تجرید (عرفان)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تَجْرید، اصطلاحی در تصوف و عرفان که در مراتب پایین‌تر به معنای در تملک نداشتن چیزی از امور دنیوی، و خواستار نبودن پاداش اخروی در ازای ترک دنیاست، و در مراتب بالاتر به زدودن ماسوای حق (از جمله شوائب انانیّت) از سرّ سالک تعبیر شده است.
[۱] مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف، به کوشش محمد روشن، ج۴، ص۱۴۲۱، تهران، ۱۳۶۶ش.
[۲] روزبهان بقلی، شرح شطحیات، به کوشش هانری کربن، ج۱، ص۵۶۷، تهران، ۱۳۶۰ش.
[۳] ابن عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیه، به کوشش عثمان یحیی، ج۱۳، ص۲۱۰، قاهره، ۱۹۸۵م-۱۹۹۰م.
[۴] ابن عربی، محیی‌الدین، اصطلاحات، به کوشش بسام عبدالوهاب جابی، ج۱، ص۶۲، بیروت، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۰م.



معنای لغوی تجرید

[ویرایش]

در لغت به معنای برهنه کردن، پیراستن، اصلاح کردن و تنهایی گزیدن است.
[۵] احمد بن علی بیهقی، تاج المصادر، ج۲، ص۵۵۲، چاپ هادی عالم زاده، تهران ۱۳۶۶ـ ۱۳۷۵ش.
[۶] فخرالدین بن محمد طریحی، مجمع البحرین، ذیل «جَرد»، چاپ احمد حسینی، تهران ۱۳۶۲ش.
[۷] اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیّة، ذیل «جَرد»، چاپ احمدعبدالغفور عطار، بیروت، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش.
[۸] محمد بن جلال الدین غیاث الدین رامپوری، غیاث اللّغات، ذیل «جَرد»، چاپ منصور ثروت، تهران ۱۳۷۵ش.
[۹] دهخدا، ذیل «جَرد».


انواع تجرید

[ویرایش]

بر این اساس، صوفیه مراتب پایین‌تر تجرید را برهنه شدن از اَعراض و اعواض دانسته‌اند و آن را به دو مرتبۀ ظاهر و باطن تقسیم کرده‌اند.
[۱۰] مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف، به کوشش محمد روشن، ج۴، ص۱۴۲۱، تهران، ۱۳۶۶ش.
[۱۱] عزالدین کاشانی، محمود، مصباح الهدایه، به کوشش جلال‌الدین همایی، ج۱، ص۱۴۳، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۱۲] آملی، محمد، نفائس الفنون، ج۲، ص۲۶، تهران، ۱۳۷۷ش.


تجرید ظاهر

[ویرایش]

تجرید ظاهر‌ ــ که همان ترک‌ مالکیت امور دنیاست ــ مقام عیسی (ع) شمرده شده است که به باور صوفیه، در حالی از دنیا رفت که چیزی از دنیا در ملک او نبود.
[۱۳] مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف، به کوشش محمد روشن، ج۴، ص۱۴۲۱-۱۴۲۲، تهران، ۱۳۶۶ش.
[۱۴] عبادی، منصور، صوفی نامه، به کوشش غلامحسین یوسفی، ج۱، ص۱۲۹، تهران، ۱۳۴۷ش.


تجرید باطن

[ویرایش]

اهل تصـوف تجرید باطن را نیز نخواستن عوض و پاداش ــ چه در حال و چه در آینده ــ در ازای آن‌چه ترک شده است، تعبیر کرده‌اند و برای آن نیز حکمت‌هایی برشمرده‌اند، از جمله آن‌که، بنده از خود چیزی ندارد که برای ترک آن طلب عوض کند؛ به علاوه، دنیا نزد اهل سلوک چندان بی‌مقدار است که آن را عوضی نیست. از سوی دیگر، آرزوی پاداش را در سر پروراندن به معنای بندگی نمودن به علتی غیر اوست، حال آن‌که او را باید به جهت شایستگی و وجوب حقش عبادت کرد. از این‌روست که صوفیه بر آن باورند که سالکی که از اسارت دنیا رسته است، تنها باید شکرگزار این‌ نعمت حق باشد و از عبادت‌ خداوند به تجارت با او نپردازد.
[۱۵] عزالدین کاشانی، محمود، مصباح الهدایه، به کوشش جلال‌الدین همایی، ج۱، ص۱۴۳، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۱۶] آملی، محمد، نفائس الفنون، ج۲، ص۲۶، تهران، ۱۳۷۷ش.
[۱۷] مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف، به کوشش محمد روشن، ج۴، ص۱۴۲۴-۱۴۲۵، تهران، ۱۳۶۶ش.
[۱۸] ادب الملوک، به کوشش برند راتکه، ج۱، ص‌۲۲، بیروت، ۱۹۹۱م.


تجرید از هر حال و مقام

[ویرایش]

افزون بر تجرد ظاهر و باطن، در منابع صوفیه به مرتبۀ بالاتری نیز اشاره شده است و آن تجرید از هر حال و مقامی است که سالک بر اثر تجرید ظاهر و باطن بدان‌ها می‌رسد. به عبارت دیگر، کمال تجرید آن است که سرّ سالک با هیچ حال و مقامی آرام نگیرد و در درون خود، از رسیدن به آن احساس تکبر و عُجب نکند، همواره خود را کم‌ترین خلق خدا بشمارد و حال و مقام را منّت و نعمت خدا بداند و به سبب آن شاکر باشد، تا از اَشکال و احوال تجرد یابد و به مقام تفرید (ه‌ م) برسد. به بیان دیگر، پس از قطع همۀ نسبت‌ها از قلب و بالاتر شمردن خداوند از همۀ اسباب و علل ، و اشتغال به ذکر او، خداوند به بندۀ خود علمی می‌بخشد که آموختنی نیست. در این حال، بنده با آن‌چه در قلب خود می‌یابد، همۀ مخلوقات را به یک‌سو می‌نهد و خدا را بر ماسوا برمی‌گزیند و جز او چیزی نمی‌جوید و این همان «تجرید توحید» است. در چنین مرتبه‌ای است که به باور صوفیه، خداوند پس از مجرد گشتن بنده از خلق، و فرد ماندن سرّ او با حق، خلق را به او باز پس می‌دهد تا در میان خلق تنها به حق مشغول باشد.
[۱۹] سهروردی، محمد، عوارف المعارف، ج۱، ص۵۲۶، بیروت، ۱۹۶۶م.
[۲۰] ادب الملوک، به کوشش برند راتکه، ج۱، ص۲۱-۲۲، بیروت، ۱۹۹۱م.
[۲۱] شاه نعمت‌الله ولی، رساله‌ها، به کوشش جواد نوربخش، ج۴، ص۱۸۳، تهران، ۱۳۵۷ش.


حکمت تجرید

[ویرایش]

در منابع تصوف علاوه بر مطالب بسیاری که دربارۀ بی‌مقداری دنیا و لزوم بی‌اعتنایی به آن می‌توان یافت، دربارۀ حکمت تجرید ظاهر نیز نکاتی آمده است، از جمله آنکه: چون دنیا در نزد حق بی ارزش و مبغوض است، دوستان او نیز با دعوی محبت حق، دشمن او را دشمن می‌گیرند؛دیگر آن‌که مشغول شدن به دنیا موجب تقصیر در خدمت حق می‌گردد و روا نیست که صوفی با پرداختن به چیزی، از خدمت حق بازماند. به علاوه، مالکیت اشیاء در واقع به معنای خادم آن‌ها شدن است و دوستان حق غیرت آورند که خادم غیر او شوند. شک نیست که فرد با طلب دنیا و مالکیت آن، بهره بردن از آن در آینده را در نظر دارد و این نیز به معنای متهم داشتن خداوند در تقصیر نسبت به حق بنده در آینده است. از این‌رو، بهتر آن است که بنده در متابعت از پیامبر‌(ص) ، بندگی را بر ملک برگزیند و به عوض آنکه به تدبیر مایملک خود بپردازد، خود را تحت تدبیر حق قرار دهد، تا از حق به غیر حق محجوب نشود و از عالَم مجرد گردد.
[۲۲] مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف، به کوشش محمد روشن، ج۴، ص۱۴۲۲-۱۴۲۴، تهران، ۱۳۶۶ش.
در نگاهی هم‌سو با این اندیشه است که برخی از صوفیان تجرید را به معنای قطع علایق ظاهری، روی گردانیدن دل از اشتغالات دنیوی، خلاص خاطر از تعلّق به اغیار و آرامش دل به دوری گزیدن از همۀ آفریدگان دانسته‌اند.
[۲۳] فرغانی، سعید، مشارق الدراری، ج۱، ص۳۷۴، به کوشش جلال‌الدین آشتیانی، مشهد، ۱۳۹۸ق.
[۲۴] نجم‌الدین رازی، عبدالله، مرصاد العباد، به کوشش محمد‌امین ریاحی، ج۱، ص۲۰۳، تهران، ۱۳۵۲ش.
[۲۵] نجم‌الدین رازی، عبدالله، مرصاد العباد، به کوشش محمد‌امین ریاحی، ج۱، ص۲۵۸، تهران، ۱۳۵۲ش.
[۲۶] عبادی، منصور، صوفی نامه، به کوشش غلامحسین یوسفی، ج۱، ص۱۲۹، تهران، ۱۳۴۷ش.


دیدگاه اهل تصوف

[ویرایش]

به این ترتیب، می‌توان دریافت که از دیدگاه اهل تصوف اصطلاح تجرید طیف وسیعی از مفاهیم و مراحل سلوک، از زهد و ترک دنیا تا بالاترین مراتب معرفتی و شهودی مانند تفرید و تجرید توحید را دربرمی‌گیرد. هم از این‌روست که صوفیه حصول مقام تجرید را شرط رسیدن به توحید حقیقی دانسته‌اند.
[۲۷] سراج، عبدالله، اللمع فی التصوف، ج۱، ص۳۹۴، لیدن، ۱۹۱۴م.
[۲۸] ریاض، محمد، احوال و آثار و اشعار میر سیدعلی همدانی، ج۱، ص۵۳۴، اسلام‌آباد، ۱۳۷۰ش/۱۹۹۱م.
[۲۹] شبستری، محمود، مجموعۀ آثار، به کوشش صمد موحد، ج۱، ص۱۶۸-۱۷۰، تهران، ۱۳۶۵ش.


معنای تجرید از منظر اهل فن

[ویرایش]


← از نگاه جنید بغدادی


نخستین بار جنید بغدادی (متوفی ۲۹۷) گفته است : «مجرد کسی است که ظاهر او از اَعراض و باطنش از اعتراض (به خدا) مجرد باشد»
[۳۰] محمد بن ابراهیم عطار، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۴۷، چاپ محمد استعلامی، تهران ۱۳۴۶ش.


← از نگاه ابونصر سرّاج


و ابونصر سرّاج (متوفی ۳۴۹) تجرید را عاری شدن قلب از ماسوای حق (شواهدالالوهیة) دانسته است، و این هنگامی است که قلب از کدورت بشری مصفا شده باشد.
[۳۱] عبداللّه بن علی ابونصر سرّاج، کتاب اللُّمَعِ فی التصوّف، ج۱، ص۳۴۸، چاپ رینولد آلن نیکلسون، لیدن ۱۹۱۴.


← از نگاه خواجه عبدالله انصاری


خواجه عبدالله انصاری در صد میدان تجرید را حاصل زهد می‌داند و برای آن ۳ مرتبۀ تجرید تن یا نفس یا طریق عابدان، تجرید دل یا طریق صوفیان، و تجرید سرّ یا طریق عارفان را بر می‌شمارد. وی تجرید نفس را ناطلبیدن دنیا، تأسف نخوردن بر آن‌چه از دست رفته است، و نگاه نداشتن آن‌چه که هست، می‌داند؛ و تجرید دل را در نداشتن آرزوی آن‌چه که نیست، ارزش ننهادن بر آن‌چه که هست و بیمناک نبودن از ترک آن می‌شمرد؛ و تجرید سرّ را تکیه نکردن بر اسباب، در راه حق نشان از خود نیافتن و از حق بجز حق را ندیدن می‌داند.
[۳۲] خواجه عبدالله انصاری، صد میدان، به کوشش عبدالحی حبیبی، ج۱، ص۳۳-۳۴، کابل، ۱۳۴۱ش.
وی در جایی دیگر با استناد به آیۀ «فَاْخْلَعْ نَعْلَیْک» تجرید را انخلاع و رهایی از شهود شواهد می‌شمارد و برای آن ۳ مرتبۀ عین کشف از کسب یقین ، عین جمع از درک علم ، و رهایی از شهود تجرید را قائل می‌شود.
[۳۴] خواجه عبدالله انصاری منازل السائرین، به کوشش محسن بیدارفر، ص۲۲۶، قم، ۱۳۷۲ش


← از نگاه عبدالرزاق کاشی


عبدالرزاق کاشی این بیان خواجه عبدالله را چنین شرح می‌دهد که خلع نعلین تجرید حقیقی، یعنی تجرید حقیقت از دو عالم روح و جسم است، زیرا انسان همان حقیقت حق است که به دو عالم روح و جسم و مراتب آن‌ها تنزل کرده است و این تنزل را می‌توان تلبّس این حقیقت به لباس غیریّت دانست. از این‌رو، خلع نعلین استعاره‌ای از برهنه شدن از مراتب روح و جسم، یا رهایی حق از لباس غیریت است. وی همچنین نخستین مرتبۀ تجرید، یعنی عین کشف از کسب یقین را به نفی علم یقینی کسب شده، از حقیقت کشف تفسیر می‌کند و بر آن باور است که در این مرتبه کشف از شائبۀ کسب مجرد می‌شود و سالک به علم خداوند عالم می‌شود، نه به علم خویش. دومین مرتبۀ تجرید، یعنی عین جمع از درک علم یا تجرید حقیقت جمع از ادراک علمی، از این جهت ضروری می‌نماید که علم خود صفت ، و از بقایای رسوم است و وجود صفت اقتضای بقای موصوف یا سالک را دارد، در حالی که مقام جمع جز با محو رسوم و آثار بشری حاصل نمی‌شود. از این‌رو، سالک در این مرتبه باید خالی از علم رسمی یا اکتسابی باشد و این حال مجذوبان است. از دیدگاه عبدالرزاق کاشی، در مرتبۀ سوم تجرید، سالک از شهود تجرید خویش نیز رهایی می‌یابد، زیرا لازمۀ شهود تجرید مشاهدۀ مجرد و بقای رسم بشریت است. حال آن‌که سالک در این مرتبه از طریق فنای محض در عین جمع مستهلک شده است و در این حال، این حق است که خود شاهد و مشهود خواهد بود.
[۳۵] عبدالرزاق کاشی، شرح منازل السائرین، خواجه عبدالله انصاری، به کوشش محسن بیدارفر، ج۱، ص۵۹۵، قم، ۱۳۷۲ش.


← از نگاه کلاباذی


کلاباذی (متوفی ۳۸۰) تجرید را با کمی اختلاف همانند جنید تعریف کرده است؛ به نظر او تجرید به معنای پیراستگی ظاهر سالک از اعراض دنیا و باطن او از اعواض است، یعنی مجرد نباید از خدا در دنیا و آخرت عوض بخواهد،
[۳۶] ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، التعرف لِمذهب اهل التصوف، ج۱، ص۱۱۱، دمشق ۱۴۰۷/ ۱۹۸۶.
زیرا عوض خواستن، علت آوردن برای بندگی خداست.
[۳۷] اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۵، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
سمعانی (متوفی ۵۳۴) در روح الارواح
[۳۸] احمد بن منصور سمعانی، روح الارواح فی شرح الاسماءالملک الفتّاح، ج۱، ص۶۰۶، چاپ نجیب مایل هروی، تهران ۱۳۶۸ش.
و شهاب الدین عمر سهروردی (متوفی ۶۳۲) در عوارف المعارف
[۳۹] عمر بن محمد سهروردی، کتاب عوارف المعارف، ج۱، ص۸۵، بیروت ۱۹۶۶.
و عزّالدین کاشانی (متوفی ۷۳۵) در مصباح الهدایه
[۴۰] محمود بن علی عزّالدین کاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، ج۱، ص۱۴۳، چاپ جلال الدین همایی، تهران ۱۳۶۷ش.
تعریف کلاباذی را با کمی تغییر برگزیده اند. خواجه عبداللّه انصاری (متوفی ۴۸۱) در منازل السایرین،
[۴۱] عبداللّه بن محمد انصاری، منازل السایرین، ج۱، ص۲۲۴، متن عربی با مقایسه به متنِ علل المقامات و صدمیدان، ترجمه دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیرهرات از روان فرهادی، تهران ۱۳۶۱ش.
مانند ابونصر سرّاج، تجرد را مجرد شدن قلب از شواهد دانسته است. ابن قیّم جَوزیّه (متوفی ۷۵۱) شواهد را «ماسوای حق» معنی کرده
[۴۲] ابن قیّم جوزیّه، مدارج السالکین، ج۳، ص۴۲۰، چاپ محمدحامد فقی، بیروت.
و عزّالدین کاشانی نیز از شواهد به «موجودات متعیِّن» تعبیر کرده است.
[۴۳] محمود بن علی عزّالدین کاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، ج۱، ص۵۹۴، چاپ جلال الدین همایی، تهران ۱۳۶۷ش.


← از نگاه ابن عربی و روزبهان بَقلی


ابن عربی در بعضی آثار خود، مانند التجلیّات الإلهیة،
[۴۴] ابن عربی، التجلیّات ال إلهیة، ج۱، ص۳۷۸، همراه با تعلیقات ابن سودکین، و، کشف الغایات فی شرح ما اکتنفت علیه التجلیّات، چاپ عثمان اسماعیل یحیی، تهران ۱۳۶۷ش.
الفتوحات المکیّة
[۴۵] ابن عربی، الفتوحات المکیّة، ج۱۳، ص۲۱۰، ج ۱۳، چاپ عثمان یحیی، قاهره ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
و کتاب اصطلاح الصوفیه،
[۴۶] ابن عربی، رسائل ابن العربی، ج۲، ش ۲۹، ص۸، ج ۲، ش ۲۹: کتاب اصطلاح الصوفیه، بیروت.
و روزبهان بَقلی در شرح شطحیّات
[۴۷] روزبهان بقلی، شرح شطحیّات، ج۱، ص۵۶۷، چاپ هانری کور بن، تهران ۱۳۶۰ش.
تجرید را راندن غیر حق از قلب یا میراندن آن تعریف کرده اند. ظاهراً این تعریف از قرن هفتم به بعد رواج یافته، به گونه‌ای که در منابع اصطلاحات عرفانی مثل تعریفات جرجانی،
[۴۸] علی بن محمد جرجانی، تعریفات: فرهنگ اصطلاحات معارف اسلامی، ج۱، ص۳۴، ترجمه حسن سیّدعرب و سیما نوربخش، تهران ۱۳۷۷ش.
کشّاف اصطلاحات الفنون تهانوی
[۴۹] محمداعلی بن علی تهانوی، موسوعه کشّاف اصطلاحات الفنون والعلوم، ذیل واژه، چاپ رفیق العجم و علی دحروج، بیروت ۱۹۹۶.
و جامع العلوم احمدنگری
[۵۰] عبدالنبی بن عبدالرسول احمدنگری، جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۲۷۵، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.
تعاریفی شبیه تعریف ابن عربی آمده است.

تجرید از دیدگاه صوفیه

[ویرایش]

صوفیه تجرید را به مراتب و درجات مختلف تقسیم کرده اند: خواجه عبداللّه انصاری در منازل السایرین، تجرید را مقام نودوهفتم و پس از مقام وجود، در صدمیدان مقام چهاردهم و نتیجه مقام زهد
[۵۱] عبداللّه بن محمد انصاری، منازل السایرین، ج۱، ص۵۰۶، متن عربی با مقایسه به متنِ علل المقامات و صدمیدان، ترجمه دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیرهرات از روان فرهادی، تهران ۱۳۶۱ش.
و در رساله محبت نامه پس از جنون و پیش از مرتبه قرب آورده است.
[۵۲] عبداللّه بن محمد انصاری، مجموعه رسائل فارسی خواجه عبداللّه انصاری، ج۱، ص۳۵۱ـ۳۵۲، چاپ محمد سرور مولایی، تهران ۱۳۷۲ش.


درجات تجرید از دیدگاه خواجه عبدالله انصاری

[ویرایش]

در منازل السایرین، تجرید به سه درجه تقسیم شده است
[۵۳] عبداللّه بن محمد انصاری، منازل السایرین، ج۱، ص۲۲۴، متن عربی با مقایسه به متنِ علل المقامات و صدمیدان، ترجمه دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیرهرات از روان فرهادی، تهران ۱۳۶۱ش.
: درجه اول عبارت است از تجرید حقیقت کشف از هر گونه یقین اکتسابی؛ به این ترتیب کشف از شایبه اکتساب مبرا خواهد بود.
[۵۴] محمود بن علی عزّالدین کاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، ج۱، ص۵۹۵، چاپ جلال الدین همایی، تهران ۱۳۶۷ش.

درجه دوم، تجرید مقام جمع از «علم رسوم»،
[۵۵] ، عبداللّه بن محمد انصاری، منازل السایرین، متن عربی با مقایسه به متنِ علل المقامات و صدمیدان، ترجمه دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیرهرات از روان فرهادی، تهران ۱۳۶۱ش.
زیرا مقام جمع، که مخصوص مجذوبین است، جز با محو آثار و نشانه ها، از جمله علم، تحقق نمی‌یابد.
[۵۶] محمود بن علی عزّالدین کاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، چاپ جلال الدین همایی، تهران ۱۳۶۷ش.
درجه سوم، ر‌ها شدن از مشاهده مقام تجرید است.
[۵۷] ، عبداللّه بن محمد انصاری، منازل السایرین، متن عربی با مقایسه به متنِ علل المقامات و صدمیدان، ترجمه دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیرهرات از روان فرهادی، تهران ۱۳۶۱ش.


اقسام تجرید از دیدگاه مستملی بُخاری

[ویرایش]

مستملی بُخاری (متوفی ۴۳۶) تجرید را به سه قسم تقسیم کرده است: تجرید در ظاهر، یعنی سالک در دنیا مالک چیزی نباشد، تجرید در باطن، یعنی در دنیا و آخرت از خدا پاداش نخواهد، و تجرید از تجرید، یعنی مقام و احوال خود را در مقام تجرید نبیند. وی تجرید باطن را مبتنی بر تجرید ظاهر دانسته است.
[۵۸] اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۱، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
[۵۹] اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۶، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.


مراتب تجرید از دیدگاه سعیدالدین فرغانی

[ویرایش]

سعیدالدین فرغانی (متوفی ۷۰۰) برای تجرید و تجرد دو مرتبه قایل شده است : «تجرد عادتی» که در اوایل سلوک اتفاق می‌افتد و آن است که نفس به طریق عادت در خواب، مجرد می‌شود؛ و «تجرد حقیقی» که مبنای آن تجرد عادتی است، و در آن سالک درمی یابد که آگاهی از اسرار که گاه در خواب حاصل می‌شود، نتیجه تجرد و اِعراض از شواغل و تعلقات بدنی است، ازینرو می‌کوشد تا در غیر خواب نیز از تعلقات خود بگذرد.
[۶۰] سعیدالدین بن احمد فرغانی، مشارق الدّراری: شرح تائیّة ابن فارض، ج۱، ص۵۷۲ ـ۵۷۳، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران ۱۳۵۷ش.
سالک با تحقق اسم جامع حق ــ که جامع اسم ظاهر و باطن اوست ــ به مرتبه‌ای می‌رسد که از او اسم و رسم و نشانه‌ای باقی نمی‌ماند و بدین ترتیب به مقام اعلای تجرید می‌رسد و غیر از حق چیزی نمی‌بیند.
[۶۱] مقدمه آشتیانی، ص ۱۶۹، علی بن محمد ترکه اصفهانی، تمهید القواعد، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران ۱۳۶۰ش.


نتایج تجرید از نگاه عرفا

[ویرایش]

عارفان نتایج تجرید را مهم دانسته و گفته‌اند که شناخت حق و وصول به توحید حقیقی مشروط به تجرید است
[۶۲] عبداللّه بن علی ابونصر سرّاج، کتاب اللُّمَعِ فی التصوّف، ج۱، ص۳۴۹، چاپ رینولد آلن نیکلسون، لیدن ۱۹۱۴.
[۶۳] علی بن شهاب الدین همدانی، رساله ذکریّه، ج۱، ص۵۳۴، در محمد ریاض، احوال و آثار و اشعار میرسیّدعلی همدانی، اسلام آباد۱۳۷۰ش.
یا این‌که رفع حجاب و وصول به زهد حقیقی به گونه‌ای که موجب وصول به حق شود، از نتایج تجرید است
[۶۴] ابن قیّم جوزیّه، مدارج السالکین، ج۳، ص۴۲۳، چاپ محمدحامد فقی، بیروت.
[۶۵] سعیدالدین بن احمد فرغانی، مشارق الدّراری: شرح تائیّة ابن فارض، ج۱، ص۲۷۷، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران ۱۳۵۷ش.


اختصاص مقام تجرید به انبیاء

[ویرایش]

ازینرو مقام تجرید مختص انبیا علیهم‌السلام و اولیاست.
[۶۶] احمد بن منصور سمعانی، روح الارواح فی شرح الاسماءالملک الفتّاح، ج۱، ص۳۵۷، چاپ نجیب مایل هروی، تهران ۱۳۶۸ش.
از آن‌جا که حضرت ابراهیم علیه‌السلام اولین پیامبری بود که از دنیا و لذات آن مجرد شد و منبع و مظهر فتوت بود، تجرید را طریق فتیان نیز دانسته اند.
[۶۷] عبدالرزاق کاشی، تحفة الاخوان فی خصائص الفتیان، ج۱، ص۹ـ۱۰، در رسایل جوانمردان: مشتمل بر هفت فتوت نامه، چاپ مرتضی صرّاف، تهران ۱۳۷۰ش.
[۶۸] عبدالرزاق کاشی، تحفة الاخوان فی خصائص الفتیان، ج۱، ص۴۲، در رسایل جوانمردان: مشتمل بر هفت فتوت نامه، چاپ مرتضی صرّاف، تهران ۱۳۷۰ش.
[۶۹] اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۳، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
بالاترین و آخرین مقام تجرید در میان پیامبران به رسول اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلم اختصاص دارد
[۷۰] اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۲ـ۱۴۲۶، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
[۷۱] روزبهان بقلی، شرح شطحیّات، ص ۲۳، چاپ هانری کور بن، تهران ۱۳۶۰ش.
.

تجرید انبیاء از نگاه صوفیه

[ویرایش]

صوفیه در تجرید انبیا علیهم‌السلام و اهمیت آن و سفارش به آن، به آیات و روایاتی استناد کرده اند، برای مثال آیه «فَاِنَّهُم عَدُوٌّ لی. . . » را اشاره به مقام تجرید حضرت ابراهیم علیه‌السلام از غیر حق
[۷۳] اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۳، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
و آیه «فَکانَ قابَ قَوسَیْنِ اَوْ اَدْنی '» را در حق پیامبر اسلام صلی اللّه علیه وآله وسلم و حدیث نبوی «حُبِّبَ الیّ من دنیاکم» را به جهت ضمیر «کم»، یعنی نسبت دادن دنیا به غیر خود، نشانه تجرد آن حضرت می‌دانند و حدیث «لی مَعَاللّهِ وقتٌ لایَسَعُنی فیه ملکٌ مقربٌ ولانَبیٌ مُرَسَلٌ» را دلیل دیگری بر مقام تجرید ایشان ذکر کرده اند.
[۷۵] اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۲ـ۱۴۲۳، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
[۷۶] اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۶، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
[۷۷] حیدر بن علی آملی، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار، ج۱، ص۲۷، چاپ هانری کور بن و عثمان اسماعیل یحیی، تهران ۱۳۴۷ش.
همچنین گفته‌اند که آیه «. . . فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ اِنَّکَ بِالْوادِالْمُقَدَّسِ طُویً» خطاب به حضرت موسی علیه‌السلام، اشاره به مقام تجرید است.
[۷۹] عبداللّه بن محمد انصاری، منازل السایرین، ج۱، ص۲۲۴، متن عربی با مقایسه به متنِ علل المقامات و صدمیدان، ترجمه دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیرهرات از روان فرهادی، تهران ۱۳۶۱ش.
به نظر ابن قیّم جوزیّه
[۸۰] ابن قیّم جوزیّه، مدارج السالکین، ج۳، ص۴۱۸، چاپ محمدحامد فقی، بیروت.
این آیه امر به تجرید می‌کند یعنی فعل «اِخلع» امر می‌کند که وی قلب خود را از تعلق به غیرخدا خالی کند. همچنین به گفته ابن عطا آیه «. . . لِمَن کانَ لَهُ قَلِب» موعظه‌ای است برای سالکی که در تجرید می‌کوشد.
[۸۲] ابن عطا، تفسیر ابی العباس بن عطاء، ج۱، ص۱۴۹، در نصوص صوفیه غیرمنشوره، چاپ پل نویا، بیروت: دارالمشرق، ۱۹۷۳.
تعریف تجرید و نتایج آن نزدیک به تعریف و نتایج برخی دیگر از مقامات عرفانی است، ازینرو گاهی در کتابهای صوفیه آن را همراه با دیگر مقامات آورده اند، مانند تجرید و تفرید
[۸۳] مؤیدالدین بن محمود جندی، نفحة الروح و نفحة الفتوح، ج۱، ص۱۴۳، چاپ نجیب مایل هروی، تهران ۱۳۶۲ش.
[۸۴] محمد بن محمود شمس الدین آملی، «رساله فتوتیّه» از نفایس الفنون فی عرایس العیون، ج۱، ص۷۴، در رسایل جوانمردان: مشتمل بر هفت فتوت نامه، چاپ مرتضی صرّاف، تهران ۱۳۷۰ش.
[۸۵] عبدالرحمان بن احمد جامی، نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص، ج۱، ص۴۶۴، چاپ ویلیام چیتیک، تهران ۱۳۵۶ش.
[۸۶] عبدالرحمان بن احمد جامی، نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص، ج۱، ص۶۰۸، چاپ ویلیام چیتیک، تهران ۱۳۵۶ش.
یا تجرید و انقطاع.
[۸۷] حیدر بن علی آملی، تفسیرالمحیط الاعظم والبحرالخضم فی تأویل کتاب اللّه العزیزالمحکم، ج۱، ص۴۴۸، چاپ محسن موسوی تبریزی، تهران ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.


تجرید در ادبیات عرفانی

[ویرایش]

سنایی
[۸۸] مجدود بن آدم سنایی، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، ج۱، ص۱۱۱، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۵۹ش.
و عطّار
[۸۹] محمد بن ابراهیم عطار، ج۱، ص۲۰۶، بیت ۳۶۹۴، منطق الطیر: مقامات الطیور، چاپ صادق گوهرین، تهران ۱۳۶۵ش.
و مولوی
[۹۰] جلال الدین محمد بن محمد مولوی، مثنوی معنوی، ج ۲، دفتر سوم، بیت ۱۷۴۵، تصحیح رینولد ا نیکلسون، چاپ نصراللّه پورجوادی، تهران ۱۳۶۳ش.
[۹۱] جلال الدین محمد بن محمد مولوی، مثنوی معنوی، بیت ۱۷۲۱، تصحیح رینولد ا نیکلسون، چاپ نصراللّه پورجوادی، تهران ۱۳۶۳ش.
در باره تجرد از تن سخن گفته اند. حافظ
[۹۲] شمس الدین محمد حافظ، دیوان، غزل ۶۷، بیت ۷، چاپ پرویز ناتل خانلری، تهران ۱۳۶۲ش.
در وصف مجردان می‌گوید: «مجردان طریقت به نیم جو نخرند/ قبای اطلس آنکس که از هنر عاریست».
نیز گفته است : «گر روی پاک و مجرّد چو مسیحا به فلک/ از چراغ تو به خورشید رسد صد پرتو»
[۹۳] شمس الدین محمد حافظ، چاپ محمد قزوینی و قاسم غنی، ج۱، ص۲۸۱، تهران ۱۳۶۷ش.
. شیخ محمود شبستری در گلشن راز «ترسایی» را همان تجرید دانسته
[۹۴] محمود بن عبدالکریم شبستری، ج۱، ص۱۰۵، بیت ۹۲۷، مجموعه آثار شیخ محمود شبستری، چاپ صمد موحد، تهران ۱۳۷۱ش.
و در جای دیگر شرط «فکرِنکو» را تجرید می‌داند.
[۹۵] محمود بن عبدالکریم شبستری، ج۱، ص۷۰، بیت ۸۵، مجموعه آثار شیخ محمود شبستری، چاپ صمد موحد، تهران ۱۳۷۱ش.
شارحان گلشن راز نیز گفته‌اند که تفکر عبارت است از سیرالی اللّه و سیرفی اللّه و باللّه و موقوف به تجرید ظاهر و تفرید باطن است.
[۹۶] علی بن محمد ترکه اصفهانی، شرح گلشن راز، ج۱، ص۶۴، چاپ کاظم دزفولیان، تهران ۱۳۷۵ش.
[۹۷] محمد بن یحیی لاهیجی، مفاتیح ال إعجاز فی شرح گلشن راز، ج۱، ص۵۵، چاپ محمدرضا برزگرخالقی و عفت کرباسی، تهران ۱۳۷۱ش.
شبستری همچنین در سعادت نامه توحید واقعی را نتیجه تجرید دانسته است.
[۹۸] محمود بن عبدالکریم شبستری، مجموعه آثار شیخ محمود شبستری، ج۱، ص۱۶۸، چاپ صمد موحد، تهران ۱۳۷۱ش.
[۹۹] محمود بن عبدالکریم شبستری، مجموعه آثار شیخ محمود شبستری، ج۱، ص۱۷۰، چاپ صمد موحد، تهران ۱۳۷۱ش.


اصطلاح تجرید در فلسفه اسلامی

[ویرایش]

ابن سینا
[۱۰۰] ابن سینا، الإشارات والتنبیهات، ج۳، ص۳۶۳، مع الشرح لِنصیرالدین طوسی و شرح الشرح لِقطب الدین رازی، تهران ۱۴۰۳.
یکی از مقامات عارفان را تجرید دانسته و خواجه نصیرالدین طوسی
[۱۰۱] ابن سینا، ال إشارات والتنبیهات، ج۳، ص۳۵۴، مع الشرح لِنصیرالدین طوسی و شرح الشرح لِقطب الدین رازی، تهران ۱۴۰۳.
کمال قوه عملی را تجرد نفوس از علایق جسمانی می‌داند. شهاب الدین یحیی سهروردی
[۱۰۲] یحیی بن حبش سهروردی، ج۲، ص۲۳۵، پانویس، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، چاپ هانری کور بن، ج ۲: بخش ۱، کتاب حکمة ال إشراق، تهران ۱۳۵۵ش.
تجرد کلی نفوس کاملان را از علایق، غایت کمال عقلی می‌داند. او می‌گوید که به اعتبار اشراق عقل بر نفس، نفس با تجرد یافتن و شهود مجردات و غیر آن به عقل تبدیل می‌گردد.
[۱۰۳] یحیی بن حبش سهروردی، ج۲، ص۱۴۱، پانویس، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، چاپ هانری کور بن، ج ۲: بخش ۱، کتاب حکمة ال إشراق، تهران ۱۳۵۵ش.
به نظر او «اِخوان التجرید» مقام خاصی دارند که در آن مقام قادرند مُثُل معلّقه‌ای را به هر صورت که بخواهند، ایجاد کنند. این مقام را مقام «کُن» نیز می‌گویند.
[۱۰۴] یحیی بن حبش سهروردی، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج۲، ص۲۴۲، چاپ هانری کور بن، ج ۲: بخش ۱، کتاب حکمة ال إشراق، تهران ۱۳۵۵ش.
شهرزوری در شرح عبارت «اخوان التجرید» می گوید که ایشان کاملان در حکمت نظری و عملی و ذوقی یا کاملان در حکمت کشفی و عملی اند.
[۱۰۵] محمد بن محمود شهرزوری، شرح حکمة ال إشراق، ج۱، ص۵۷۴ ـ ۵۷۵، چاپ حسین ضیائی تربتی، تهران ۱۳۷۶ش.
به نظر سهروردی چهارده نور بر اخوان تجرید می‌تابد ‌
[۱۰۶] یحیی بن حبش سهروردی، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج۱، ص۲۵۲ـ۲۵۴، چاپ هانری کور بن، ج ۲: بخش ۱، کتاب حکمة ال إشراق، تهران ۱۳۵۵ش.
و آنان توانایی می‌یابند که صدا‌ها یا آواز‌هایی از عالم مثال بشنوند، بر آب و در هوا راه روند و عروج جسمانی کنند
[۱۰۷] یحیی بن حبش سهروردی، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج۱، ص۲۴۳، چاپ هانری کور بن، ج ۲: بخش ۱، کتاب حکمة ال إشراق، تهران ۱۳۵۵ش.
[۱۰۸] یحیی بن حبش سهروردی، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج۱، ص۲۵۴، چاپ هانری کور بن، ج ۲: بخش ۱، کتاب حکمة ال إشراق، تهران ۱۳۵۵ش.


اصطلاحات مرتبط

[ویرایش]

از جمله اصطلاحات مرتبط با تجرید، «ترک» است که در بیش‌تر موارد به معنای زهد، دوری از دنیا و پرهیز از طلب پاداش اخروی به کار رفته است و از این‌رو، معنای آن به تجرید ظاهر و باطن نزدیک است.
[۱۰۹] جیلی، عبدالکریم، المناظر الالٰهیه، به کوشش نجاح محمود غنیمی، ج۱، ص۹۵، قاهره، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
[۱۱۰] جیلی، عبدالکریم، المناظر الالٰهیه، به کوشش نجاح محمود غنیمی، ج۱، ص۲۸۸، قاهره، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
[۱۱۱] جیلی، عبدالکریم، المناظر الالٰهیه، به کوشش نجاح محمود غنیمی، ج۱، ص۳۳۲-۳۳۳، قاهره، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
[۱۱۲] ادب الملوک، به کوشش برند راتکه، ج۱، ص۴۰-۴۱، بیروت، ۱۹۹۱م.
[۱۱۳] بخاری اصفهانی، محمد، مناهج الطالبین، به کوشش نجیب مایل هروی، ج۱، ص۹۲-۹۷، تهران، ۱۳۶۴ش.
در برخی منابع صوفیه به ترکِ ترک ــ که بـه معنای رهایی از شهود تجرید است ــ و ترک النفس ــ که انکار انانیت و اثبات هویت الاهی در سالک است ــ نیز اشاره شده است که هر دو به معنی استهلاک در عین جمع و محو خودی سالک، و در نتیجه رسیدن به بالاترین مرتبۀ تجرید است.
[۱۱۴] جیلی، عبدالکریم، المناظر الالٰهیه، به کوشش نجاح محمود غنیمی، ج۱، ص۱۰۸، قاهره، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.


فهرست منابع

[ویرایش]

• آملی، محمد، نفائس الفنون، تهران، ۱۳۷۷ش.
• ابن عربی، محیی‌الدین، اصطلاحات، به کوشش بسام عبدالوهاب جابی، بیروت، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۰م.
• ابن عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیه، به کوشش عثمان یحیی، قاهره، ۱۹۸۵م-۱۹۹۰م.
• ادب الملوک، به کوشش برند راتکه، بیروت، ۱۹۹۱م.
• بخاری اصفهانی، محمد، مناهج الطالبین، به کوشش نجیب مایل هروی، تهران، ۱۳۶۴ش.
• جیلی، عبدالکریم، المناظر الالٰهیه، به کوشش نجاح محمود غنیمی، قاهره، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
• خواجه عبدالله انصاری، صد میدان، به کوشش عبدالحی حبیبی، کابل، ۱۳۴۱ش.
• خواجه عبدالله انصاری، منازل السائرین، به کوشش محسن بیدارفر، قم، ۱۳۷۲ش.
• روزبهان بقلی، شرح شطحیات، به کوشش هانری کربن، تهران، ۱۳۶۰ش.
• ریاض، محمد، احوال و آثار و اشعار میر سیدعلی همدانی، اسلام‌آباد، ۱۳۷۰ش/۱۹۹۱م.
• سراج، عبدالله، اللمع فی التصوف، لیدن، ۱۹۱۴م.
• سهروردی، محمد، عوارف المعارف، بیروت، ۱۹۶۶م.
• شاه نعمت‌الله ولی، رساله‌ها، به کوشش جواد نوربخش، تهران، ۱۳۵۷ش.
• شبستری، محمود، مجموعۀ آثار، به کوشش صمد موحد، تهران، ۱۳۶۵ش.
• عبادی، منصور، صوفی نامه، به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران، ۱۳۴۷ش.
• عبدالرزاق کاشی، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، به کوشش محسن بیدارفر، قم، ۱۳۷۲ش.
• عزالدین کاشانی، محمود، مصباح الهدایه، به کوشش جلال‌الدین همایی، تهران، ۱۳۶۷ش.
• فرغانی، سعید، مشارق الدراری، به کوشش جلال‌الدین آشتیانی، مشهد، ۱۳۹۸ق.
• مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف، به کوشش محمد روشن، تهران، ۱۳۶۶ش.
• نجم‌الدین رازی، عبدالله، مرصاد العباد، به کوشش محمد‌امین ریاحی، تهران، ۱۳۵۲ش.
• حیدر بن علی آملی، تفسیرالمحیط الاعظم والبحرالخضم فی تأویل کتاب اللّه العزیزالمحکم، چاپ محسن موسوی تبریزی، تهران ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
• حیدر بن علی آملی، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار، چاپ هانری کور بن و عثمان اسماعیل یحیی، تهران ۱۳۴۷ش.
• ابن سینا، ال إشارات والتنبیهات، مع الشرح لِنصیرالدین طوسی و شرح الشرح لِقطب الدین رازی، تهران ۱۴۰۳.
• ابن عربی، التجلیّات ال إلهیة، همراه با تعلیقات ابن سودکین، و، کشف الغایات فی شرح ما اکتنفت علیه التجلیّات، چاپ عثمان اسماعیل یحیی، تهران ۱۳۶۷ش.
• ابن عربی، رسائل ابن العربی، ج ۲، ش ۲۹: کتاب اصطلاح الصوفیه، بیروت.
• ابن عربی، الفتوحات المکیّة، ج ۱۳، چاپ عثمان یحیی، قاهره ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
• ابن عطا، تفسیر ابی العباس بن عطاء، در نصوص صوفیه غیرمنشوره، چاپ پل نویا، بیروت: دارالمشرق، ۱۹۷۳.
• ابن قیّم جوزیّه، مدارج السالکین، چاپ محمدحامد فقی، بیروت.
• عبداللّه بن علی ابونصر سرّاج، کتاب اللُّمَعِ فی التصوّف، چاپ رینولد آلن نیکلسون، لیدن ۱۹۱۴.
• عبدالنبی بن عبدالرسول احمدنگری، جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.
• عبداللّه بن محمد انصاری، مجموعه رسائل فارسی خواجه عبداللّه انصاری، چاپ محمد سرور مولایی، تهران ۱۳۷۲ش.
• عبداللّه بن محمد انصاری، منازل السایرین، متن عربی با مقایسه به متنِ علل المقامات و صدمیدان، ترجمه دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیرهرات از روان فرهادی، تهران ۱۳۶۱ش.
• احمد بن علی بیهقی، تاج المصادر، چاپ هادی عالم زاده، تهران ۱۳۶۶ـ ۱۳۷۵ش.
• علی بن محمد ترکه اصفهانی، تمهید القواعد، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران ۱۳۶۰ش.
• علی بن محمد ترکه اصفهانی، شرح گلشن راز، چاپ کاظم دزفولیان، تهران ۱۳۷۵ش.
• محمداعلی بن علی تهانوی، موسوعه کشّاف اصطلاحات الفنون والعلوم، چاپ رفیق العجم و علی دحروج، بیروت ۱۹۹۶.
• عبدالرحمان بن احمد جامی، نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص، چاپ ویلیام چیتیک، تهران ۱۳۵۶ش.
• علی بن محمد جرجانی، تعریفات: فرهنگ اصطلاحات معارف اسلامی، ترجمه حسن سیّدعرب و سیما نوربخش، تهران ۱۳۷۷ش.
• مؤیدالدین بن محمود جندی، نفحة الروح و نفحة الفتوح، چاپ نجیب مایل هروی، تهران ۱۳۶۲ش.
• اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیّة، چاپ احمدعبدالغفور عطار، بیروت، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش.
• شمس الدین محمد حافظ، دیوان، چاپ پرویز ناتل خانلری، تهران ۱۳۶۲ش.
• شمس الدین محمد حافظ، چاپ محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران ۱۳۶۷ش.
• دهخدا.
• روزبهان بقلی، شرح شطحیّات، چاپ هانری کور بن، تهران ۱۳۶۰ش.
• روزبهان بقلی، کتاب عبهر العاشقین، چاپ هانری کور بن و محمد معین، تهران ۱۳۶۰ش.
• احمد بن منصور سمعانی، روح الارواح فی شرح الاسماءالملک الفتّاح، چاپ نجیب مایل هروی، تهران ۱۳۶۸ش.
• مجدود بن آدم سنایی، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۵۹ش.
• عمر بن محمد سهروردی، کتاب عوارف المعارف، بیروت ۱۹۶۶.
• یحیی بن حبش سهروردی، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، چاپ هانری کور بن، ج ۲: بخش ۱، کتاب حکمة ال إشراق، تهران ۱۳۵۵ش.
• محمود بن عبدالکریم شبستری، مجموعه آثار شیخ محمود شبستری، چاپ صمد موحد، تهران ۱۳۷۱ش.
• محمد بن محمود شمس الدین آملی، «رساله فتوتیّه» از نفایس الفنون فی عرایس العیون، در رسایل جوانمردان: مشتمل بر هفت فتوت نامه، چاپ مرتضی صرّاف، تهران ۱۳۷۰ش.
• محمد بن محمود شهرزوری، شرح حکمة ال إشراق، چاپ حسین ضیائی تربتی، تهران ۱۳۷۶ش.
• فخرالدین بن محمد طریحی، مجمع البحرین، چاپ احمد حسینی، تهران ۱۳۶۲ش.
• عبدالرزاق کاشی، تحفة الاخوان فی خصائص الفتیان، در رسایل جوانمردان: مشتمل بر هفت فتوت نامه، چاپ مرتضی صرّاف، تهران ۱۳۷۰ش.
• محمود بن علی عزّالدین کاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، چاپ جلال الدین همایی، تهران ۱۳۶۷ش.
• محمد بن ابراهیم عطار، تذکرة الاولیاء، چاپ محمد استعلامی، تهران ۱۳۴۶ش.
• محمد بن ابراهیم عطار، منطق الطیر: مقامات الطیور، چاپ صادق گوهرین، تهران ۱۳۶۵ش.
• محمد بن جلال الدین غیاث الدین رامپوری، غیاث اللّغات، چاپ منصور ثروت، تهران ۱۳۷۵ش.
• سعیدالدین بن احمد فرغانی، مشارق الدّراری: شرح تائیّة ابن فارض، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران ۱۳۵۷ش.
• ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، التعرف لِمذهب اهل التصوف، دمشق ۱۴۰۷/ ۱۹۸۶.
• محمد بن یحیی لاهیجی، مفاتیح ال إعجاز فی شرح گلشن راز، چاپ محمدرضا برزگرخالقی و عفت کرباسی، تهران ۱۳۷۱ش.
• اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
• جلال الدین محمد بن محمد مولوی، مثنوی معنوی، تصحیح رینولد ا نیکلسون، چاپ نصراللّه پورجوادی، تهران ۱۳۶۳ش.
• علی بن شهاب الدین همدانی، رساله ذکریّه، در محمد ریاض، احوال و آثار و اشعار میرسیّدعلی همدانی، اسلام آباد۱۳۷۰ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف، به کوشش محمد روشن، ج۴، ص۱۴۲۱، تهران، ۱۳۶۶ش.
۲. روزبهان بقلی، شرح شطحیات، به کوشش هانری کربن، ج۱، ص۵۶۷، تهران، ۱۳۶۰ش.
۳. ابن عربی، محیی‌الدین، الفتوحات المکیه، به کوشش عثمان یحیی، ج۱۳، ص۲۱۰، قاهره، ۱۹۸۵م-۱۹۹۰م.
۴. ابن عربی، محیی‌الدین، اصطلاحات، به کوشش بسام عبدالوهاب جابی، ج۱، ص۶۲، بیروت، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۰م.
۵. احمد بن علی بیهقی، تاج المصادر، ج۲، ص۵۵۲، چاپ هادی عالم زاده، تهران ۱۳۶۶ـ ۱۳۷۵ش.
۶. فخرالدین بن محمد طریحی، مجمع البحرین، ذیل «جَرد»، چاپ احمد حسینی، تهران ۱۳۶۲ش.
۷. اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیّة، ذیل «جَرد»، چاپ احمدعبدالغفور عطار، بیروت، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش.
۸. محمد بن جلال الدین غیاث الدین رامپوری، غیاث اللّغات، ذیل «جَرد»، چاپ منصور ثروت، تهران ۱۳۷۵ش.
۹. دهخدا، ذیل «جَرد».
۱۰. مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف، به کوشش محمد روشن، ج۴، ص۱۴۲۱، تهران، ۱۳۶۶ش.
۱۱. عزالدین کاشانی، محمود، مصباح الهدایه، به کوشش جلال‌الدین همایی، ج۱، ص۱۴۳، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۲. آملی، محمد، نفائس الفنون، ج۲، ص۲۶، تهران، ۱۳۷۷ش.
۱۳. مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف، به کوشش محمد روشن، ج۴، ص۱۴۲۱-۱۴۲۲، تهران، ۱۳۶۶ش.
۱۴. عبادی، منصور، صوفی نامه، به کوشش غلامحسین یوسفی، ج۱، ص۱۲۹، تهران، ۱۳۴۷ش.
۱۵. عزالدین کاشانی، محمود، مصباح الهدایه، به کوشش جلال‌الدین همایی، ج۱، ص۱۴۳، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۶. آملی، محمد، نفائس الفنون، ج۲، ص۲۶، تهران، ۱۳۷۷ش.
۱۷. مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف، به کوشش محمد روشن، ج۴، ص۱۴۲۴-۱۴۲۵، تهران، ۱۳۶۶ش.
۱۸. ادب الملوک، به کوشش برند راتکه، ج۱، ص‌۲۲، بیروت، ۱۹۹۱م.
۱۹. سهروردی، محمد، عوارف المعارف، ج۱، ص۵۲۶، بیروت، ۱۹۶۶م.
۲۰. ادب الملوک، به کوشش برند راتکه، ج۱، ص۲۱-۲۲، بیروت، ۱۹۹۱م.
۲۱. شاه نعمت‌الله ولی، رساله‌ها، به کوشش جواد نوربخش، ج۴، ص۱۸۳، تهران، ۱۳۵۷ش.
۲۲. مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف، به کوشش محمد روشن، ج۴، ص۱۴۲۲-۱۴۲۴، تهران، ۱۳۶۶ش.
۲۳. فرغانی، سعید، مشارق الدراری، ج۱، ص۳۷۴، به کوشش جلال‌الدین آشتیانی، مشهد، ۱۳۹۸ق.
۲۴. نجم‌الدین رازی، عبدالله، مرصاد العباد، به کوشش محمد‌امین ریاحی، ج۱، ص۲۰۳، تهران، ۱۳۵۲ش.
۲۵. نجم‌الدین رازی، عبدالله، مرصاد العباد، به کوشش محمد‌امین ریاحی، ج۱، ص۲۵۸، تهران، ۱۳۵۲ش.
۲۶. عبادی، منصور، صوفی نامه، به کوشش غلامحسین یوسفی، ج۱، ص۱۲۹، تهران، ۱۳۴۷ش.
۲۷. سراج، عبدالله، اللمع فی التصوف، ج۱، ص۳۹۴، لیدن، ۱۹۱۴م.
۲۸. ریاض، محمد، احوال و آثار و اشعار میر سیدعلی همدانی، ج۱، ص۵۳۴، اسلام‌آباد، ۱۳۷۰ش/۱۹۹۱م.
۲۹. شبستری، محمود، مجموعۀ آثار، به کوشش صمد موحد، ج۱، ص۱۶۸-۱۷۰، تهران، ۱۳۶۵ش.
۳۰. محمد بن ابراهیم عطار، تذکرة الاولیاء، ج۱، ص۴۴۷، چاپ محمد استعلامی، تهران ۱۳۴۶ش.
۳۱. عبداللّه بن علی ابونصر سرّاج، کتاب اللُّمَعِ فی التصوّف، ج۱، ص۳۴۸، چاپ رینولد آلن نیکلسون، لیدن ۱۹۱۴.
۳۲. خواجه عبدالله انصاری، صد میدان، به کوشش عبدالحی حبیبی، ج۱، ص۳۳-۳۴، کابل، ۱۳۴۱ش.
۳۳. طه/سوره۲۰، آیه۱۲.    
۳۴. خواجه عبدالله انصاری منازل السائرین، به کوشش محسن بیدارفر، ص۲۲۶، قم، ۱۳۷۲ش
۳۵. عبدالرزاق کاشی، شرح منازل السائرین، خواجه عبدالله انصاری، به کوشش محسن بیدارفر، ج۱، ص۵۹۵، قم، ۱۳۷۲ش.
۳۶. ابوبکر محمد بن ابراهیم کلاباذی، التعرف لِمذهب اهل التصوف، ج۱، ص۱۱۱، دمشق ۱۴۰۷/ ۱۹۸۶.
۳۷. اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۵، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
۳۸. احمد بن منصور سمعانی، روح الارواح فی شرح الاسماءالملک الفتّاح، ج۱، ص۶۰۶، چاپ نجیب مایل هروی، تهران ۱۳۶۸ش.
۳۹. عمر بن محمد سهروردی، کتاب عوارف المعارف، ج۱، ص۸۵، بیروت ۱۹۶۶.
۴۰. محمود بن علی عزّالدین کاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، ج۱، ص۱۴۳، چاپ جلال الدین همایی، تهران ۱۳۶۷ش.
۴۱. عبداللّه بن محمد انصاری، منازل السایرین، ج۱، ص۲۲۴، متن عربی با مقایسه به متنِ علل المقامات و صدمیدان، ترجمه دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیرهرات از روان فرهادی، تهران ۱۳۶۱ش.
۴۲. ابن قیّم جوزیّه، مدارج السالکین، ج۳، ص۴۲۰، چاپ محمدحامد فقی، بیروت.
۴۳. محمود بن علی عزّالدین کاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، ج۱، ص۵۹۴، چاپ جلال الدین همایی، تهران ۱۳۶۷ش.
۴۴. ابن عربی، التجلیّات ال إلهیة، ج۱، ص۳۷۸، همراه با تعلیقات ابن سودکین، و، کشف الغایات فی شرح ما اکتنفت علیه التجلیّات، چاپ عثمان اسماعیل یحیی، تهران ۱۳۶۷ش.
۴۵. ابن عربی، الفتوحات المکیّة، ج۱۳، ص۲۱۰، ج ۱۳، چاپ عثمان یحیی، قاهره ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۴۶. ابن عربی، رسائل ابن العربی، ج۲، ش ۲۹، ص۸، ج ۲، ش ۲۹: کتاب اصطلاح الصوفیه، بیروت.
۴۷. روزبهان بقلی، شرح شطحیّات، ج۱، ص۵۶۷، چاپ هانری کور بن، تهران ۱۳۶۰ش.
۴۸. علی بن محمد جرجانی، تعریفات: فرهنگ اصطلاحات معارف اسلامی، ج۱، ص۳۴، ترجمه حسن سیّدعرب و سیما نوربخش، تهران ۱۳۷۷ش.
۴۹. محمداعلی بن علی تهانوی، موسوعه کشّاف اصطلاحات الفنون والعلوم، ذیل واژه، چاپ رفیق العجم و علی دحروج، بیروت ۱۹۹۶.
۵۰. عبدالنبی بن عبدالرسول احمدنگری، جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۲۷۵، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.
۵۱. عبداللّه بن محمد انصاری، منازل السایرین، ج۱، ص۵۰۶، متن عربی با مقایسه به متنِ علل المقامات و صدمیدان، ترجمه دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیرهرات از روان فرهادی، تهران ۱۳۶۱ش.
۵۲. عبداللّه بن محمد انصاری، مجموعه رسائل فارسی خواجه عبداللّه انصاری، ج۱، ص۳۵۱ـ۳۵۲، چاپ محمد سرور مولایی، تهران ۱۳۷۲ش.
۵۳. عبداللّه بن محمد انصاری، منازل السایرین، ج۱، ص۲۲۴، متن عربی با مقایسه به متنِ علل المقامات و صدمیدان، ترجمه دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیرهرات از روان فرهادی، تهران ۱۳۶۱ش.
۵۴. محمود بن علی عزّالدین کاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، ج۱، ص۵۹۵، چاپ جلال الدین همایی، تهران ۱۳۶۷ش.
۵۵. ، عبداللّه بن محمد انصاری، منازل السایرین، متن عربی با مقایسه به متنِ علل المقامات و صدمیدان، ترجمه دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیرهرات از روان فرهادی، تهران ۱۳۶۱ش.
۵۶. محمود بن علی عزّالدین کاشانی، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، چاپ جلال الدین همایی، تهران ۱۳۶۷ش.
۵۷. ، عبداللّه بن محمد انصاری، منازل السایرین، متن عربی با مقایسه به متنِ علل المقامات و صدمیدان، ترجمه دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیرهرات از روان فرهادی، تهران ۱۳۶۱ش.
۵۸. اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۱، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
۵۹. اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۶، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
۶۰. سعیدالدین بن احمد فرغانی، مشارق الدّراری: شرح تائیّة ابن فارض، ج۱، ص۵۷۲ ـ۵۷۳، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران ۱۳۵۷ش.
۶۱. مقدمه آشتیانی، ص ۱۶۹، علی بن محمد ترکه اصفهانی، تمهید القواعد، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران ۱۳۶۰ش.
۶۲. عبداللّه بن علی ابونصر سرّاج، کتاب اللُّمَعِ فی التصوّف، ج۱، ص۳۴۹، چاپ رینولد آلن نیکلسون، لیدن ۱۹۱۴.
۶۳. علی بن شهاب الدین همدانی، رساله ذکریّه، ج۱، ص۵۳۴، در محمد ریاض، احوال و آثار و اشعار میرسیّدعلی همدانی، اسلام آباد۱۳۷۰ش.
۶۴. ابن قیّم جوزیّه، مدارج السالکین، ج۳، ص۴۲۳، چاپ محمدحامد فقی، بیروت.
۶۵. سعیدالدین بن احمد فرغانی، مشارق الدّراری: شرح تائیّة ابن فارض، ج۱، ص۲۷۷، چاپ جلال الدین آشتیانی، تهران ۱۳۵۷ش.
۶۶. احمد بن منصور سمعانی، روح الارواح فی شرح الاسماءالملک الفتّاح، ج۱، ص۳۵۷، چاپ نجیب مایل هروی، تهران ۱۳۶۸ش.
۶۷. عبدالرزاق کاشی، تحفة الاخوان فی خصائص الفتیان، ج۱، ص۹ـ۱۰، در رسایل جوانمردان: مشتمل بر هفت فتوت نامه، چاپ مرتضی صرّاف، تهران ۱۳۷۰ش.
۶۸. عبدالرزاق کاشی، تحفة الاخوان فی خصائص الفتیان، ج۱، ص۴۲، در رسایل جوانمردان: مشتمل بر هفت فتوت نامه، چاپ مرتضی صرّاف، تهران ۱۳۷۰ش.
۶۹. اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۳، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
۷۰. اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۲ـ۱۴۲۶، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
۷۱. روزبهان بقلی، شرح شطحیّات، ص ۲۳، چاپ هانری کور بن، تهران ۱۳۶۰ش.
۷۲. شعراء/سوره۲۶، آیه۷۷.    
۷۳. اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۳، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
۷۴. نجم/سوره۵۳، آیه۹.    
۷۵. اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۲ـ۱۴۲۳، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
۷۶. اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لِمذهب التصوف، ج۴، ص۱۴۲۶، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش.
۷۷. حیدر بن علی آملی، کتاب جامع الاسرار و منبع الانوار، ج۱، ص۲۷، چاپ هانری کور بن و عثمان اسماعیل یحیی، تهران ۱۳۴۷ش.
۷۸. طه/سوره۲۰، آیه۱۲.    
۷۹. عبداللّه بن محمد انصاری، منازل السایرین، ج۱، ص۲۲۴، متن عربی با مقایسه به متنِ علل المقامات و صدمیدان، ترجمه دری منازل السایرین و علل المقامات و شرح کتاب از روی آثار پیرهرات از روان فرهادی، تهران ۱۳۶۱ش.
۸۰. ابن قیّم جوزیّه، مدارج السالکین، ج۳، ص۴۱۸، چاپ محمدحامد فقی، بیروت.
۸۱. ق/سوره۵۰، آیه۳۷.    
۸۲. ابن عطا، تفسیر ابی العباس بن عطاء، ج۱، ص۱۴۹، در نصوص صوفیه غیرمنشوره، چاپ پل نویا، بیروت: دارالمشرق، ۱۹۷۳.
۸۳. مؤیدالدین بن محمود جندی، نفحة الروح و نفحة الفتوح، ج۱، ص۱۴۳، چاپ نجیب مایل هروی، تهران ۱۳۶۲ش.
۸۴. محمد بن محمود شمس الدین آملی، «رساله فتوتیّه» از نفایس الفنون فی عرایس العیون، ج۱، ص۷۴، در رسایل جوانمردان: مشتمل بر هفت فتوت نامه، چاپ مرتضی صرّاف، تهران ۱۳۷۰ش.
۸۵. عبدالرحمان بن احمد جامی، نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص، ج۱، ص۴۶۴، چاپ ویلیام چیتیک، تهران ۱۳۵۶ش.
۸۶. عبدالرحمان بن احمد جامی، نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص، ج۱، ص۶۰۸، چاپ ویلیام چیتیک، تهران ۱۳۵۶ش.
۸۷. حیدر بن علی آملی، تفسیرالمحیط الاعظم والبحرالخضم فی تأویل کتاب اللّه العزیزالمحکم، ج۱، ص۴۴۸، چاپ محسن موسوی تبریزی، تهران ۱۴۱۶/ ۱۹۹۵.
۸۸. مجدود بن آدم سنایی، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، ج۱، ص۱۱۱، چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۵۹ش.
۸۹. محمد بن ابراهیم عطار، ج۱، ص۲۰۶، بیت ۳۶۹۴، منطق الطیر: مقامات الطیور، چاپ صادق گوهرین، تهران ۱۳۶۵ش.
۹۰. جلال الدین محمد بن محمد مولوی، مثنوی معنوی، ج ۲، دفتر سوم، بیت ۱۷۴۵، تصحیح رینولد ا نیکلسون، چاپ نصراللّه پورجوادی، تهران ۱۳۶۳ش.
۹۱. جلال الدین محمد بن محمد مولوی، مثنوی معنوی، بیت ۱۷۲۱، تصحیح رینولد ا نیکلسون، چاپ نصراللّه پورجوادی، تهران ۱۳۶۳ش.
۹۲. شمس الدین محمد حافظ، دیوان، غزل ۶۷، بیت ۷، چاپ پرویز ناتل خانلری، تهران ۱۳۶۲ش.
۹۳. شمس الدین محمد حافظ، چاپ محمد قزوینی و قاسم غنی، ج۱، ص۲۸۱، تهران ۱۳۶۷ش.
۹۴. محمود بن عبدالکریم شبستری، ج۱، ص۱۰۵، بیت ۹۲۷، مجموعه آثار شیخ محمود شبستری، چاپ صمد موحد، تهران ۱۳۷۱ش.
۹۵. محمود بن عبدالکریم شبستری، ج۱، ص۷۰، بیت ۸۵، مجموعه آثار شیخ محمود شبستری، چاپ صمد موحد، تهران ۱۳۷۱ش.
۹۶. علی بن محمد ترکه اصفهانی، شرح گلشن راز، ج۱، ص۶۴، چاپ کاظم دزفولیان، تهران ۱۳۷۵ش.
۹۷. محمد بن یحیی لاهیجی، مفاتیح ال إعجاز فی شرح گلشن راز، ج۱، ص۵۵، چاپ محمدرضا برزگرخالقی و عفت کرباسی، تهران ۱۳۷۱ش.
۹۸. محمود بن عبدالکریم شبستری، مجموعه آثار شیخ محمود شبستری، ج۱، ص۱۶۸، چاپ صمد موحد، تهران ۱۳۷۱ش.
۹۹. محمود بن عبدالکریم شبستری، مجموعه آثار شیخ محمود شبستری، ج۱، ص۱۷۰، چاپ صمد موحد، تهران ۱۳۷۱ش.
۱۰۰. ابن سینا، الإشارات والتنبیهات، ج۳، ص۳۶۳، مع الشرح لِنصیرالدین طوسی و شرح الشرح لِقطب الدین رازی، تهران ۱۴۰۳.
۱۰۱. ابن سینا، ال إشارات والتنبیهات، ج۳، ص۳۵۴، مع الشرح لِنصیرالدین طوسی و شرح الشرح لِقطب الدین رازی، تهران ۱۴۰۳.
۱۰۲. یحیی بن حبش سهروردی، ج۲، ص۲۳۵، پانویس، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، چاپ هانری کور بن، ج ۲: بخش ۱، کتاب حکمة ال إشراق، تهران ۱۳۵۵ش.
۱۰۳. یحیی بن حبش سهروردی، ج۲، ص۱۴۱، پانویس، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، چاپ هانری کور بن، ج ۲: بخش ۱، کتاب حکمة ال إشراق، تهران ۱۳۵۵ش.
۱۰۴. یحیی بن حبش سهروردی، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج۲، ص۲۴۲، چاپ هانری کور بن، ج ۲: بخش ۱، کتاب حکمة ال إشراق، تهران ۱۳۵۵ش.
۱۰۵. محمد بن محمود شهرزوری، شرح حکمة ال إشراق، ج۱، ص۵۷۴ ـ ۵۷۵، چاپ حسین ضیائی تربتی، تهران ۱۳۷۶ش.
۱۰۶. یحیی بن حبش سهروردی، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج۱، ص۲۵۲ـ۲۵۴، چاپ هانری کور بن، ج ۲: بخش ۱، کتاب حکمة ال إشراق، تهران ۱۳۵۵ش.
۱۰۷. یحیی بن حبش سهروردی، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج۱، ص۲۴۳، چاپ هانری کور بن، ج ۲: بخش ۱، کتاب حکمة ال إشراق، تهران ۱۳۵۵ش.
۱۰۸. یحیی بن حبش سهروردی، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج۱، ص۲۵۴، چاپ هانری کور بن، ج ۲: بخش ۱، کتاب حکمة ال إشراق، تهران ۱۳۵۵ش.
۱۰۹. جیلی، عبدالکریم، المناظر الالٰهیه، به کوشش نجاح محمود غنیمی، ج۱، ص۹۵، قاهره، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
۱۱۰. جیلی، عبدالکریم، المناظر الالٰهیه، به کوشش نجاح محمود غنیمی، ج۱، ص۲۸۸، قاهره، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
۱۱۱. جیلی، عبدالکریم، المناظر الالٰهیه، به کوشش نجاح محمود غنیمی، ج۱، ص۳۳۲-۳۳۳، قاهره، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.
۱۱۲. ادب الملوک، به کوشش برند راتکه، ج۱، ص۴۰-۴۱، بیروت، ۱۹۹۱م.
۱۱۳. بخاری اصفهانی، محمد، مناهج الطالبین، به کوشش نجیب مایل هروی، ج۱، ص۹۲-۹۷، تهران، ۱۳۶۴ش.
۱۱۴. جیلی، عبدالکریم، المناظر الالٰهیه، به کوشش نجاح محمود غنیمی، ج۱، ص۱۰۸، قاهره، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تجرید»، شماره۳۲۹۱.    
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «تجرید»، ج۱۴، ص۵۷۸۴.    






جعبه ابزار