تاریخ بغداد

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تاریخ بغداد (یا تاریخ مدینة‌السّلام)، اثری بسیار مهم به عربی در شرح حال عالمان و محدّثان و بزرگان بغداد، تألیف خطیبِ بغدادی، عالم قرن پنجم است.


زمان تألیف تاریخ بغداد

[ویرایش]

زمان آغاز تألیف این کتاب بدرستی معلوم نیست، اما ظاهراً مؤلف تا هنگام مرگ پیوسته آن را تکمیل می‌کرده است؛ همچنانکه در شرح حال دو تن از بزرگان، سال درگذشت آن‌ها را ۴۶۳ ثبت کرده که سال درگذشت خود اوست.

محتوای کتاب تاریخ بغداد

[ویرایش]


← مقدمه


تاریخ بغداد با مقدمه‌ای مفصّل آغاز می‌شود که مشتمل است بر وصف‌های تاریخی و جغرافیایی، و نیز بیان آثار تمدنی بغداد از جمله آغاز بنا، وجه تسمیه، حدود و مساحت، رودخانه‌ها، پل‌ها، مسجدها، مقبره‌ها و بناها.
مؤلف از نواحی نزدیک بغداد، بخصوص مدائن، نیز سخن گفته است.
او در مقدمه بتفصیل به موضع نگاری بغداد پرداخته است.

←← اهمیت مقدمه تاریخ بغداد


چون بغداد پایتخت عباسیان و بزرگترین مرکز علم و سیاست و مورد توجه دانشوران و متفکران و ادیبان آن زمان بوده است، و بررسی موضع نگاری آن‌جا در فهم ماهیت تمدن اسلامی‌ اهمیت ویژه‌ای دارد، همچنین باتوجه به از بین رفتن اغلب آثاری که در این زمینه نوشته شده، مقدمه مذکور اهمیت یافته و منبعی مهم برای هرگونه تحقیق در این باره دانسته شده است.
در ضمنِ زندگی‌نامه‌های‌ مذکور در تاریخ بغداد نیز اطلاعات فراوانی در این زمینه یافت می‌شود.
[۳] منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۱۹ـ۲۰، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
[۴] صالح احمدعلی، «مصادر دراسة خطط بغداد فی العصور العباسیّة»، ج۱، ص۴، مجلّة المجمع العلمی‌العراقی، ج۱۴ (۱۳۸۷/۱۹۶۷).
[۵] صالح احمدعلی، «مصادر دراسة خطط بغداد فی العصور العباسیّة»، ج۱، ص۱۵، مجلّة المجمع العلمی‌العراقی، ج۱۴ (۱۳۸۷/۱۹۶۷).
[۶] صالح احمدعلی، «مصادر دراسة خطط بغداد فی العصور العباسیّة»، ج۱، ص۲۸، مجلّة المجمع العلمی‌العراقی، ج۱۴ (۱۳۸۷/۱۹۶۷).
[۷] یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۲۰، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
[۸] یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۲۸، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
[۹] یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۵۲، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.


←← شیوه نگارش مقدمه


مؤلف در مقدمه، همانند بخش اصلی کتاب، مطالب را به شیوه محدّثان، با نقل اسناد و نام راویان بیان کرده و گاه مشاهدات خود را از بغداد نوشته است.
[۱۱] عباس عزّاوی، «الخطیب البغدادی و تاریخه»، ج۱، ص۳۸۹، المورد، ج۸، ش۴ (۱۴۰۰/۱۹۷۹).


←← منابع مورد استفاده در مقدمه


بیش‌تر منابع او در مقدمه، از آثار متقدم بوده ــ که اعتماد وی را به این آثار نشان می‌دهد ــ و از منابع هم دوره خویش کم‌تر استفاده کرده است.
او در مقدمه بترتیب از قاضی وکیع (متوفی ۳۰۷)، نِفْطَوَیْه (متوفی ۳۲۳) و هلال بن مُحَسِّن صابی (متوفی ۴۴۸) بیش‌تر از دیگران استفاده کرده است.
[۱۳] صالح احمدعلی، «مصادر دراسة خطط بغداد فی العصور العباسیّة»، ج۱، ص۲۱ـ۲۲، مجلّة المجمع العلمی‌العراقی، ج۱۴ (۱۳۸۷/۱۹۶۷).


←← استفاده برخی از مقدمه تاریخ بغداد


برخی، از جمله یاقوت حموی در معجم البلدان، از این مقدمه بهره فراوانی برده‌اند.
[۱۴] یاقوت حموی، معجم‌البلدان، ج۱، ص۶۸۴.
[۱۶] ابن فقیه، بغداد مدینه السلام، ج۱، ص۱۷، چاپ صالح احمدعلی، پاریس ۱۹۷۷.

لسترنج، مستشرق انگلیسی (متوفی ۱۳۱۲ش/ ۱۹۳۳)، نیز با استفاده از این مقدمه، موضع نگاری بغداد را به انجام رساند.
[۱۷] جورج مقدسی، خطط بغداد فی القرن الخامس الهجری، ج۱، ص۱۶، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.

ژرژ سالمون، مستشرق فرانسوی (متوفی ۱۳۲۵/ ۱۹۰۷)، این مقدمه را به فرانسه و یاکوب لاسنر آن را به انگلیسی ترجمه کرده است.
[۱۸] یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۲۰ـ۲۱، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
[۱۹] یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۵۱ـ۵۲، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
[۲۰] ابن فقیه، بغداد مدینه السلام، ج۱، ص۱۳، چاپ صالح احمدعلی، پاریس ۱۹۷۷.


← متن اصلی کتاب تاریخ بغداد


خطیب، پس از مقدمه، به متن اصلی کتاب که شرح حال بزرگان بغداد است، می‌پردازد.

←← شرح حال بزرگان


در متن منتشرشده تاریخ بغداد، شرح حال ۸۳۱، ۷ تن از بزرگان بغداد یا منسوب به بغداد آمده است.
این افراد را، از لحاظ گستره جغرافیایی، می‌توان به سه دسته تقسیم کرد: اول کسانی که در بغداد یا حومه آن به دنیا آمده‌اند، هرچند در منطقه دیگری ساکن شده باشند؛ دوم کسانی که در آن‌جا زاده نشده‌اند ولی مقیم آن‌جا بوده‌اند؛ و سوم کسانی که در آن‌جا توقف کرده حدیث گفته‌اند یا افراد بسیار برجسته‌ای که از آن‌جا گذشته‌اند.
[۲۲] منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۱۴، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
[۲۳] منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۲، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
[۲۴] عبدالرحمان عطبه، مع المکتبة العربیّة: دراسة فی أمّهات المصادر و المراجع المتّصلة بالتراث، ج۱، ص۱۰۸، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.


←← شرح حال عالمان دینی


با آن‌که مؤلف تاریخ بغداد کوشیده است افراد را از حوزه‌های مختلف انتخاب کند، بیش‌تر به شرح حال عالمان دینی پرداخته است، به ویژه عالمان حدیث یا کسانی که با حدیث سر و کار داشته‌اند، به طوری که نزدیک به پنج هزار زندگی‌نامه، یعنی حدود دوسوم زندگی‌نامه ها، راجع به محدّثان است. با وجود این، وی راجع به محدّثان شیعه تنها به آوردن افراد مشهور بسنده کرده و درباره محدّثان مذاهب اهل سنت، بجز شافعی که مذهب او بوده، شرح کمتری داده است؛ ازین‌ رو به او انتقاد شده که نسبت به مذهب خویش سخت متعصب بوده و انصاف را رعایت نکرده است.
برخی به این انتقاد پاسخ داده متعصّب خواندن او را ناروا دانسته‌اند.
[۲۵] منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۰، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
[۲۷] ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۱۶، ص۱۳۳، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
[۲۸] عباس عزّاوی، «الخطیب البغدادی و تاریخه»، ج۱، ص۳۸۷، المورد، ج۸، ش۴ (۱۴۰۰/۱۹۷۹).

مؤلف به جنبه دینی کسانی که عالِم دینی نبوده‌اند نیز بیش‌تر از دیگر جنبه‌های آنان پرداخته است.

←← شرح حال مشاهیر


وی شرح حال مشاهیر دیگری را نیز آورده است، از جمله: فقیهان، اصولیان، قاضیان، قاریان، مفسران، متکلّمان، واعظان، زاهدان، صوفیان، ادیبان، شاعران، داستان سرایان، آموزگاران، نویسندگان، خطّاطان، منطق دانان، ریاضیدانان، موسیقی دانان، آوازخوانان، منجّمان، مورخان، نسب شناسان، خلفا، اُمرا، وزرا، اشراف، پزشکان، جرّاحان، گیاه شناسان، تیراندازان، و سوارکاران.
[۲۹] عبدالوهاب صابونی، عیون المؤلّفات، ج۱، ص۴۲، ج۱، چاپ محمود فاخوری، حلب ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
[۳۰] فرانتس روزنتال، تاریخ تاریخ نگاری در اسلام، ج۱، ص۱۹۲، ترجمه اسداللّه آزاد، مشهد ۱۳۶۵ش.
[۳۱] عبدالرحمان عطبه، مع المکتبة العربیّة: دراسة فی أمّهات المصادر و المراجع المتّصلة بالتراث، ج۱، ص۱۰۸، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.


←← تجسم بعد فرهنگی بغداد


تاریخ بغداد در باره تاریخ سیاسی و نظامی‌ و اقتصادی بغداد اطلاعات گسترده‌ای نمی‌دهد، ولی بُعد فرهنگی بغداد را از زمان بنیان آن تا میانه قرن پنجم مجسّم می‌سازد و از این لحاظ غنی است.

←← زندگی‌نامه بزرگان


از متن زندگی‌نامه‌ها، آگاهی‌های سودمندی در باره عالمان و اوضاع اجتماعی آنان و شیوه آموزش دوران پیش از مدرسه به دست می‌آید.
در این کتاب، از حلقه‌های درسی و مجالس عالمان در مساجد، روش تدریس آنان، ارتباط آنان با شاگردانشان و نیز مدارسی که در قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم تأسیس گردیده، یاد شده است.
تاریخ بغداد درواقع دایرة المعارفی است از اعلام منسوب به بغداد از زمان بنای آن (۱۴۵ـ۱۴۶) تا سال ۴۶۳ با نگاه ویژه به محدّثان و عالمان دینی و تاریخ فرهنگی منطقه بغداد.
[۳۶] منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۱۵، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
[۳۷] منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۵، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
[۳۸] عبدالرحمان عطبه، مع المکتبة العربیّة: دراسة فی أمّهات المصادر و المراجع المتّصلة بالتراث، ج۱، ص۱۰۷ـ ۱۰۸، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.

خطیب بغدادی زندگی‌نامه‌‌ها را به ترتیب الفباییِ نام شخص و نام پدر او تنظیم کرده و گاه، در حرف واحد یا حتی اسم واحد، ترتیب طبقاتی را اعمال کرده است.
در مواردی نیز به هیچ‌یک از این دو شیوه پایبند نبوده است.
[۴۱] فرانتس روزنتال، تاریخ تاریخ نگاری در اسلام، ج۱، ص۱۹۲، ترجمه اسداللّه آزاد، مشهد ۱۳۶۵ش.

در تاریخ بغداد زندگی‌نامه‌‌ها با شرح حال پنجاه تن از صحابه‌ای که به مدائن وارد شدند، آغاز شده است و پیش از همه شرح حال امام علی علیه‌السلام با عنوان «امیرالمؤمنین، و ابن عَمّ خاتم النبییین» و سپس امام حسن و امام حسین علیهماالسلام با عنوان «سیّدا شباب اهل الجنّة» آمده است.
مؤلف، پس از شرح حال صحابه، جهت تبرّک جستن به نام پیامبر، به شرح حال کسانی که نامشان «محمد» است، پرداخته و سپس نام دیگران را به ترتیب حروف الفبا آورده است.
در این کتاب ۳۲ زندگی‌نامه به زنان تعلق دارد که مؤلف آن‌ها را به نظم الفبایی در انتهای کتاب ذکر کرده است.
خطیب بغدادی در مواردی که دو یا چند تن، همنام بوده‌اند، فردی را مقدّم آورده که تاریخ درگذشتش زود‌تر بوده است.
گاهی نیز برخی افراد را به عللی، مقدم بر دیگران ذکر کرده است؛.
[۴۶] محمد بن عبدالرحمان سخاوی، الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التّاریخ، چاپ فرانتس روزنتال، بیروت.
[۴۸] عبدالرحمان عطبه، مع المکتبة العربیّة: دراسة فی أمّهات المصادر و المراجع المتّصلة بالتراث، ج۱، ص۱۰۸، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.

اگر شخصی علاوه بر نام، به کنیه یا لقبش نیز شهرت داشته یا اگر در باره نام فردی، بین مؤلفان پیش از خطیب، اختلاف بوده، شرح حال او را، به تفصیل یا به اختصار، ذیل هر یک از دو عنوان، ضمن ارجاع به عنوان دیگر، آورده است.
مؤلف گاهی با این‌که احتمال داده که دو تن از کسانی که در منابع پیش از او ذکر شده‌اند، یک فرد بیش نباشند، چون قراین را کافی ندانسته، برای هر دو تن زندگی‌نامه مجزا آورده است.
وی همچنین در مواردی، برای شخصی که نامش مطرح بوده اما واقعیت خارجی نداشته، زندگی‌نامه آورده اما به ساختگی بودنِ آن فرد اشاره کرده است.
خطیب بغدادی در تنظیم زندگی‌نامه‌ها، پس از ذکر نام و کنیه و لقب، متناسب با هر فرد به این مطالب پرداخته است: تاریخ تولد، فهرستی از نام استادان و شاگردان، سفر‌هایی که برای گردآوری حدیث انجام داده، احادیث مهمی ‌که روایت کرده، ارزش اِسناد روایی، مذهب، مکان زندگی، شیوه تدریس، ابیات برگزیده، ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری، نحوه ارتباط با مقامات حکومتی، دیدگاههای دیگران راجع به او، برخی تألیفات، تاریخ درگذشت، محل دفن و مانند این‌ها.
[۵۰] منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۳، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
[۵۱] منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۶، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.

وی با آن‌که به بسیاری از آثار افرادِ مذکور در تاریخ بغداد اشاره نکرده، از ۴۴۶ اثرِ مکتوب متعلق به قرن‌های سوم تا پنجم در زمینه‌های مختلف، یاد کرده است، از جمله زمینه‌های علوم قرآنی و قرائت، تفسیر، حدیث و علوم آن، رجال، فقه و اصول، کلام و عقاید، منطق، ادب، تاریخ و تصوف.
تنها ۱۴۸ مورد از آثار مذکور در تاریخ بغداد در الفهرست ابن ندیم یافت می‌شود.
خطیب بغدادی بندرت مسائل را به بیان خود شرح داده و معمولاً رشته سخن را به دیگران سپرده است.

←← روش نقل مطالب


وی در نقل مطالب کوشیده تا برای پرهیز از ایجاد بدگمانی در خواننده نسبت به مؤلف، دیدگاه‌های خود را غیرمستقیم بیان کند.
در این زمینه، از جمله، می‌توان به زندگی‌نامه معاویه اشاره کرد.
با این همه، در مواردی برای تصحیح اشتباهات دیگران، نظر خویش را به صراحت بیان کرده است.
وی به اشتباهات برخی بزرگان در باره تاریخ تولد یا وفات راویان، محل زندگی و نام‌های متشابه آنان اشاره کرده است، از جمله اشتباهات احمد بن حنبل، یحیی بن مَعین، قاضی وکیع، ابوالقاسم طبرانی و محمد بن اسماعیل بخاری.
[۵۵] منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۱، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
[۵۶] منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۴ـ ۲۵، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
[۵۸] عباس عزّاوی، «الخطیب البغدادی و تاریخه»، ج۱، ص۳۸۹، المورد، ج۸، ش۴ (۱۴۰۰/۱۹۷۹).

خطیب بغدادی معمولاً در شرح حال محدّثان، از آنان یک یا چند حدیث نقل کرده، از این رو می‌توان تاریخ بغداد را اثری روایی نیز به شمار آورد.
وی در نقل این روایات از کتاب‌های حدیث و فرهنگ‌های حدیثی و روایی استفاده کرده است.
خطیب به تکراری بودن روایاتی که در دو یا چند زندگی‌نامه آورده، اشاره کرده است.
[۵۹] فرانتس روزنتال، تاریخ تاریخ نگاری در اسلام، ج۱، ص۱۹۲، ترجمه اسداللّه آزاد، مشهد ۱۳۶۵ش.
[۶۰] منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۱، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.

در تاریخ بغداد روایات ضعیف نیز وجود دارد، ازاین رو برخی از مؤلف انتقاد کرده‌اند.
البته خطیب اغلبِ این روایات را نقد و بررسی کرده و به رد برخی یا تردید نسبت به برخی دیگر پرداخته و نظر نهایی خود را بیان کرده است.
موضع گیری‌های خطیب در این موارد، به دلیل تسلط او بر حدیث و علوم آن، مهم دانسته شده است.
[۶۳] ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۱۶، ص۱۳۳، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.

خطیب از راه‌های مختلف به نقد و بررسی روایات پرداخته، ازاین رو گاهی در مقام ترجیح میان روایات متعارض، در مقابل محتوای یک روایت، روایاتی دیگر و معمولاً با اسنادی معتبر‌تر آورده است تا بدینوسیله ضعف آن روایت را نشان دهد.
همچنین هرگاه اِسناد روایت ضعیف یا خدشه پذیر بوده، با نقل اقوال گوناگون راجع به آن، خواننده را به دقت در آن برانگیخته است.
گاهی نیز که در معنای روایتی اختلاف بوده، نظر خود را بیان کرده و برخی اشتباهات ناقلان احادیث را در ضبط الفاظ احادیث تصحیح کرده است.
وی در روایاتی که اظهارنظرِ قطعی در باره صحّت و سقم آن‌ها ممکن نبوده، به اظهار شک و تردید نسبت به آن‌ها بسنده کرده است.
[۶۶] منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۱، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.

خطیب بغدادی به «جرح و تعدیل» راویان نیز پرداخته و نظرهای «جرح و تعدیلیِ» مختلف را در زندگی‌نامه افراد آورده است؛ ازاین رو بخشی از زندگی‌نامه ‌ها مربوط به ستایش یا مذمّتی است که در باره افراد گفته یا نوشته شده است.
وی یادآور شده که در باره افرادی که در مورد آن‌ها اختلاف نظر وجود دارد، آنچه در آخرین کلام آورده نظر نهایی اوست و شایان اعتماد است.
وی هرگاه برای شناخت فرد اطلاعات کافی نداشته، اظهارنظر نکرده و با ذکر اقوال گوناگون و احتمالات مختلف، نتیجه گیری را به خواننده واگذار کرده است.
برخی از خطیب انتقاد کرده‌اند که معمولاً با مسائلی که موجب «جرح» نمی‌شود، به «جرح» افراد پرداخته است.
[۶۹] ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۸، ص۲۷۸.
[۷۰] عباس عزّاوی، «الخطیب البغدادی و تاریخه»، ج۱، ص۳۸۶، المورد، ج۸، ش۴ (۱۴۰۰/۱۹۷۹).
[۷۱] عبدالوهاب صابونی، عیون المؤلّفات، ج۱، ص۴۲، ج۱، چاپ محمود فاخوری، حلب ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
[۷۲] ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۱۶، ص۱۳۳، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.

خطیب بغدادی غالباً راویان گزارش‌های خویش و رجال سند را ذکر کرده است، البته در برخی از این موارد مشخص نکرده که مطالب خود را از آثار مکتوب آنان نقل کرده یا از مطالب شفاهی آنان.

منابع تاریخ بغداد

[ویرایش]

عمده آثاری که وی مطالب خود را از آن‌ها اقتباس کرده، از میان رفته و حتی نام برخی از آن‌ها در منابع و متون دیگر نیامده است؛ ازینرو اِسنادهای وی، در شناساندن برخی از این آثار اهمیت بسیار دارد.
با بررسی و مقایسه نقل‌های خطیب و منابع او، معلوم شده که وی در نقل مطالب دقت داشته و در آن‌ها دخل و تصرف نکرده و هیچگاه سخنان دیگران را به خود نسبت نداده است.
[۷۳] صالح احمدعلی، «مصادر دراسة خطط بغداد فی العصور العباسیّة»، ج۱، ص۱۶، مجلّة المجمع العلمی‌العراقی، ج۱۴ (۱۳۸۷/۱۹۶۷).
[۷۵] عباس عزّاوی، «الخطیب البغدادی و تاریخه»، ج۱، ص۳۸۷، المورد، ج۸، ش۴ (۱۴۰۰/۱۹۷۹).

از تأثیر تاریخ بغداد بر بسیاری از آثار پس از آن و همچنین تألیفات فراوانی که به نوعی مرتبط با آن صورت گرفته، می‌توان به اهمیت آن پی برد.

کتاب‌های تاریخی متأثر از تاریخ بغداد

[ویرایش]

همه کتاب‌هایی که پس از خطیب در باره تاریخ شهر بغداد نوشته شده و اغلب تاریخ‌های محلی که در قرن‌های بعد در باره شهرهای مختلف جهان اسلام تألیف شده است، از تاریخ بغداد متأثر بوده‌اند.
[۷۶] فرانتس روزنتال، تاریخ تاریخ نگاری در اسلام، ج۱، ص۱۹۲، ترجمه اسداللّه آزاد، مشهد ۱۳۶۵ش.


تعلیقه‌ها بر تاریخ بغداد

[ویرایش]

از آن‌جا که خطیب بغدادی به طورکلی شرح حال غیرمحدّثان را به صورت محدود آورده و بسیاری از آنان را ذکر نکرده است، بر کتاب وی ذیل‌هایی تألیف شده است، از جمله ذیل‌های ابوالبرکات سقطی (متوفی ۵۰۹)، سمعانی (متوفی ۵۶۲) و ابن نجّار (متوفی ۶۴۳).
بر برخی از ذیل‌های تاریخ بغداد نیز ذیل نوشته شده است، از جمله ذیل ابن دُبَیثی (متوفی ۶۳۷) بر ذیل سمعانی.
[۷۸] صالح احمدعلی، «مصادر دراسة خطط بغداد فی العصور العباسیّة»، ج۱، ص۱۵، مجلّة المجمع العلمی‌العراقی، ج۱۴ (۱۳۸۷/۱۹۶۷).
[۷۹] ابن دبیثی، ذیل تاریخ مدینة السّلام بغداد، ج۱، ص۱۳ـ ۱۵، ج۱، چاپ بشار عواد معروف، بغداد ۱۹۷۴.

همچنین تلخیص‌های متعددی از تاریخ بغداد و از برخی ذیل‌های آن نوشته شده است.
چندین ردیه نیز بر تاریخ بغداد تألیف شده است، از جمله السَّهمُ المُصِیبُ فی کَبدِ الخَطیب تألیف عیسی بن ابی بکر ایوبی (متوفی ۶۲۴).

اقتباس بزرگان از تاریخ بغداد در آثار خود

[ویرایش]

بزرگان بسیاری نیز در کتاب‌های خود از تاریخ بغداد اقتباس کرده‌اند، از جمله سمعانی در الانساب، ابن ماکولا در الاکمال، ابن ابی یَعْلی ' در طبقات الحنابله، یاقوت حموی در معجم البلدان و ارشاد الاریب، ابن خَلَّکان در وَفَیات الاعیان، سُبکی در طبقات الشافعیة الکبری، ابن حَجر عسقلانی در تهذیب التهذیب، داودی در طبقات المفسرین، سیوطی در بغیة الوعاة و ذهبی در همه آثارش.
[۸۰] محمد بن عبدالرحمان سخاوی، الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التّاریخ، ج۱، ص۱۰۵، چاپ فرانتس روزنتال، بیروت.
[۸۱] محمد بن عبدالرحمان سخاوی، الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التّاریخ، ج۱، ص۲۵۵، چاپ فرانتس روزنتال، بیروت.
[۸۲] حاجی خلیفه، ج۲، ستون ۱۰۱۰.
[۸۳] احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۳ـ۲۴، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.


نسخه‌های خطی تاریخ بغداد

[ویرایش]

منابع از نسخه‌های خطی متفاوت تاریخ بغداد یاد کرده‌اند، از جمله نسخه‌ای که به خط مؤلف آن در چهارده مجلد در کتابخانه مُستَنصریه بغداد بوده است.
[۸۴] حاجی خلیفه، ج۱، ستون ۲۸۸.
[۸۵] یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۲۱۲ـ۲۱۳، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
[۸۶] محمد بن عبدالرحمان سخاوی، الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التّاریخ، ج۱، ص۲۵۴، چاپ فرانتس روزنتال، بیروت.


چاپ اول کتاب تاریخ بغداد

[ویرایش]

کل این کتاب نخستین بار در ۱۳۴۹/۱۹۳۱ در چهارده مجلد در قاهره به چاپ رسید که به سبب استفاده نکردن از نسخه‌های خطی متعدد، دقیق نیست؛ همچنین غلط‌های چاپی زیادی در آن یافت می‌شود.
[۸۸] یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۲۰، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
[۸۹] یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۴۰، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
[۹۰] یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۲۱۳، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
[۹۱] عبدالرحمان عطبه، مع المکتبة العربیّة: دراسة فی أمّهات المصادر و المراجع المتّصلة بالتراث، ج۱، ص۱۰۸، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
[۹۲] عباس عزّاوی، «الخطیب البغدادی و تاریخه»، ج۱، ص۳۸۹، المورد، ج۸، ش۴ (۱۴۰۰/۱۹۷۹).


چاپ آخر کتاب تاریخ بغداد

[ویرایش]

تاریخ بغداد و ذیل‌های آن آخرین بار با مقدمه و تحقیق مصطفی عبدالقادرعطا در ۲۴ جلد، شامل چهارده جلد با عنوان تاریخ بغداد و هشت جلد با عنوان ذیول تاریخ بغداد و دو جلد با عنوان فهارس، در بیروت به چاپ رسید که بهترین چاپ تاریخ بغداد است.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
(۲) ابن دبیثی، ذیل تاریخ مدینة السّلام بغداد، ج۱، چاپ بشار عواد معروف، بغداد ۱۹۷۴.
(۳) ابن فقیه، بغداد مدینه السلام، چاپ صالح احمدعلی، پاریس ۱۹۷۷.
(۴) منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
(۵) حاجی خلیفه.
(۶) احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.
(۷) ذهبی، تاریخ الاسلام.
(۸) فرانتس روزنتال، تاریخ تاریخ نگاری در اسلام، ترجمه اسداللّه آزاد، مشهد ۱۳۶۵ش.
(۹) محمد بن عبدالرحمان سخاوی، الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التّاریخ، چاپ فرانتس روزنتال، بیروت.
(۱۰) عبدالوهاب صابونی، عیون المؤلّفات، ج۱، چاپ محمود فاخوری، حلب ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
(۱۱) عباس عزّاوی، «الخطیب البغدادی و تاریخه»، المورد، ج۸، ش۴ (۱۴۰۰/۱۹۷۹).
(۱۲) عبدالرحمان عطبه، مع المکتبة العربیّة: دراسة فی أمّهات المصادر و المراجع المتّصلة بالتراث، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
(۱۳) صالح احمدعلی، «مصادر دراسة خطط بغداد فی العصور العباسیّة»، مجلّة المجمع العلمی‌العراقی، ج۱۴ (۱۳۸۷/۱۹۶۷).
(۱۴) یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
(۱۵) جورج مقدسی، خطط بغداد فی القرن الخامس الهجری، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
(۱۶) یاقوت حموی، معجم‌البلدان.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۳، ص۳۲۳، ش ۱۴۲۷، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۲. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۴، ص۱۰۶۱۰۷، ش ۱۷۶۵، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۳. منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۱۹ـ۲۰، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۴. صالح احمدعلی، «مصادر دراسة خطط بغداد فی العصور العباسیّة»، ج۱، ص۴، مجلّة المجمع العلمی‌العراقی، ج۱۴ (۱۳۸۷/۱۹۶۷).
۵. صالح احمدعلی، «مصادر دراسة خطط بغداد فی العصور العباسیّة»، ج۱، ص۱۵، مجلّة المجمع العلمی‌العراقی، ج۱۴ (۱۳۸۷/۱۹۶۷).
۶. صالح احمدعلی، «مصادر دراسة خطط بغداد فی العصور العباسیّة»، ج۱، ص۲۸، مجلّة المجمع العلمی‌العراقی، ج۱۴ (۱۳۸۷/۱۹۶۷).
۷. یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۲۰، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
۸. یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۲۸، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
۹. یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۵۲، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
۱۰. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۱۱. عباس عزّاوی، «الخطیب البغدادی و تاریخه»، ج۱، ص۳۸۹، المورد، ج۸، ش۴ (۱۴۰۰/۱۹۷۹).
۱۲. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۳۳۱۴۳، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷    
۱۳. صالح احمدعلی، «مصادر دراسة خطط بغداد فی العصور العباسیّة»، ج۱، ص۲۱ـ۲۲، مجلّة المجمع العلمی‌العراقی، ج۱۴ (۱۳۸۷/۱۹۶۷).
۱۴. یاقوت حموی، معجم‌البلدان، ج۱، ص۶۸۴.
۱۵. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، مقدمة عطا، ص۲۴، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۱۶. ابن فقیه، بغداد مدینه السلام، ج۱، ص۱۷، چاپ صالح احمدعلی، پاریس ۱۹۷۷.
۱۷. جورج مقدسی، خطط بغداد فی القرن الخامس الهجری، ج۱، ص۱۶، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
۱۸. یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۲۰ـ۲۱، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
۱۹. یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۵۱ـ۵۲، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
۲۰. ابن فقیه، بغداد مدینه السلام، ج۱، ص۱۳، چاپ صالح احمدعلی، پاریس ۱۹۷۷.
۲۱. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲۷ ۲۲۸، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۲۲. منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۱۴، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۲۳. منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۲، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۲۴. عبدالرحمان عطبه، مع المکتبة العربیّة: دراسة فی أمّهات المصادر و المراجع المتّصلة بالتراث، ج۱، ص۱۰۸، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۲۵. منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۰، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۲۶. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۱۳۱۴، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۲۷. ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۱۶، ص۱۳۳، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
۲۸. عباس عزّاوی، «الخطیب البغدادی و تاریخه»، ج۱، ص۳۸۷، المورد، ج۸، ش۴ (۱۴۰۰/۱۹۷۹).
۲۹. عبدالوهاب صابونی، عیون المؤلّفات، ج۱، ص۴۲، ج۱، چاپ محمود فاخوری، حلب ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
۳۰. فرانتس روزنتال، تاریخ تاریخ نگاری در اسلام، ج۱، ص۱۹۲، ترجمه اسداللّه آزاد، مشهد ۱۳۶۵ش.
۳۱. عبدالرحمان عطبه، مع المکتبة العربیّة: دراسة فی أمّهات المصادر و المراجع المتّصلة بالتراث، ج۱، ص۱۰۸، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۳۲. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲۲۳، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۳۳. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲۷، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۳۴. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲۲۳، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۳۵. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۴، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۳۶. منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۱۵، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۳۷. منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۵، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۳۸. عبدالرحمان عطبه، مع المکتبة العربیّة: دراسة فی أمّهات المصادر و المراجع المتّصلة بالتراث، ج۱، ص۱۰۷ـ ۱۰۸، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۳۹. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲۷ ۲۲۸، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۴۰. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۷، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۴۱. فرانتس روزنتال، تاریخ تاریخ نگاری در اسلام، ج۱، ص۱۹۲، ترجمه اسداللّه آزاد، مشهد ۱۳۶۵ش.
۴۲. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۱۴۳۲۲۷، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۴۳. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۱۴۳ ۱۵۴، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۴۴. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲۷، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۴۵. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۴، ص۴۳۱ ۴۴۸، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۴۶. محمد بن عبدالرحمان سخاوی، الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التّاریخ، چاپ فرانتس روزنتال، بیروت.
۴۷. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲۸، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۴۸. عبدالرحمان عطبه، مع المکتبة العربیّة: دراسة فی أمّهات المصادر و المراجع المتّصلة بالتراث، ج۱، ص۱۰۸، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۴۹. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۷ ۲۸، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۵۰. منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۳، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۵۱. منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۶، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۵۲. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۵، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۵۳. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۱، ص۳۲۴۳۳۱، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۵۴. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۳، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۵۵. منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۱، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۵۶. منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۴ـ ۲۵، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۵۷. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۵۲۶، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۵۸. عباس عزّاوی، «الخطیب البغدادی و تاریخه»، ج۱، ص۳۸۹، المورد، ج۸، ش۴ (۱۴۰۰/۱۹۷۹).
۵۹. فرانتس روزنتال، تاریخ تاریخ نگاری در اسلام، ج۱، ص۱۹۲، ترجمه اسداللّه آزاد، مشهد ۱۳۶۵ش.
۶۰. منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۱، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۶۱. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۴ ۲۵، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۶۲. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۸، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۶۳. ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۱۶، ص۱۳۳، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
۶۴. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۱۴، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۶۵. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۵، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۶۶. منیرالدین احمد، نهاد آموزش اسلامی‌: آموزش و پرورش اسلامی‌و پایگاه اجتماعی دانشمندان تا سده پنجم هجری در پرتو تاریخ بغداد خطیب بغدادی، ج۱، ص۲۱، ترجمه محمدحسین ساکت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۶۷. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۷، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۶۸. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲۷، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۶۹. ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۱۸، ص۲۷۸.
۷۰. عباس عزّاوی، «الخطیب البغدادی و تاریخه»، ج۱، ص۳۸۶، المورد، ج۸، ش۴ (۱۴۰۰/۱۹۷۹).
۷۱. عبدالوهاب صابونی، عیون المؤلّفات، ج۱، ص۴۲، ج۱، چاپ محمود فاخوری، حلب ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
۷۲. ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۱۶، ص۱۳۳، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
۷۳. صالح احمدعلی، «مصادر دراسة خطط بغداد فی العصور العباسیّة»، ج۱، ص۱۶، مجلّة المجمع العلمی‌العراقی، ج۱۴ (۱۳۸۷/۱۹۶۷).
۷۴. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۵، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۷۵. عباس عزّاوی، «الخطیب البغدادی و تاریخه»، ج۱، ص۳۸۷، المورد، ج۸، ش۴ (۱۴۰۰/۱۹۷۹).
۷۶. فرانتس روزنتال، تاریخ تاریخ نگاری در اسلام، ج۱، ص۱۹۲، ترجمه اسداللّه آزاد، مشهد ۱۳۶۵ش.
۷۷. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۳، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۷۸. صالح احمدعلی، «مصادر دراسة خطط بغداد فی العصور العباسیّة»، ج۱، ص۱۵، مجلّة المجمع العلمی‌العراقی، ج۱۴ (۱۳۸۷/۱۹۶۷).
۷۹. ابن دبیثی، ذیل تاریخ مدینة السّلام بغداد، ج۱، ص۱۳ـ ۱۵، ج۱، چاپ بشار عواد معروف، بغداد ۱۹۷۴.
۸۰. محمد بن عبدالرحمان سخاوی، الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التّاریخ، ج۱، ص۱۰۵، چاپ فرانتس روزنتال، بیروت.
۸۱. محمد بن عبدالرحمان سخاوی، الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التّاریخ، ج۱، ص۲۵۵، چاپ فرانتس روزنتال، بیروت.
۸۲. حاجی خلیفه، ج۲، ستون ۱۰۱۰.
۸۳. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۳ـ۲۴، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.
۸۴. حاجی خلیفه، ج۱، ستون ۲۸۸.
۸۵. یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۲۱۲ـ۲۱۳، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
۸۶. محمد بن عبدالرحمان سخاوی، الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التّاریخ، ج۱، ص۲۵۴، چاپ فرانتس روزنتال، بیروت.
۸۷. احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱، مقدمه عطا، ص۲۹۳۲، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.    
۸۸. یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۲۰، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
۸۹. یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۴۰، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
۹۰. یاکوب لاسنر، خطط بغداد فی العهود العباسیّة الاولی، ج۱، ص۲۱۳، ترجمة صالح احمدعلی، بغداد ۱۹۸۴.
۹۱. عبدالرحمان عطبه، مع المکتبة العربیّة: دراسة فی أمّهات المصادر و المراجع المتّصلة بالتراث، ج۱، ص۱۰۸، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۹۲. عباس عزّاوی، «الخطیب البغدادی و تاریخه»، ج۱، ص۳۸۹، المورد، ج۸، ش۴ (۱۴۰۰/۱۹۷۹).


منابع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تاریخ بغداد»، شماره۳۰۸۰.    


رده‌های این صفحه : جغرافیای اسلامی | عراق | کتب تاریخی




جعبه ابزار