تاریخ جهان گشای

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تاریخ جهان‌گشای ، کتابی درباره تاریخ مغول و خوارزمشاهیان و اسماعیلیان تا ۶۵۵، به فارسی، تألیف عطاملک جوینی، از دبیران و امیران نامدار عصر هولاکوخان، در حدود ۶۵۰ یا ۶۵۱ تا ۶۵۸ می‌باشد.


اهمیت و اعتبار تاریخ جهان‌گشای

[ویرایش]

این کتاب از منابع معتبر در تاریخ مغول است، زیرا مؤلف آن سال‌ها در دربار ارغون و هولاکو و پسرانش، اَباقا و تگودار، صاحب منصب و شاهد بسیاری از رخدادهای آن دوره بوده و برخی حوادث گذشته را نیز از شاهدان آن‌ها و از خاندان خود - که از درباریان خوارزمشاهیان و مغولان بوده‌اند - شنیده بوده است.
[۱] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، مقدمه قزوینی، ص د-ه، عز.

همچنین هنگام اقامت در مغولستان در ۶۵۰ـ۶۵۱، به تاریخ سرّی مغولان دسترسی داشته است و ظاهراً مغولانی که به حوادث اِشراف داشته و معتمد بوده‌اند، آن را برای وی ترجمه کرده بوده‌اند.
جوینی از منابع اسلامی نیز در نوشتن کتاب بهره فراوان برده است.
[۲] جان اندرو بویل، آثار جوینی و رشیدالدین به عنوان منابع تاریخ مغول، ج۱، ص۵۱۱ ـ۵۱۲، سخن، دورة ۲۳، ش ۵ (فروردین ۱۳۵۳).

مطالب تاریخ جهان‌گشای درباره اسماعیلیه نیز اهمیت دارد، زیرا پس از فتح قلعه اَلَموت، به دستور هولاکو کتابخانه الموت در اختیار جوینی قرار گرفت و او تاریخ اسماعیلیه را از منابع آن‌جا استخراج کرد.
[۳] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، مقدمه قزوینی، ص عز.


← اهمیت ادبی کتاب


تاریخ جهان‌گشای بجز اهمیت تاریخی، از لحاظ ادبی نیز بسیار مهم است و نمونه‌ای برجسته‌ از نثر فنی، مصنوع و فاخر دبیرانۀ پارسی در سده ۷ق/۱۳م به شمار می‌رود. پس از جوینی ابن‌ بی‌بی، مؤلف الاوامر العلائیه و وصّاف شیرازی، مؤلف تجزیة الامصار و تزجیة الاعصار شیوۀ او را ادامه دادند. وصاف که دنباله‌رو و ذیل‌نویس تاریخ جهان‌گشای نیز بود، (نک‌ ‌: دنبالۀ مقاله) به سبب افراط درآوردن واژگان نامأنوس، دور از ذهن و عبارات، اشعار و امثال فراوان عربی این شیوه را به انحطاط کشانید.
[۴] قزوینی، محمد، مقدمه و حاشیه بر تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، «ز»، (نک‌ ‌: هم‌، جوینی).
[۵] بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، ج۳، ص۵۲ -۵۳، تهران، ۱۳۳۷ش.
از سوی دیگر، تاریخ جهان‌گشای جوینی کهن‌ترین و شاید نخستین منبع واژگان مغولی دخیل در زبان فارسی است، مانند آقا،
[۶] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۲۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
ارکؤن،
[۷] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۷۷، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
باورچی،
[۸] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۷۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
بغتاغ (بغتاق)
[۹] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۱۷، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
پایزه،
[۱۰] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۲۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
جرگ (جرک)،
[۱۱] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۹۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
سـورامیشی،
[۱۲] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۶۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
سیـورغامیشی،
[۱۳] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۳۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
قراقچی،
[۱۴] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۵۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
قوبجور،
[۱۵] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
قورچی،
[۱۶] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۸۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
قوریلتای،
[۱۷] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۳۱، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
گـورگان،
[۱۸] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۳۷، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
نوکر،
[۱۹] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۲۴۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
نویان،
[۲۰] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۳۱، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
یام،
[۲۱] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
و واژگان ترکی نوین چون: آلتمغا،
[۲۲] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۱۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
اُرتاق،
[۲۳] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۶۵، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
اردو،
[۲۴] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۷۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
اروغ،
[۲۵] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۷، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
اغل،
[۲۶] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۲۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
اولوش،
[۲۷] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۶۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
اوتوگ،
[۲۸] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
اولاغ،
[۲۹] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
ایقاق،
[۳۰] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۲۳۵، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
ایلچی،
[۳۱] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
اینی،
[۳۲] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۱۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
باسقاق
[۳۳] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۸۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
بهادر،
[۳۴] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۲۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
بیتکچی،
[۳۵] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۳۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
تزغو،
[۳۶] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۷۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
تکشمیشی (تگشمیشی)،
[۳۷] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۱۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
تنگسوق،
[۳۸] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۲۳۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
جریک (چریک)
[۳۹] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۷۵، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
و جز اینها. پس از جوینی ورود واژگان مغولی و ترکی جدیدتر به زبان فارسی ادامه یافت و در جامع التواریخ رشیدالدین فضل‌الله شمار بیشتری از آن واژگان را می‌توان یافت.
[۴۰] موسوی، مصطفی، تعلیقات بر جامع التواریخ، ج۳، ص۲۲۸۵- ۲۴۲۹، (نک‌ : هم‌، رشید‌الدین فضل‌الله).

تاریخ جهان‌گشای به لحاظ تاریخی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ رویدادهای پایان‌کار سلطان محمد‌خوارزمشاه و ظهور و افول سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه و تاریخ اسماعیلیان نزاری یا صبّاحی ایران و فرمانروایان الموت، نخستین و یگانه منبع به شمار می‌رود.
[۴۱] وصاف، عبدالله بن فضل‌الله، تاریخ، به کوشش محمد مهدی اصفهانی، تهران، ۱۳۳۸ش.


تاریخ نوشتن کتاب

[ویرایش]

جوینی این‌ کتاب را ــ چنان‌که از اشارات خود او برمی‌آید ــ حدود سال ۶۵۰ق/۱۲۵۲م و شاید در ۶۵۱ ق آغاز کرده، و به‌سبب آن‌که سالیانی چند پیوسته در سفر به مغولستان و بازگشت از آن دیار به ایران بوده است، این کار به کندی پیش‌رفته، و در ۶۵۸ق، یعنی دو سال پس از گشوده‌شدن بغداد به دست هولاکو و استقرارش در ایران به انجام رسانیده است.

محتوای کتاب

[ویرایش]

تاریخ جهان‌گشای مشتمل بر سه جلد است: جلد نخست، شامل تاریخ چنگیز و فتوحات او، دوران سلطنت اوگتای قاآن (پسر چنگیز) و سلطنت گیوک خان (پسر اوگتای)؛ جلد دوم، شامل تاریخ خوارزمشاهیان و قراختائیان، گورخانیان و سرگذشت حکام و شحنگان مغول در عهد اوگتای قاآن تا ورود هولاکو؛ جلد سوم، شامل تاریخ منکوقاآن و تفصیل حمله هولاکو به ایران، قلع و قمع اسماعیلیه و تاریخ ملوک اسماعیلیه الموت و شرح مذهب اسماعیلیان تا انقراضشان.
در برخی از نسخه‌های این کتاب فصلی هم در شرح فتح بغداد به دست هولاکو، نوشته خواجه نصیرالدین طوسی، آمده است.
[۴۲] شعار، جعفر، «تاریخ جهان‌گشای جوینی: اشاره‌ای به ارزش ادبی، ج۱، ص۳۰۰ـ۳۰۱، تاریخی و اجتماعی آن»، در یکی قطره باران: جشن نامه استاد دکتر عباس زریاب خوئی، به کوشش احمد تفضّلی، تهران ۱۳۷۰ش.


← جلد اول


در جلد نخست پس از دیباچه‌ای کوتاه در باب سبب تألیف، شیوۀ کار، هدف از تاریخ‌نگاری و بررسی علل و اسباب حملۀ مغول به ایران و آثار منفی و مثبت آن بر عالم اسلام،
[۴۳] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱-۱۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
به فصل نخست کتاب رسیده، و در این فصل به وضعیت اقلیمی و جغرافیایی مغولستان و شیوۀ زندگی مغولان و اوضاع اجتماعی و اقتصادی آن سرزمین پیش از پیدایی چنگیز پرداخته است.
[۴۴] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۴-۱۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
سپس بخش‌هایی از یاسای چنگیز و آداب و رسوم مغولان به روزگار او در شکار و ترتیب و آرایش سپاه را بررسی،
[۴۵] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۶-۲۵، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
و آن‌گاه آغاز کار چنگیز در مغولستان و جدال او با سران قبیله‌ها را گزارش کرده است
[۴۶] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۶- ۲۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
و سپس فرزندان او و قلمرو آنان را برشمرده و شناسانده است.
[۴۷] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۹-۳۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.

جوینی در دنبالۀ کار خویش به گسترش فرمانروایی چنگیز به سوی غرب پرداخته، و جهان‌گشای ی او را از اویغورستان آغاز کرده است و آن‌گاه بدون رعایت ترتیب تاریخی، به توطئه‌ای که فرمانروای بودایی‌آیینِ اویغور برای قتل عام مسلمانان در آغاز پادشاهی مُنکو (اصل مغولی: مُنگکه) ‌ قا‌آن طراحی کرده بود، پرداخته، و گزارش کرده است که چگونه این توطئه آشکارگردید و ایدی قوت، فرمانروای اویغور و همدستانش گرفتار و کشته شدند. آن‌گاه نسب نامۀ ایدی قوت و تاریخ سنّتی و نیمه اسطوره‌ای قوم اویغور را به رشتۀ تحریر درآورده است. او در این بخش چنداسطورۀ ناب اویغوری را ــ اگر چه بسیار کوتاه ــ ضبط کرده است که گمان می‌رود یگانه گزارش موجود در این موضوع باشد. ‌ آن‌گاه با اشاره به کتاب نوم (این نام برگرفته از واژۀ یونانی نومُس (ناموس) است)، کتاب دینی بودایی، اطلاعاتی کوتاه، اما معتبر از آن آیین به دست داده، و برخی «مواعظ نیک» آن را «موافق شرایع و ادیان» انبیا دانسته، و از حلولی بودن مذهب آنان (سمساره= گردونۀ باز پیدایی) و اجتناب آنان از آزار حیوانات (اهیمسا) سخن گفته است.
[۴۸] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۳۲-۴۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۴۹] شایگان، داریوش، ادیان و مکتب‌های فلسفی هند، ج۱، ص۱۴۲، تهران، ۱۳۴۶ش.
این آگاهی‌های دقیق را در هیچ‌یک از منابع فارسی بازمانده از روزگار جوینی نمی‌توان یافت. او سپس به ماجرای کوچلک‌خان (که در اینجا به اشتباه او را پسر اونگ خان، رئیس قبیلۀ کرایت قلمداد کرده) و پیوستن او به گورخان قراختایی (پس از آن‌که او را مسیحی، و از قبیلۀ نایْمان دانسته) و آزار رساندنش به مسلمانان و شهید کردن علاء‌الدین محمد ختنی و سپس هم پیمانی او با سلطان محمد خوارزمشاه برضد گورخان را گزارش کرده است.
[۵۰] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴۶-۵۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
آن‌گاه پس از مقدمه‌ای کوتاه در «ذکر سبب قصد ممالک سلطان» محمد خوارزمشاه، تازش چنگیز به سرزمین‌های وی در ماوراءالنهر و خراسان و دیگر بخش‌های ایران و قتل و غارت مردم را به تفصیل به دست داده است.
[۵۱] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۵۸-۱۴۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.

در همین بخش ماجرای اسطوره‌وار مقاومت و جنگ و گریز تیمور ملک در بناکت و خجند و بازگشت او پس از سال‌ها به دیار خویش و کشته شدنش
[۵۲] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۷۰-۷۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
و ماجرای قیام تارابی نامی‌را در بخارا (۶۳۶ق/ ۱۲۳۹م) گزارش کرده است.
[۵۳] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۸۵-۹۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.

جوینی در این بخش از کتاب ماجرای غم‌انگیز سقوط یکایک شهرها و چگونگی قتل عام مردم آن‌ها را برشمرده، و رویدادها را تا بازگشت چنگیز به مغولستان پی‌گرفته است. آن‌گاه تعقیب سلطان محمد خوارزمشاه توسط دو امیر مغول به نام یمه (اصل مغولی: جبه) و سبتای، گشوده‌شدن شهرهای خراسان به دست تولوی‌خان، ماجرای مرگ چنگیز و جلوس اوگتای قا‌آن و نیکوکرداری‌ها و پشتیبانی‌های وی از مسلمانان،
[۵۴] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۴۱-۱۹۱، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
فرمانروایی توراکینا (اصل مغولی: تورگینه) خاتون، همسر اوگتای قاآن و مادر گیوگ‌خان،
[۵۵] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۹۵-۲۰۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
ماجرای جلوس گیوگ‌خان و دوران پادشاهی او را
[۵۶] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۰۳-۲۱۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
به اختصار بررسی کرده، و سپس به حکومت کوتاه مدت اُغول غایمیش
[۵۷] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۱۶-۲۲۱، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
و سرگذشت کوتاه توشی (اصل مغولی: جوچی)، بزرگ‌ترین پسر چنگیز و نشستن پسر جوچی، باتو بر جای او پس از مرگش پرداخته، و با آوردن سرگذشت کوتاه‌تر جَغَتای، پسر دوم چنگیز ‌جلد نخست کتاب را به انجام رسانده است.
[۵۸] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۲۱-۲۳۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.


← جلد دوم


جلد دوم با گزارش «مبدأ دولت سلاطین خوارزم»، یعنی خوارزمشاهیان آغاز شده، و درگیری‌های درونی و بیرونی آنان را با غوریان و قراختاییان و ‌خانیان سمرقند و بازماندگان سلجوقیان در ایران و خلیفگان عباسی و سرانجام با چنگیزیان‌، تا مرگ سلطان محمد خوارزمشاه در یکی از جزایر دریای مازندران پی‌گرفته است.
[۵۹] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱-۱۲۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
آن‌گاه به ذکر احوال و حوادث مربوط به سلطان جلال‌الدین و جنگ‌های او با مغولان و فرستادگان خلیفه و هجوم به آذربایجان و گرجستان و اخلاط و پیکار با سلجوقیان روم و شکست و سرگردانی‌های روزهای آخر عمر و مرگ او پرداخته است.
[۶۰] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۲۶- ۱۹۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
سپس متوجه سرگذشت و پایان‌کار تَرکان (اصل مغولی: تَرگَن) خاتون، همسر ماجراجوی علاءالدین تکش و ما‌در سلطان محمد خوارزمشاه، و آن‌گاه حکومت یافتن براق حاجب و فرزندانش در کرمان شده است.
[۶۱] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۹۸- ۲۱۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
جوینی سپس به حوادث عصر کارگزاران مغول: جینتمور، نوسال، کرگوز و امیـر ارغون اویرات در ایران ــ که خود در خدمت آنان بوده ــ پرداخته، و از سفرهای خویش همراه ارغون به مغولستان سخن رانده، و این جلد را با نقد و نکوهش شدید خطاها و کردارهای ناهنجار شرف‌الدین مستوفی خوارزمی به پایان برده است.
[۶۲] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۲۱۸-۲۸۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.


← جلد سوم


مؤلف جلد سوم را با دیباچه‌ای آغاز کرده،
[۶۳] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۱-۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
و سپس به کوتاهی به الغ‌نویان (یعنی تولوی)، کوچک‌ترین پسر چنگیز‌ از همسر نخستش، بورته فوجین و همسر تولوی، سرقویتی (اصل مغولی: سرققتنی) بیکی، مادر منکو قاآن و هولاکو و قوبیلای پرداخته
[۶۴] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۳-۱۱، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
و آن‌گاه جلوس منکو قا‌آن بر تخت خانی و قصد فرزندان اوگتای برضد او در آن مراسم را گزارش کرده است.
[۶۵] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۱۲- ۸۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.

شرح مأموریت هولاکو به ایران برای سرکوب اسماعیلیان الموت و خلیفۀ بغداد، از مهم‌ترین ابواب این جلد است. جوینی این بخش را با نسخۀ فتح‌نامۀ الموت که نوشتۀ خود اوست، به پایان برده است.
[۶۶] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۸۹-۱۴۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
مؤلف تصریح کرده که پس از پایان کار الموت، به فرمان هولاکو، کتابخانۀ کهن بنیاد آن را در اختیار گرفته، اما چنان‌که خود اذعان کرده است، جز مصاحف و نفایس کتب و آلات رصد و اسطرلابها، باقی کتاب‌ها را که در باب عقاید اسماعیلیان بوده، سوزانده است.
[۶۷] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۲۷۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
جوینی با استفاده از آن کتاب‌ها به‌ ویژه کتاب سرگذشت سیّدنا
[۶۸] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۱۸۷- ۱۸۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
و بی‌گمان منابع دیگر که از آن‌ها نامی نبرده، فصلی در تاریخ اسماعیلیان و فاطمیان (دولت اسماعیلی شمال افریقا و مصر) و صباحیان و نزاریان پرداخته، و با اشاره به عاقبت کار رکن‌الدین خورشاه، آخرین رئیس و داعی اسماعیلیۀ الموت جلد سوم تألیف خویش را به پایان برده است.
[۶۹] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۱۴۲- ۲۷۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.


← تنوع موضوعی کتاب


تاریخ جهان‌گشای تاریخ سیاسی محض نیست، زیرا مؤلف هنگام شرح وقایع، درباره اوضاع اقتصادی، اجتماعی، بافت شهر‌ها و موقعیت جغرافیایی آن‌ها و اسامی قدیمی شهر‌ها نیز توضیحات منحصر به فردی داده است.
[۷۰] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۹ـ۳۱، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۷۱] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۶۳، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۷۲] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۶۶، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۷۳] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۸۷، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.

در این کتاب درباره بت‌پرستی اویغوران و «قامانِ» (دانندگانِ سحر) اویغوری نیز مطالب جالبی آمده
[۷۴] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴۳ـ۴۴، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
و درباره بسیاری از اصطلاحات اقتصادی، زمین‌داری، مناصب درباری و نظامی - که از دوره مغول در سرزمین‌های اسلامی رایج شده - توضیح داده شده است.
[۷۵] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۷۳، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۷۶] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۹۷، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۷۷] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۱۲، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۷۸] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۹۰، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۷۹] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۳۷، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.

جوینی با آن‌که از دیوان‌ سالاران مغول بود، ضمن شرح وقایع از بیان حقایق ابا نداشت و چهره حقیقی مغولان را آشکار می‌کرد.
او در این کتاب بی‌طرفانه به بررسی و تحلیل علل شکست سلطان محمد خوارزمشاه و سلطان جلال‌الدین و قیام تارابی و بسیاری حوادث دیگر پرداخته
[۸۰] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴ـ۵، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۸۱] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۸۵ـ۹۰، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۸۲] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۷۸، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۸۳] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۹۰ـ۹۴، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۸۴] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۱۷، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۸۵] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۲۰ـ۱۲۲، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۸۶] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۳۹، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
و از این لحاظ شیوه تاریخ‌نگاری او به شیوه ابن خلدون نزدیک است.
[۸۷] بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، ج۳، ص۵۲ـ۵۳، تهران ۱۳۵۵ـ۱۳۵۶ش.
[۸۸] شعار، جعفر، «تاریخ جهان‌گشای جوینی: اشاره‌ای به ارزش ادبی، ج۱، ص۳۰۱، تاریخی و اجتماعی آن»، در یکی قطره باران: جشن نامه استاد دکتر عباس زریاب خوئی، به کوشش احمد تفضّلی، تهران ۱۳۷۰ش.
[۸۹] شعار، جعفر، «تاریخ جهان‌گشای جوینی: اشاره‌ای به ارزش ادبی، ج۱، ص۳۰۶، تاریخی و اجتماعی آن»، در یکی قطره باران: جشن نامه استاد دکتر عباس زریاب خوئی، به کوشش احمد تفضّلی، تهران ۱۳۷۰ش.

وی هنگام ذکر ارقام و اعداد گاه اغراق کرده است، مانند اشاره به «هفتاد هزار لشکر».
[۹۰] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۲۵، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.


کیفیت نثر تاریخ جهان‌گشای

[ویرایش]

نثر تاریخ جهان‌گشای آمیخته با آیات و احادیث و امثال و آرایه‌های لفظی و معنوی و اشعار عربی و فارسی متناسب با موضوع است.
بیش‌تر اشعار فارسی این کتاب از فردوسی و مسعود سعد و ظهیر فاریابی، و اشعار عربی آن از شاعران مشهور دوره جاهلی و عباسی است.
[۹۱] بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، ج۳، ص۵۲ ـ۵۳، تهران ۱۳۵۵ـ۱۳۵۶ش.
[۹۲] بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، ج۳، ص۸۸، تهران ۱۳۵۵ـ۱۳۵۶ش.
[۹۳] شعار، جعفر، «تاریخ جهان‌گشای جوینی: اشاره‌ای به ارزش ادبی، ج۱، ص۳۰۱ـ۳۰۲، تاریخی و اجتماعی آن»، در یکی قطره باران: جشن نامه استاد دکتر عباس زریاب خوئی، به کوشش احمد تفضّلی، تهران ۱۳۷۰ش.
[۹۴] صفا، ذبیح‌اللّه، گنجینه سخن: پارسی نویسان بزرگ و منتخب آثار آنان، ج۴، ص۴۹ـ۵۰، ج ۴، تهران ۱۳۵۳ش.

در این کتاب لغات و کلمات مغولی برای نخستین بار به کار رفته است.
این کتاب در صرف و طریقه استعمال افعال، لغات و ضمایر فارسی، با نثر دوره خود تفاوت‌هایی دارد.
نثر تاریخ جهان‌گشای بخشی کاملاً مصنوع و بخشی تقریباً ساده دارد و بخش سوم - که مطالب آن از نویسندگان دیگر نقل شده است - از متن مؤلف ساده‌تر است
[۹۵] بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، ج۳، ص۵۳، تهران ۱۳۵۵ـ۱۳۵۶ش.
اطلاعات بیشتری در مورد سبک نثر این کتاب موجود است.
[۹۶] بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، ج۳، ص۵۲ ـ۱۰۰، تهران ۱۳۵۵ـ۱۳۵۶ش.


شهرت تاریخ جهان‌گشای

[ویرایش]

تاریخ جهان‌گشای به سبب تقدم و اعتبارش درباره تاریخ مغول، از زمان تألیف شهرت یافت و بسیاری از مورخان معاصر جوینی یا پس از او، از این کتاب بهره برده‌اند، از جمله خواجه رشیدالدین فضل‌اللّه در جامع التواریخ.
[۹۷] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، مقدمه قزوینی، ص عز ـ عح.

عبداللّه بن فضل‌اللّه شیرازی مشهور به وصّاف الحضره نیز خلاصه‌ای از تاریخ جهان‌گشای را ضمیمه کتاب خود، تاریخ وصّاف، کرد و کتاب خود را ذیل آن خواند.
[۹۸] وصّاف الحضره، عبداللّه بن فضل‌اللّه، تاریخ وصّاف، ج۱، ص۶۴، چاپ سنگی بمبئی ۱۲۶۹.
[۹۹] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، مقدمه قزوینی، ص عح.


منابع تاریخ جهان‌گشای

[ویرایش]

جوینی در دیباچۀ جلد نخست کتاب در باب منابع خویش آورده که در چند سفر به مغولستان، در آن سرزمین «مطالعت» داشته، و «بعضی احوال را معاینه کرده»، یعنی خود شاهد بوده، و وقایع گذشته را «از معتبران و مقبولان» شنیده است.
[۱۰۰] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۶-۷، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
در میان این معتبران، جز کارگزاران ایرانی، مغولان نیز بودند؛ زیرا او نام دو تنی که چنگیز را از حملۀ اونگ خان بدو آگاه کردند، یعنی قشلق و بادای را یاد کرده است (کسلک و باده، که البته در متن چاپی نام کسلک (= کشلک۱) به «کلک» تصحیف شده، اما محمد قزوینی در پانویس ضبط درست را بیان داشته است. کسلک یا کشلک شکل مغولـی واژۀ ترکی قشلیـق است،
[۱۰۱] Mongγulun، niuča Tobča'an «، Histoire secrète des Mongols، Budapest، ۱۹۷۴.
زیرا در زبان مغولی «قی» وجود ندارد. رشیدالدین‌ فضل‌الله
[۱۰۲] رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۱، ص۱۲۲، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.
که راوی وی در این بخش ترک زبان بوده، نام او را قیشِلیق ضبط کرده است).
جوینی راویان ترک و به ویژه اویغور نیز داشته، و از این‌رو، بسیاری از نام‌ها را به شیوۀ ترکان ضبط کرده است، مانند الغ‌نوین به جای یکه نویان
[۱۰۳] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۳۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
و به همین سبب، به پیشینه و اسطوره‌های اویغوران بیش‌تر پرداخته است. با این همه، پیداست که وی به اوراق و طومارهای اسطوره‌های مغولان که در دربار و در خزانه‌های خانان و شاه‌زادگان نگهداری می‌شده، و مؤلفان جامع‌التواریخ و تاریخ سری مغول از آن سود بسیار برده‌اند و رشید‌الدین از آن به عنوان آلتان دبتر (= آلتان دفتر = دفتر زرین) یاد کرده است،
[۱۰۴] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۸۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
دسترسی نداشته است و از این‌رو، آگاهی او از پیشینیان چنگیز و زندگانی دوران کودکی و جوانی او و حتی جنگ و ستیزش با قبایل خویشاوند و بیگانۀ پیرامون خویش بسیار ناچیز بوده است. جوینی حتی نامی از پدر چنگیز نبرده، و نام نخستین او را (اگر تصحیف نسخه‌نویسان تلقی نکنیم) نادرست (تمرجین به جای تموجین) ضبط کرده است.
[۱۰۵] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۱۰۶] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.

جوینی خبر چندانی از زندگی خصوصی و همسران چنگیز نداشته، و تنها از یک همسر او با نام یسونجین که او را نخستین زن چنگیز انگاشته،
[۱۰۷] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
یاد کرده که البته نادرست است و نخستین همسر او بورته فوجین (= بورته اوجین) بوده است
[۱۰۸] Mongγulun، niuča Tobča'an «، Histoire secrète des Mongols، ج۱، ص۵۵، Budapest، ۱۹۷۴.
[۱۰۹] رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۱، ص۲۹۹، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.
و هرگز زنی به نام یسونجین نداشته، و نام همسر پنجم او ییسولون از قوم تاتار بوده که اندکی بدان نام نزدیک است
[۱۱۰] رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۱، ص۲۰۳، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.
و یسونجین (ییسونجین) نام یکی از زنان هولاکو بوده است.
[۱۱۱] رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۲، ص۹۶۴، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.

جوینی از برادران چنگیز نیز جز تموگه که لقب او اوتکین یا اوتچکین (یعنی کوچک‌ترین پسر) بود، آگاهی نداشته، و نامی نبرده است.
[۱۱۲] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۳۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۱۱۳] رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۱، ص۲۸۰، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.

جوینی دربارۀ کوچلک‌خان هم آگاهی درستی نداشته، جایی او را پسر اونگ‌خان کرایت انگاشته،
[۱۱۴] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
و در جای دیگر او را پسر نایمان خوانده است،
[۱۱۵] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۰۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
در صورتی‌که او پسر تایانگ‌خان رئیس قبیلۀ نایمان بوده است.
[۱۱۶] رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۱، ص۴۶۰، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.
مؤلف نسبت به قبایل مغول نیز آگاهی کافی و درست نداشته است. او از قبیلۀ ساقیز (= سککیز = عدد هشت در زبان ترکی) و نایمان (= هشت در زبان مغولی) جداجدا نام برده،
[۱۱۷] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۱۱۸] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
و از این‌که ساقیز و نایمان نام ترکی و مغولی یک قبیله ‌است، بی‌خبر بوده است. او همچنین نام کوکچو را که تب‌تنگری لقب یافته بود، نمی‌دانسته (و اگر این را نیز تصحیف نسخه‌نویسان ندانیم)، لقب او را نیز به اشتباه «بت تنگلری» ضبط کرده است. قتل او را نیز به اشتباه به‌پسران چنگیز نسبت داده
[۱۱۹] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۸- ۲۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
‌ که نادرست است، زیرا پسران چنگیز در آن زمان هنوز کودک بودند و حتی شاید برخی از آن‌ها به دنیا نیامده بودند و تب‌تنگری را جوچی‌قسار
[۱۲۰] رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۱، ص۱۶۷، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.
یا تموگه اوتکین
[۱۲۱] Mongγulun، niuča Tobča'an «، Histoire secrète des Mongols، ج۱، ص۲۱۳، Budapest، ۱۹۷۴.
برادر چنگیز کشته است، آن هم نه در مجلس، بلکه بیرون آن. جوینی نام نخستین پسر چنگیز را به جای جوچی (مهمان)، همواره به صورت توشی ضبط کرده است
[۱۲۲] منهاج سراج، عثمان، طبقات ناصری، ج۱، ص۳۱۳، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ۱۳۶۳ش.
و معلوم نیست این تلفظ چگونه پدید آمده است.
بجز اویغوران و مغولان، بی‌گمان پدر جوینی و دیگر کارگزاران و دبیران ایرانی مغولان در زمرۀ راویان «معتبر و مقبول» او بوده‌اند. او یک‌بار روایت جد خویش (شمس‌الدین صاحب دیوان) را از زبان پدر نقل کرده است.
[۱۲۳] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۳۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.


← استفاده از کتب تاریخی


جوینی در آغاز جلد دوم کتاب، یعنی تاریخ خوارزمشاهیان از کتاب مشارب التجارب ابوالحسن بیهقی‌ و جوامع العلوم، تصنیف فخرالدین رازی به عنوان منبع خویش یاد کرده است.
[۱۲۴] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
نشانه‌های دیگری از مراجعه و استفادۀ او از دیگر منابع هم در دست است. همچنین در این جلد از کتاب زبدة التواریخ سیدصدرالدین (علی حسینی)، تاریخ ناصری (= تاریخ بیهقی) و تاریخ یمینی
[۱۲۵] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۴۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۱۲۶] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۲۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
نام می‌برد که البته این کتاب‌ها از مآخذ او نبوده، اما نشانۀ تاریخ خوانی و توجه او به منابع تاریخی است. وی در جای دیگر از شمس‌الدین علی‌ بن محمد، پسر دایی خویش نکاتی را نقل کرده است.
[۱۲۷] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۷۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.

جوینی در تألیف تاریخ اسماعیلیان در جلد سوم کتاب از سرگذشت سیدنا و تاریخ جیل و دیلم که مؤلف هر دو ناشناخته است، و او در کتابخانۀ الموت بدان‌ها دست یافته بود، به عنوان منبع خویش یاد کرده، و نیز از برخی منابع که از آن‌ها حدیثی یا عبارتی نقل کرده، مانند مقامات بدیع‌الزمان همدانی
[۱۲۸] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
و تفسیر کشاف زمخشری
[۱۲۹] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
نام برده است. گمان می‌رود جوینی برای تألیف تاریخ خوارزمشاهیانِ متقدّم و تاریخ فاطمیان مصر از تاریخ‌های عمومی از جمله الکامل ابن اثیر هم سود برده باشد؛ مثلاً روایت او از مرگ تکش و داستان‌ علی‌شاه
[۱۳۰] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۴۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
[۱۳۱] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۴۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
به روایت ابن‌اثیر مانندگی بسیار دارد.

ذیل نوشته بر تاریخ جهان‌گشای

[ویرایش]

تنها کسی که بر کتاب تاریخ جهان‌گشای ذیل نوشته، عبدالله بن فضل‌الله وصاف شیرازی است، با عنوان تجزیة الامصار و تزجیة الاعصار که بیش‌تر به تاریخ وصاف معروف است. وصاف در مقدمۀ جلد نخست کتاب خویش بدین معنی تصریح کرده است.
[۱۳۴] وصاف، عبدالله بن فضل‌الله، تاریخ، به کوشش محمد مهدی اصفهانی، ج۱، ص۴، تهران، ۱۳۳۸ش.
اما تاریخ‌نویسان بسیاری از کتاب جوینی گاه‌ به‌طور مستقیم و اغلب به واسطۀ جامع التواریخ رشید‌الدین فضل‌الله سود جسته‌اند. ابوالفرج بن‌ عبری ظاهراً نخستین کسی است که از تاریخ جهان‌گشای جوینی سود برده، و اگر چه در متن عربی تاریخ مختصرالدول بدین نکته تصریحی نکرده، اما در متن اصلی کتاب که به زبان سریانی است، پس از اشاره به جوینی چنین آورده است: «او را اثری است به زبان فارسی در تاریخ سلجوقیان، خوارزمشاهیان، اسماعیلیان و مغولان. گزارشی که در آن زمینه‌ها آورده‌ایم، از آن اثر او برگرفته شده است».
[۱۳۵] ابن‌عبری، غریغوریوس، تاریخ الزمان، ج۲، ص۶۱۷، ترجمۀ اسحاق ارمله، بیروت، ۱۹۸۶م.

پس از او، خواجه رشیدالدین فضل‌الله بخش مغول،
[۱۳۶] وصاف، عبدالله بن فضل‌الله، تاریخ، به کوشش محمد مهدی اصفهانی، تهران، ۱۳۳۸ش.
گزارش روزگار خوارزمشاهیان، گشودن ماوراء‌النهر و ایران به دست مغولان و سرگذشت سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه و کارگزاران مغول در دورۀ فترت پس از فتح مغولان تا آمدن هولاکوخان به ایران را به تمامی با اندک تغییری در عبارات از کتاب جهان‌گشای جوینی برگرفته، و در جامع‌التواریخ خود وارد کرده است. همچنین وی تاریخ اسماعیلیان را با استفاده از نوشته‌های جوینی، اما بیش‌تر با سود جستن از منابع و نه کتاب او نوشته است. نظر محمد قزوینی در باب این‌که تاریخ چنگیزخان را «از ابتدای عمر او تا...» رشید‌الدین از جوینی برگرفته است
[۱۳۷] قزوینی، محمد، مقدمه و حاشیه بر تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، «عج»، (نک‌ ‌: هم‌، جوینی).
درست نمی‌نماید، زیرا رشید‌الدین تاریخ زندگی چنگیزخان را از آغاز تا حمله به ایران از منابع مغولی برگرفته است. نیز نظر قزوینی
[۱۳۸] قزوینی، محمد، مقدمه و حاشیه بر تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، «عه»، (نک‌ ‌: هم‌، جوینی).
و فؤاد کوپرولو
[۱۳۹] IA، ج۳، ص۲۳۴.
در باب این‌که وصاف تمام مجلدات تاریخ جهان‌گشای را از آغاز تا پایان تلخیص کرده، و به آخر جلد چهارم کتاب خود ملحق ساخته، نادرست است، زیرا این بخش از تاریخ وصاف با ذکر قبیله‌های اروت، منقوت، قتاغن، سلجوت، سوغالوت، تومات، بارین، حنوس (چنیوس)، بدات و... آغاز شده است
[۱۴۰] وصاف، عبدالله بن فضل‌الله، تاریخ، به کوشش محمد مهدی اصفهانی، ج۴، ص۵۵۸، تهران، ۱۳۳۸ش.
حال آن‌که نام هیچ‌یک از آن قبایل در تاریخ جهان‌گشای نیامده است. وصاف و تاریخ‌نویسان دیگر هم عصر او مانند حمدالله مستوفی، بناکتی و تاریخ‌نویسان بعدی مانند میرخواند و خواندمیر همگی در آثار خویش تاریخ مغول از آغاز تا مرگ غازان‌خان را از کتاب جامع‌التواریخ برگرفته‌اند و البته از مندرجات تاریخ جهان‌گشای جوینی نیز بدان واسطه سود جسته‌اند.
برخی از تاریخ‌نویسان عرب نیز از جمله ابن‌ فضل‌الله عمری در تألیف کتاب مفصل خویش، مسالک الابصار فی ممالک الامصار، از تاریخ جهان‌گشای بهره برده‌اند.

← چاپ مجلدات کتاب


مجلدات سه‌گانۀ تاریخ جهان‌گشای نخستین‌بار به کوشش و تصحیح و تعلیقات محمد قزوینی در سال‌های ۱۳۲۹-۱۳۵۵ق/۱۹۱۱-۱۹۳۷م در لیدن منتشر گردید. قزوینی بر هر۳ جلد مقدمه و مؤخره‌ای مناسب و مفصل نوشته، و مقدمۀ او بر جلد نخست، توسط ادوارد براون به انگلیسی برگردانیده شده است. همو بر جلد دوم نیز مقدمه‌ای کوتاه به انگلیسی افزوده است. مقدمۀ کوتاه انگلیسی جلد سوم کتاب را دنیسن راس نوشته است.
قزوینی متن انتقادی کتاب را بر اساس ۷نسخه که همگی در کتابخانۀ ملی پاریس محفوظ است، فراهم آورده که کهن‌ترین آن‌ها در ۶۸۹ق/۱۲۹۰م تحریر یافته است. ۳ نسخۀ بعدی تاریخ ندارد و به نظر مصحح، در اواخر سدۀ ۷ یا اوایل سدۀ ۸ق، و ۳ نسخۀ دیگر در سال‌های ۸۴۱، ۹۳۸ و ۱۲۲۳ق/۱۴۳۷، ۱۵۳۲ و ۱۸۰۸م نوشته شده است. دو نسخۀ کهن دیگر که اینک شناخته شده است، در دسترس قزوینی نبوده است. یکی از این دو نسخه متعلق به انجمن اسماعیلیان است که تاریخ کتابت آن ۶۹۷ق/ ۱۲۹۸م است و به دست مبارک‌شاه بن حاجی حسن نوشته شده، و دیگر نسخۀ کتابخانۀ مجتبی مینوی است که در ۶۹۸ق به وسیلۀ محمدشاه بن ‌علی بن شاد بخت تحریر شده است و میکروفیلمی از آن در کتابخانۀ‌ مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می‌شود.
[۱۴۲] مرکزی، میکروفیلم‌ها، ج۳، ص۴.
مصحح گذشته از نسخۀ تاریخ جهان‌گشای از نسخۀ خطی جامع التواریخ که به وسیله بلوشه در معرض انتشار بوده، سود جسته است.
قزوینی رسالۀ خواجه نصیرالدین طوسی را در باب فتح بغداد که در برخی از نسخه‌ها وجود داشته، به عنوان ذیل بر تاریخ جهان‌گشای پذیرفته، و آن را بر پایان جلد سوم کتاب افزوده است. ‌

← نشر کتاب با حذف مقدمه و مؤخره


متن تاریخ جهان‌گشای با حذف مقدمه و مؤخره و تعلیقات و حواشی قزوینی و فهرست‌های مفید آن در ۱۳۴۷ش منتشر گردید، ولی اغلاط فراوانی به این چاپ راه یافته است.
[۱۴۳] شعبانی، رضا، ترجمۀ عربی تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴۱، نشر دانش، تهران، ۱۳۶۴ش، س۶، شم‌۱.
متن منتشر شده در لیدن، در سال‌های اخیر چندبار در تهران تجدید چاپ شده است.

← توجه پژوهندگان غربی


تاریخ جهان‌گشای در سدۀ ۱۳ق/ ۱۹م در اروپا شناخته شد و توجه پژوهندگان غربی را به خود جلب کرد و کاترمر به بررسی و معرفی آن دست یازید و دوسون در تألیف «تاریخ مغولان» بـه‌ فراوانی از آن سود جست. سپس الیت داوسن در تألیف «تاریخ هندوستان»، و راس در تصحیح تاریخ رشیدی از آن بهره‌مند گردیدند و بخش‌هایی از آن را ترجمه کردند و قسمت‌هایی از آن نیز توسط شفر، هوتسما و زالمان ترجمه گردید. بارتولد نیـز در تألیف کتـاب ترکستان (ترکستان نامه) از آن استفاده کرد.

← نشر کتاب در انگلستان


در ۱۹۵۸م جان اندرو بویل متن کامل تاریخ جهان‌گشای را بر اساس چاپ تصحیح شدۀ قزوینی با حذف مقدمۀ انگلیسی آن ترجمه، و در انگلستان منتشر کرد.
[۱۴۴] IA، ج۳، ص۲۳۵.
[۱۴۵] بارتولد، و و، ترکستان نامه، ج۱، ص۸، ترجمۀ‌ کریم کشاورز، تهران، ۱۳۵۲ش.
[۱۴۶] فرمانفرماییان، حافظ، تاریخ جهان‌گشای جوینی، ج۱، ص۸۳، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات، تهران، ۱۳۳۷ش، س۶، شم‌ ۱.
این ترجمه در ۱۹۹۷م در واشینگتن تجدید چاپ شد. در ۱۹۸۵م محمد تونجی، استاد دانشگاه حلب همان‌ را به‌ عربی ترجمه‌ کرد و در دو ‌جلد‌ منتشر ساخت‌.
[۱۴۷] شعبانی، رضا، ترجمۀ عربی تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴۰، نشر دانش، تهران، ۱۳۶۴ش، س۶، شم‌۱.

ترجمۀ مغولی تاریخ جهان‌گشای نیز در مغولستان چین (مغولستان اندرونی) منتشر گردیده است.

←← ترجمه انگلیسی


مینورسکی، تاریخ جهان‌گشای را به انگلیسی ترجمه کرد که دانشگاه منچستر (۱۳۳۶ش/ ۱۹۵۷) و دانشگاه هاروارد (۱۳۳۷ش/ ۱۹۵۸) آن را در دو جلد چاپ کرده‌اند.
[۱۴۸] جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، مقدمه قزوینی، ص ط.
[۱۴۹] ادوارد گرانویل براون، تاریخ ادبی ایران، ج۲، حواشی صالح، ص۸۳۱ـ۸۳۲، ج ۲: از فردوسی تا سعدی، ترجمه و حواشی و تعلیقات علی پاشا صالح، تهران ۱۳۵۸ش.

بویل نیز این کتاب را به انگلیسی ترجمه کرده که در ۱۳۳۷ش /۱۹۵۸ در منچستر به چاپ رسیده است.
وی همچنین تاریخ جهان‌گشای جوینی و جامع التواریخ رشیدالدین فضل اللّه را به عنوان منابع تاریخ مغول بررسی نموده، که اسماعیل دولتشاهی آن را ترجمه و در مجله سخن
[۱۵۰] جان اندرو بویل، آثار جوینی و رشیدالدین به عنوان منابع تاریخ مغول، مجله سخن، ص۵۰۷ ـ۵۱۲، دوره۲۳، ش۵، فروردین ۱۳۵۳.
چاپ کرده است.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ادوارد گرانویل براون، تاریخ ادبی ایران، ج۲: از فردوسی تا سعدی، ترجمه و حواشی و تعلیقات علی پاشا صالح، تهران ۱۳۵۸ش.
(۲) جان اندرو بویل، آثار جوینی و رشیدالدین به عنوان منابع تاریخ مغول، سخن، دوره۲۳، ش۵، (فروردین ۱۳۵۳).
(۳) بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، تهران ۱۳۵۵ـ۱۳۵۶ش.
(۴) جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
(۵) قزوینی، محمد، مقدمه و حاشیه بر تاریخ جهان‌گشای .
(۶) شعار، جعفر، «تاریخ جهان‌گشای جوینی: اشاره‌ای به ارزش ادبی، تاریخی و اجتماعی آن»، در یکی قطره باران: جشن نامه استاد دکتر عباس زریاب خوئی، به کوشش احمد تفضّلی، تهران ۱۳۷۰ش.
(۷) صفا، ذبیح‌اللّه، گنجینه سخن: پارسی نویسان بزرگ و منتخب آثار آنان، ج۴، تهران ۱۳۵۳ش.
(۸) عبداللّه بن فضل‌اللّه وصّاف الحضره، تاریخ وصّاف، چاپ سنگی بمبئی ۱۲۶۹.
(۹) ابن‌اثیر، الکامل.
(۱۰) ابن‌عبری، غریغوریوس، تاریخ الزمان، ترجمۀ اسحاق ارمله، بیروت، ۱۹۸۶م.
(۱۱) ابن‌فضل‌الله عمری، احمد، مسالک الابصار، به کوشش احمد عبدالقادر شاذلی، ابوظبی، ۱۴۲۴ق/۲۰۰۳م.
(۱۲) بارتولد، و و، ترکستان نامه، ترجمۀ‌ کریم کشاورز، تهران، ۱۳۵۲ش.
(۱۳) رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.
(۱۴) شایگان، داریوش، ادیان و مکتب‌های فلسفی هند، تهران، ۱۳۴۶ش.
(۱۵) شعبانی، رضا، «ترجمۀ عربی تاریخ جهان‌گشای »، نشر دانش، تهران، ۱۳۶۴ش، س ۶، شم‌ ۱.
(۱۶) فرمانفرماییان، حافظ، «تاریخ جهان‌گشای جوینی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات، تهران، ۱۳۳۷ش، س۶، شم‌ ۱.
(۱۷) قزوینی، محمد، مقدمه و حاشیه بر تاریخ جهان‌گشای (نک‌ ‌: هم‌، جوینی).
(۱۸) مرکزی، میکروفیلمها.
(۱۹) منهاج سراج، عثمان، طبقات ناصری، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ۱۳۶۳ش.
(۲۰) موسوی، مصطفی، تعلیقات بر جامع التواریخ (نک‌ : هم‌، رشید‌الدین فضل‌الله).
(۲۱) وصاف، عبدالله بن فضل‌الله، تاریخ، به کوشش محمد مهدی اصفهانی، تهران، ۱۳۳۸ش.
(۲۲) Bar Hebraeus، G، Tarih، tr Ö R Doğrul، Ankara، ۱۹۷۸.
(۲۳) Barthold، WW، Turkestan، tr H A R Gibb، London، ۱۹۵۸.
(۲۴) IA.
(۲۵) Mongγulun- niuča Tobča'an «، Histoire secrète des Mongols، Budapest، ۱۹۷۴.
(۲۶) Tarikh-i Jahan –gushay «، The Institute of Ismaili Studies، www iis ac uk/ library _ iis/collections/tarikh htm.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، مقدمه قزوینی، ص د-ه، عز.
۲. جان اندرو بویل، آثار جوینی و رشیدالدین به عنوان منابع تاریخ مغول، ج۱، ص۵۱۱ ـ۵۱۲، سخن، دورة ۲۳، ش ۵ (فروردین ۱۳۵۳).
۳. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، مقدمه قزوینی، ص عز.
۴. قزوینی، محمد، مقدمه و حاشیه بر تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، «ز»، (نک‌ ‌: هم‌، جوینی).
۵. بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، ج۳، ص۵۲ -۵۳، تهران، ۱۳۳۷ش.
۶. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۲۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۷. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۷۷، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۸. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۷۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۹. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۱۷، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۰. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۲۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۱. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۹۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۲. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۶۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۳. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۳۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۴. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۵۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۵. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۶. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۸۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۷. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۳۱، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۸. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۳۷، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۹. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۲۴۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۲۰. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۳۱، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۲۱. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۲۲. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۱۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۲۳. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۶۵، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۲۴. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۷۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۲۵. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۷، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۲۶. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۲۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۲۷. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۶۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۲۸. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۲۹. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۳۰. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۲۳۵، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۳۱. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۳۲. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۱۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۳۳. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۸۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۳۴. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۲۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۳۵. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۳۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۳۶. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۷۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۳۷. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۱۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۳۸. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۲۳۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۳۹. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۷۵، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۴۰. موسوی، مصطفی، تعلیقات بر جامع التواریخ، ج۳، ص۲۲۸۵- ۲۴۲۹، (نک‌ : هم‌، رشید‌الدین فضل‌الله).
۴۱. وصاف، عبدالله بن فضل‌الله، تاریخ، به کوشش محمد مهدی اصفهانی، تهران، ۱۳۳۸ش.
۴۲. شعار، جعفر، «تاریخ جهان‌گشای جوینی: اشاره‌ای به ارزش ادبی، ج۱، ص۳۰۰ـ۳۰۱، تاریخی و اجتماعی آن»، در یکی قطره باران: جشن نامه استاد دکتر عباس زریاب خوئی، به کوشش احمد تفضّلی، تهران ۱۳۷۰ش.
۴۳. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱-۱۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۴۴. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۴-۱۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۴۵. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۶-۲۵، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۴۶. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۶- ۲۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۴۷. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۹-۳۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۴۸. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۳۲-۴۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۴۹. شایگان، داریوش، ادیان و مکتب‌های فلسفی هند، ج۱، ص۱۴۲، تهران، ۱۳۴۶ش.
۵۰. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴۶-۵۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۵۱. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۵۸-۱۴۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۵۲. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۷۰-۷۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۵۳. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۸۵-۹۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۵۴. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۴۱-۱۹۱، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۵۵. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۹۵-۲۰۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۵۶. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۰۳-۲۱۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۵۷. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۱۶-۲۲۱، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۵۸. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۲۱-۲۳۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۵۹. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱-۱۲۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۶۰. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۲۶- ۱۹۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۶۱. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۹۸- ۲۱۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۶۲. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۲۱۸-۲۸۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۶۳. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۱-۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۶۴. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۳-۱۱، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۶۵. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۱۲- ۸۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۶۶. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۸۹-۱۴۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۶۷. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۲۷۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۶۸. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۱۸۷- ۱۸۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۶۹. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۱۴۲- ۲۷۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۷۰. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۹ـ۳۱، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۷۱. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۶۳، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۷۲. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۶۶، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۷۳. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۸۷، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۷۴. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴۳ـ۴۴، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۷۵. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۷۳، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۷۶. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۹۷، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۷۷. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۱۲، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۷۸. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۹۰، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۷۹. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۳۷، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۸۰. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴ـ۵، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۸۱. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۸۵ـ۹۰، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۸۲. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۷۸، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۸۳. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۹۰ـ۹۴، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۸۴. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۱۷، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۸۵. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۲۰ـ۱۲۲، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۸۶. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۳۹، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۸۷. بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، ج۳، ص۵۲ـ۵۳، تهران ۱۳۵۵ـ۱۳۵۶ش.
۸۸. شعار، جعفر، «تاریخ جهان‌گشای جوینی: اشاره‌ای به ارزش ادبی، ج۱، ص۳۰۱، تاریخی و اجتماعی آن»، در یکی قطره باران: جشن نامه استاد دکتر عباس زریاب خوئی، به کوشش احمد تفضّلی، تهران ۱۳۷۰ش.
۸۹. شعار، جعفر، «تاریخ جهان‌گشای جوینی: اشاره‌ای به ارزش ادبی، ج۱، ص۳۰۶، تاریخی و اجتماعی آن»، در یکی قطره باران: جشن نامه استاد دکتر عباس زریاب خوئی، به کوشش احمد تفضّلی، تهران ۱۳۷۰ش.
۹۰. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۲۵، به کوشش قزوینی، محمد، تهران، ۱۳۶۷ش.
۹۱. بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، ج۳، ص۵۲ ـ۵۳، تهران ۱۳۵۵ـ۱۳۵۶ش.
۹۲. بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، ج۳، ص۸۸، تهران ۱۳۵۵ـ۱۳۵۶ش.
۹۳. شعار، جعفر، «تاریخ جهان‌گشای جوینی: اشاره‌ای به ارزش ادبی، ج۱، ص۳۰۱ـ۳۰۲، تاریخی و اجتماعی آن»، در یکی قطره باران: جشن نامه استاد دکتر عباس زریاب خوئی، به کوشش احمد تفضّلی، تهران ۱۳۷۰ش.
۹۴. صفا، ذبیح‌اللّه، گنجینه سخن: پارسی نویسان بزرگ و منتخب آثار آنان، ج۴، ص۴۹ـ۵۰، ج ۴، تهران ۱۳۵۳ش.
۹۵. بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، ج۳، ص۵۳، تهران ۱۳۵۵ـ۱۳۵۶ش.
۹۶. بهار، محمدتقی، سبک‌شناسی، ج۳، ص۵۲ ـ۱۰۰، تهران ۱۳۵۵ـ۱۳۵۶ش.
۹۷. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، مقدمه قزوینی، ص عز ـ عح.
۹۸. وصّاف الحضره، عبداللّه بن فضل‌اللّه، تاریخ وصّاف، ج۱، ص۶۴، چاپ سنگی بمبئی ۱۲۶۹.
۹۹. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، مقدمه قزوینی، ص عح.
۱۰۰. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۶-۷، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۰۱. Mongγulun، niuča Tobča'an «، Histoire secrète des Mongols، Budapest، ۱۹۷۴.
۱۰۲. رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۱، ص۱۲۲، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.
۱۰۳. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۳۳، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۰۴. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۸۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۰۵. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۰۶. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۰۷. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۰۸. Mongγulun، niuča Tobča'an «، Histoire secrète des Mongols، ج۱، ص۵۵، Budapest، ۱۹۷۴.
۱۰۹. رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۱، ص۲۹۹، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.
۱۱۰. رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۱، ص۲۰۳، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.
۱۱۱. رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۲، ص۹۶۴، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.
۱۱۲. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۳، ص۳۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۱۳. رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۱، ص۲۸۰، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.
۱۱۴. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۱۵. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۰۰، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۱۶. رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۱، ص۴۶۰، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.
۱۱۷. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۱۸. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۱۹. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۲۸- ۲۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۲۰. رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، ج۱، ص۱۶۷، به کوشش محمد‌روشن و مصطفی موسوی، تهران، ۱۳۷۳ش.
۱۲۱. Mongγulun، niuča Tobča'an «، Histoire secrète des Mongols، ج۱، ص۲۱۳، Budapest، ۱۹۷۴.
۱۲۲. منهاج سراج، عثمان، طبقات ناصری، ج۱، ص۳۱۳، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ۱۳۶۳ش.
۱۲۳. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۳۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۲۴. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۲۵. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۴۴، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۲۶. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۱۲۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۲۷. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۷۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۲۸. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۸، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۲۹. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۱۲، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۳۰. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۴۶، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۳۱. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۲، ص۴۹، به کوشش محمد قزوینی، تهران، ۱۳۶۷ش.
۱۳۲. ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، ج۱۲، ص۱۵۷.    
۱۳۳. ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، ج۱۲، ص۱۷۳.    
۱۳۴. وصاف، عبدالله بن فضل‌الله، تاریخ، به کوشش محمد مهدی اصفهانی، ج۱، ص۴، تهران، ۱۳۳۸ش.
۱۳۵. ابن‌عبری، غریغوریوس، تاریخ الزمان، ج۲، ص۶۱۷، ترجمۀ اسحاق ارمله، بیروت، ۱۹۸۶م.
۱۳۶. وصاف، عبدالله بن فضل‌الله، تاریخ، به کوشش محمد مهدی اصفهانی، تهران، ۱۳۳۸ش.
۱۳۷. قزوینی، محمد، مقدمه و حاشیه بر تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، «عج»، (نک‌ ‌: هم‌، جوینی).
۱۳۸. قزوینی، محمد، مقدمه و حاشیه بر تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، «عه»، (نک‌ ‌: هم‌، جوینی).
۱۳۹. IA، ج۳، ص۲۳۴.
۱۴۰. وصاف، عبدالله بن فضل‌الله، تاریخ، به کوشش محمد مهدی اصفهانی، ج۴، ص۵۵۸، تهران، ۱۳۳۸ش.
۱۴۱. ابن‌فضل‌الله عمری، احمد، مسالک الابصار، ج۳، ص۱۰۲، به کوشش احمد عبدالقادر شاذلی، ابوظبی، ۱۴۲۴ق/۲۰۰۳م.    
۱۴۲. مرکزی، میکروفیلم‌ها، ج۳، ص۴.
۱۴۳. شعبانی، رضا، ترجمۀ عربی تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴۱، نشر دانش، تهران، ۱۳۶۴ش، س۶، شم‌۱.
۱۴۴. IA، ج۳، ص۲۳۵.
۱۴۵. بارتولد، و و، ترکستان نامه، ج۱، ص۸، ترجمۀ‌ کریم کشاورز، تهران، ۱۳۵۲ش.
۱۴۶. فرمانفرماییان، حافظ، تاریخ جهان‌گشای جوینی، ج۱، ص۸۳، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات، تهران، ۱۳۳۷ش، س۶، شم‌ ۱.
۱۴۷. شعبانی، رضا، ترجمۀ عربی تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، ص۴۰، نشر دانش، تهران، ۱۳۶۴ش، س۶، شم‌۱.
۱۴۸. جوینی، عطاملک، تاریخ جهان‌گشای ، ج۱، مقدمه قزوینی، ص ط.
۱۴۹. ادوارد گرانویل براون، تاریخ ادبی ایران، ج۲، حواشی صالح، ص۸۳۱ـ۸۳۲، ج ۲: از فردوسی تا سعدی، ترجمه و حواشی و تعلیقات علی پاشا صالح، تهران ۱۳۵۸ش.
۱۵۰. جان اندرو بویل، آثار جوینی و رشیدالدین به عنوان منابع تاریخ مغول، مجله سخن، ص۵۰۷ ـ۵۱۲، دوره۲۳، ش۵، فروردین ۱۳۵۳.


منابع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تاریخ‌ جهان‌گشای »، شماره۳۰۹۰.    
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «تاریخ جهان‌گشای »، شماره۵۷۰۲.    





جعبه ابزار