بیهسیه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بَیْهَسیه، فرقه ای از خوارج پیرو ابوبَیْهَس هَیْصَم بن جابر ضُبَعی (مقتول در ۹۴) است.


سرگذشت ابوبیهس

[ویرایش]

اطلاعات ما درباره سرگذشت ابوبیهس به چند روایتِ بعضاً متعارض محدود می‌شود. او از لحاظِ نسب به تیرة بنی سعدبن ضبیعة بن قیس از قبیله عدنانیِ بکر بنوائل که بیش‌تر آنان در بصره ساکن بودند، متعلق بود.
[۱] احمدبن یحیی بلاذری، کتاب جُمَل من انساب الاشراف، ج۸، ص۹۷، چاپ سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
[۲] ابن کلبی، جمهرة النسب، ج۱، ص۵۳۴ ـ ۵۳۵، چاپ ناجی حسن، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۶.
[۳] عبدالکریم بن محمد سمعانی، الانساب، ج۸، ص۳۷۶، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۷/ ۱۹۷۷.

روایت مبرد در الکامل
[۴] سید مرصفی، کتاب رغبة الا´مل من کتاب الکامل، ج۷، ص۲۳۹ـ۲۴۱، تهران ۱۹۷۰.
از لحاظ زمانی، نخستین فعالیت ابوبیهس را نشان می‌دهد. طبق این روایت، نافع بن ازرق، سرکرده فرقه خارجی ازارقه، در ۶۴، نامه ای به خوارج بصره از جمله ابوبیهس و عبدالله بن اِباض مرّی می‌نویسد و آنان را به خروج و جهاد دعوت می‌کند. ابوبیهس پس از قرائتِ نامه، ضمن این‌که عقاید نافع وعبدالله را تخطئه می‌کند، از همراهی با نافع سرباز می‌زند و راه خود را از آنان جدا می‌کند و بدین سان فرقة بیهسیه پدید می‌آید. طبری
[۵] محمدبن جریر طبری، تاریخ الطبری: تاریخ الامم والملوک، ج۵، ص۵۶۸، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت (۱۳۸۲ـ۱۳۸۷/۱۹۶۲ـ۱۹۶۷).
در حوادث سال ۶۴، همان نامه و داستان آن را نقل می‌کند ولی نامی از ابوبیهس نمی‌برد و به جای او از شخصی به نام عبدالله بن صفار یاد می‌کند که از نافع و عبدالله تبرّی جسته است. احتمالاً روایت طبری صحیح بوده باشد، چرا که بر پایة روایت مبرد، فعالیتهای ابوبیهس از ۶۴ آغاز می‌شود، ولی از این تاریخ تا سال قتل او (۹۴) هیچ گزارشی از وی در منابع دیده نمی‌شود، و این به این معناست که از او طی حدود ۲۹ سال هیچ حرکت سیاسی سرنزده است؛ در حالی که در این مدت طولانی او نیز می‌بایست همچون سایر رؤسای خوارجِ آن دوره فعالیتهای زیادی کرده باشد.

فعالیت سیاسی ابوبیهس

[ویرایش]

به روایت بلاذری
[۶] احمدبن یحیی بلاذری، کتاب جُمَل من انساب الاشراف، ج۸، ص۹۷ـ ۹۸، چاپ سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
ابوبیهس در زمان خلافت ولیدبن عبدالملک (۸۶ـ۹۶)، کمی پیش از ۹۵، ظاهراً در بصره بوده است. او در این زمان، به دلیل این‌که حجاج بن یوسف (متوفی ۹۵) فرمان دستگیری وی را صادر کرده بود، ناگزیر به مدینه گریخت و کوشید با تغییر قیافه هویت خود را مخفی نگه دارد، اما دیری نپایید که عثمان بن حیّان مرّی ـ که از اواخر شوال ۹۴ به فرمان ولید مأمور مدینه گردیده و موظف به سرکوبی پیروان عقاید مختلف شده بود ـ او را دستگیر کرد و به دستور ولید به قتل رساند.
[۷] احمدبن یحیی بلاذری، کتاب جُمَل من انساب الاشراف، ج۸، ص۹۷ـ ۹۸، چاپ سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
[۸] محمدبن جریر طبری، تاریخ الطبری: تاریخ الامم والملوک، ج۶، ص۴۸۵ـ ۴۸۷، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت (۱۳۸۲ـ۱۳۸۷/۱۹۶۲ـ۱۹۶۷).
[۹] محمدبن عبدالکریم شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۱۹۶ـ۱۹۷، مصر۱۳۲۱.


عقاید منسوب به بیهسیه

[ویرایش]

در منابع، عقایدی به بیهسیه نسبت داده شده است، ولی مشخص نیست که خود ابوبیهس تا چه اندازه در شکل گیری آن‌ها نقش داشته است. بنابر روایت مبرد،
[۱۰] سید مرصفی، کتاب رغبة الا´مل من کتاب الکامل، ج۷، ص۲۳۹ـ۲۴۱، تهران ۱۹۷۰.
ابوبیهس درباره دشمنان خوارج، عقیدة نافع بن ازرق را که قتل زنان و کودکان مخالفانشان را لازم می‌دانست، نمی پسندید و آن را زیاده روی می‌خواند و عقیدة عبدالله بن اباض را که مخالفان را مشرک نمی‌دانست و ایشان را فقط «کافر نعمت» می خواند، نه «کافر دین» تفریط تلقی می‌کرد. او دشمنان خوارج را همانند دشمنان پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم می‌دانست و معتقد بود همچنانکه رسول خدا و مسلمانان در مکه و در میان مشرکان زندگی می‌کردند، اقامت در میان دشمنان خوارج نیز جایز و نکاح و توارث با ایشان حلال است، زیرا منافق‌اند و در ظاهر دعوی اسلام می‌کنند، البته نزد خدا مشرک اند.

← مسلمانی از دیدگاه بیهسیه


به عقیدة بیهسیه، مسلمان بودن علاوه بر اقرار به معرفت خدا و رسول، «ولایتِ» «اولیای خدا»، «برائت» از دشمنان خدا و شناخت اجمالی اموری که رسول آورده، عبارت است از معرفت دقیق و تفصیلی تمام محرّماتی که نسبت به آنها «وعید» داده شده است؛ امّا شناخت سایر محرّمات فقط در صورتی واجب است که شخص مسلمان دچار آن‌ها شود و به همین دلیل هر کس باید براساس علم اقدام کند. در برابر این عقیدة ابوبیهس (و به تبَع او، بیهسیه) گروهی دیگر از خوارج بودند که معرفت دقیق محرّمات مذکور را شرط اسلام نمی‌دانستند ولی ارتکاب آن‌ها را، براثر عدم شناخت، موجب کفر می‌شمردند.
[۱۱] علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، ج۱، ص۱۱۴، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
بیهسیه همچنین معتقد بودند که ناآگاهی از دین و ارتکاب گناه باعث شرک می‌شود، اما ارتکاب گناهی که حکم شدیدی درباره آن نشده یا حکم آن به ما نرسیده، قابل بخشش است؛ اقرار به گناه نیز موجب شرک است.
[۱۲] علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، ج۱، ص۱۱۶، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
گناهکاری که مستوجب حدّ یا قصاص شود، حتی اگر توبه کند، کافر است؛ برخی از ایشان گفته‌اند بعداز آن‌که امام یا والی بر کسی اجرای حد کند محکوم به کفر خواهد شد.
[۱۳] علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، ج۱، ص۱۱۶ـ۱۱۷، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
[۱۴] ابن حزم، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، ج۵، ص۵۴، بیروت، ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.


← عقیده بیهسیه در مورد مستی


دربارة مستی، این عقیده را به بعضی از بیهسیه نسبت داده‌اند که «مستی از شرابِ حلال گناه نیست»؛ این نسبت محل تأمل و تردید است؛ چه در سختگیری خوارج در امر دین و محرمات شکی نیست، خاصه آن‌که ابن حزم
[۱۵] ابن حزم، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، ج۵، ص۵۴، بیروت، ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
مطلب دیگری از بیهسیه نقل کرده که درست مخالف عقیدة مذکور است.

← دیدگاه بیهسیه در مورد جهاد


بیهسیه، که به گفتة ابن حزم
[۱۶] ابن حزم، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، ج۵، ص۵۴، بیروت، ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
شاخه ای از خوارج صُغریّه بودند، خود به سه فرقه منشعب شدند:
۱) عوفیه؛
۲) «اصحاب سؤال» به سرکردگی شبیب خارجی؛
۳) «اصحاب تفسیر» که پیرو حکم بن مروان بودند.
[۱۷] علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، ج۱، ص۱۱۵، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
[۱۸] عبدالقاهربن طاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۶۵، چاپ محمد زاهد کوثری، قاهره ۱۳۶۷/۱۹۴۸.

فرقه عوفیه به نوبه خود دو دسته بودند: دسته ای از ایشان، از کسانی که از «دارالهجرة» به خانه اصلی خود باز می‌گردند و از «جهاد» به حالت «قعود» درمی آیند، بیزاری می‌جستند. به عبارت دیگر کسانی که هجرت کنند و به اسلام و مسلمانان بپیوندند و در جهاد شرکت جویند، اگر دوباره به زندگی سابق خود بازگردند ـ هرچند اسلام خود را حفظ کنند ـ بازحکم ایشان، حکم بازگشت به کفر است. اما دستة دیگر از عوفیه معتقد بودند که این امر بر ایشان جایز و حلال است.

← دیدگاه بیهسیه در مورد امامت و پیروان آن


هردو دسته از عوفیه معتقد بودند که اگر امام (رئیس و والی مسلمانان) کافر شد، همه رعیت او اعم از حاضر و غایب، کافر می‌گردند.
[۱۹] علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، ج۱، ص۱۱۵، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
این مطلب را ابن حزم
[۲۰] ابن حزم، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، ج۵، ص۵۴، بیروت، ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
با تفصیل بیشتری آورده و می‌گوید: عوفیه معتقدند که اگر امام مثلاً در خراسان باشد و حکم نادرست و خلاف عدل صادر کند، رعایای او در هرکجا که باشند، در شرق یا غرب، کافر می‌گردند. این رأی بیهسیه و در حقیقت عوفیه برای توجیه این امر بود که خوارج، جان و مال مسلمانان آن شهرها و دهاتِ تابع خلفای عصر را حلال می‌شمردند.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن حزم، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، بیروت، ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
(۲) ابن کلبی، جمهرة النسب، چاپ ناجی حسن، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۶.
(۳) علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
(۴) عبدالقاهربن طاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، چاپ محمد زاهد کوثری، قاهره ۱۳۶۷/۱۹۴۸.
(۵) احمدبن یحیی بلاذری، کتاب جُمَل من انساب الاشراف، چاپ سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
(۶) عبدالکریم بن محمد سمعانی، الانساب، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۷/ ۱۹۷۷.
(۷) محمدبن عبدالکریم شهرستانی، الملل والنحل، مصر۱۳۲۱.
(۸) محمدبن جریر طبری، تاریخ الطبری: تاریخ الامم والملوک، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت (۱۳۸۲ـ۱۳۸۷/۱۹۶۲ـ۱۹۶۷).
(۹) سید مرصفی، کتاب رغبة الا´مل من کتاب الکامل، تهران ۱۹۷۰؛

پانویس

[ویرایش]
 
۱. احمدبن یحیی بلاذری، کتاب جُمَل من انساب الاشراف، ج۸، ص۹۷، چاپ سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
۲. ابن کلبی، جمهرة النسب، ج۱، ص۵۳۴ ـ ۵۳۵، چاپ ناجی حسن، بیروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۶.
۳. عبدالکریم بن محمد سمعانی، الانساب، ج۸، ص۳۷۶، حیدرآباد دکن، ۱۳۹۷/ ۱۹۷۷.
۴. سید مرصفی، کتاب رغبة الا´مل من کتاب الکامل، ج۷، ص۲۳۹ـ۲۴۱، تهران ۱۹۷۰.
۵. محمدبن جریر طبری، تاریخ الطبری: تاریخ الامم والملوک، ج۵، ص۵۶۸، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت (۱۳۸۲ـ۱۳۸۷/۱۹۶۲ـ۱۹۶۷).
۶. احمدبن یحیی بلاذری، کتاب جُمَل من انساب الاشراف، ج۸، ص۹۷ـ ۹۸، چاپ سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
۷. احمدبن یحیی بلاذری، کتاب جُمَل من انساب الاشراف، ج۸، ص۹۷ـ ۹۸، چاپ سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
۸. محمدبن جریر طبری، تاریخ الطبری: تاریخ الامم والملوک، ج۶، ص۴۸۵ـ ۴۸۷، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت (۱۳۸۲ـ۱۳۸۷/۱۹۶۲ـ۱۹۶۷).
۹. محمدبن عبدالکریم شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۱۹۶ـ۱۹۷، مصر۱۳۲۱.
۱۰. سید مرصفی، کتاب رغبة الا´مل من کتاب الکامل، ج۷، ص۲۳۹ـ۲۴۱، تهران ۱۹۷۰.
۱۱. علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، ج۱، ص۱۱۴، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
۱۲. علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، ج۱، ص۱۱۶، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
۱۳. علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، ج۱، ص۱۱۶ـ۱۱۷، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
۱۴. ابن حزم، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، ج۵، ص۵۴، بیروت، ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
۱۵. ابن حزم، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، ج۵، ص۵۴، بیروت، ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
۱۶. ابن حزم، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، ج۵، ص۵۴، بیروت، ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
۱۷. علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، ج۱، ص۱۱۵، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
۱۸. عبدالقاهربن طاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، ج۱، ص۶۵، چاپ محمد زاهد کوثری، قاهره ۱۳۶۷/۱۹۴۸.
۱۹. علی بن اسماعیل اشعری، کتاب مقالات الاسلامیّین و اختلاف المصلّین، ج۱، ص۱۱۵، چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ۱۴۰۰/۱۹۸۰.
۲۰. ابن حزم، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، ج۵، ص۵۴، بیروت، ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بیهسیه»، شماره۲۵۴۴.    


رده‌های این صفحه : خوارج | فرق و مذاهب




جعبه ابزار