۳۸. خاقانی، بدیل بن علی، دیوان، ج۱، ص۷، چاپ ضیاءالدین سجادی، تهران (۱۳۳۸ش).
۳۹. انوری، محمد بن محمد، دیوان، ج۱، مقدمه مدرس رضوی، ص۱۷، چاپ محمدتقی مدرس رضوی، تهران ۱۳۶۴ش.
۴۰. عطار، محمد بن ابراهیم، دیوان،ص ۱۵۰، ۲۹۴، چاپ تقی تفضلی، تهران ۱۳۶۲ش.
۴۱. عطار، محمد بن ابراهیم، دیوان، ج۱، ص۱۷۹،۳۶۳، چاپ تقی تفضلی، تهران ۱۳۶۲ش.
۴۲. زرین کوب، عبدالحسین، سرّ نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی، ج۱، ص۳۸، تهران ۱۳۶۴ش.
۴۳. زرین کوب، عبدالحسین، سرّ نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی، ج۱، ص۶۵، تهران ۱۳۶۴ش.
۴۴. زرین کوب، عبدالحسین، سرّ نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی، ج۲، ص۷۵۷، تهران ۱۳۶۴ش.
۴۵. فاطمی، حسین، «نگاهی به حُسن تخلّص و تخلّص مولانا»، ج۱، ص۵۰۷ ـ۵۰۹، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد (یادنامه زنده یاد دکتر علی شریعتی)، سال ۳۲، ش ۳ و ۴ (پاییز و زمستان ۱۳۷۸).
۴۶. ولی، نعمه اللّه، کلیات اشعار شاه نعمت اللّه ولی، ج۱، ص۱۱۳، چاپ جواد نوربخش، تهران ۱۳۶۹ش.
۴۷. ولی، نعمه اللّه، کلیات اشعار شاه نعمت اللّه ولی، ج۱، ص۲۲۵، چاپ جواد نوربخش، تهران ۱۳۶۹ش.
۴۸. شهریار، محمدحسین، کلیات دیوان شهریار، ج۱، ص۳۷، تبریز ۱۳۴۹ش.
۴۹. حزین، محمدعلی بن ابیطالب، تذکره المعاصرین، ج۱، ص۱۹۹، چاپ معصومه سالک، تهران ۱۳۷۵ش.
۵۰. اخوان ثالث، مهدی، صدای حیرت بیدار: گفتوگوهای مهدی اخوان ثالث، ج۱، ص۲۹۸، زیرنظر و با مقدمه مرتضی کاخی، تهران ۱۳۷۱ش.
۵۱. شهریار، محمدحسین، کلیات دیوان شهریار، ج۱، ص۳۷، تبریز ۱۳۴۹ش.
۵۲. شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۴۷، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
۵۳. عطار، محمد بن ابراهیم، منطق الطیر: مقامات الطیور، ج۱، ص۲۵۳، چاپ صادق گوهرین، تهران ۱۳۴۸ش.
۵۴. شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۵۷، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
۵۵. شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۶۰ـ۳۶۴، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
۵۶. شاملو، احمد، مدایح بی‌صله: اشعار تا سال ۱۳۶۹، ج۱، ص۴۵ـ۴۶، تهران ۱۳۷۹ش.
۵۷. شاملو، احمد، مدایح بی‌صله: اشعار تا سال ۱۳۶۹، ج۱، ص۴۸، تهران ۱۳۷۹ش.
۵۸. شاملو، احمد، مدایح بی‌صله: اشعار تا سال ۱۳۶۹، ج۱، ص۵۰، تهران ۱۳۷۹ش.
۵۹. اخوان ثالث، مهدی، ص۲۵، آخر شاهنامه، مجموعه شعر، تهران ۱۳۶۱ش
۶۰. مشیری، فریدون، از دیار آشتی، ج۱، ص۱۱۵، تهران ۱۳۷۱ش.
۶۱. سپهری، سهراب، هشت کتاب، ج۱، ص۳۹۰، تهران ۱۳۷۶ش.
۶۲. مرادی، محمد خلیل بن علی، سِلک الدُرَر فی اعیان القرن الثانی عشر، ج۱، ص۱۰۸، بولاق ۱۲۹۱ـ۱۳۰۱، چاپ افست بغداد (بی تا).
۶۳. مرادی، محمد خلیل بن علی، سِلک الدُرَر فی اعیان القرن الثانی عشر، ج۲، ص۴، بولاق ۱۲۹۱ـ۱۳۰۱، چاپ افست بغداد (بی تا).
۶۴. شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۴۳، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
۶۵. شفیعی کدکنی، محمدرضا، «روانشناسیِ اجتماعیِ شعر فارسی: در نگاهی به تخلّص ها»، ج۱، ص۳۴۵، در سخنواره: پنجاه و پنج گفتار پژوهشی به یاد دکتر پرویز ناتل خانلری، به کوشش ایرج افشار و هانس روبرت رویمر، تهران ۱۳۷۶ش.
۶۶. ثعالبی، عبدالملک بن محمد، یتیمه الدهر، ج۴، ص۴۷۸، چاپ مفیدمحمد قمیحه، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
۶۷. بجنوردی، کاظم موسوی، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، سازمان انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۱، ج۱۴، ص۶۸۲.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تخلص»، شماره۳۳۷۴.    



جعبه ابزار