بیعتذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بیعت در لغت به معنای پیمان‌بستن بر فرمان‌بردارى و سپردن امور است. در متون فقهی بحثى درخور توجّه از بیعت‌ نشده است، برخى به مناسبت در باب جهاد از آن یاد کرده‌اند.


توصیف اجمالی بیعت[ویرایش]

بیعت در لغت تعهد و پیمانى که بیعت‌کننده با بیعت‌شونده (امام، حاکم یا امیر) بر اطاعت و فرمان‌بردارى از او و سپردن امور خود به وى مى‌بندد. [۱] شیوه‌ای رایج در فرهنگ اسلامی برای پیمان‌بستن مردم با حاکمان که بر پایۀ آن به وفاداری گردن می‌نهند. بیشتر بیعت‌ها در عصر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و خلفا از طریق دست‌دادن با حاکم صورت می‌گرفته است. البته بیعت حضوری بدون دست‌دادن و بیعت غیرحضوری با نمایندۀ حاکم، یا با فرستادن نامه نیز شناخته شده بوده است. این شیوه در سده‌های متمادی از تاریخ اسلام، از جانب عموم مردم برای مشروعیت‌داشتن حاکم در اعمال حاکمیت، ضروری دانسته می‌شد. دربارۀ شرایط و لوازم آن نیز از سوی متکلمان سده‌های نخست، و پس از آن در فقه اسلامی بحث‌هایی شده است.
عرب پیش از اسلام برای پذیرش حاکمیت از فردی و تعهد به فرمان‌برداری از وی بیعت می‌کرده است. با آمدن اسلام این شیوه هم‌چنان رایج ماند و کسانی که مسلمان می‌شدند، در پذیرش اسلام و دوری از محرمات و گاه در مواردی چون بیعت رضوان برای وفاداری و هم‌راهی هنگام سختی‌های جهاد، با پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بیعت می‌کردند، در قرآن کریم از بیعت مسلمانان با پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پیش از وقوع یک جنگ، هم‌چون مایۀ آرامش مؤمنان و پیروزی آنها یاد شده است. [۲]

اقسام آن[ویرایش]

بیعت برحسب مورد آن، گاهى عام است و گاهى خاص.
۱) بیعت عام عبارت است از تعهّد بر اطاعت مطلق در تمامى زمینه‌ها و همه‌ی اوامر و نواهى. این نوع بیعت تنها با پیشواى معصوم مشروعیت دارد.
۲) بیعت خاص، همچون بیعت با فرمانده، بر جنگیدن، مقاومت‌کردن در برابر دشمن و فرار نکردن از جبهه.

بیعت‌های مهم بعد از اسلام[ویرایش]

نخستین بیعت پس از ظهور اسلام را «بیعت عشیره» دانسته‌اند که در سال سوم بعثت صورت گرفت. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ۴۰ تن از نزدیکان خویش را دعوت کرد و خواستار بیعت ایشان شد. از بیعت‌های مهم دیگر در صدر اسلام، بیعت عقبۀ اول و دوم مردم یثرب در مکه و بیعت رضوان است.
پس از قتل عثمان در ۳۵ق/۶۵۵م، نیز مردم به سوی خانۀ علی (علیه‌السّلام) هجوم آوردند و خواستار بیعت با او شدند. علی (علیه‌السّلام) در برابر اصرار مردم با تاکید بر علنی بودن و لزوم رضای مردم، در مسجد حاضر شد و با او بیعت کردند. از ویژگی‌های انتخاب علی (علیه‌السّلام) به خلافت آن بود که جز مردمان مدینه، مردمانی از شهرهای مصر و عراق نیز در بیعت عمومی با وی حضور داشتند.
علی (علیه‌السّلام) خود نیز در جاهای مختلف در این باره سخن گفته است و در نامه‌ای به معاویه بیعت را حق مهاجران و انصار ذکر می‌کند. او توضیح داده، که بیعت با او چنان مقبول مردمان بوده است که پس از به انجام رسیدن آن، نه حاضران حق تجدید نظر دارند و نه غایبان حق رد.
در دوران امویان و عباسیان، بیعت‌گرفتن از مردم حتی با تهدید و تطمیع هم رواج داشته است. می‌توان گفت که در آن زمان از نگاه عموم، نقض بیعت چنان قبیح بوده است که حتی اگر با اکراه بدان گردن می‌نهادند، اطمینان لازم برای حاکمان در اطاعت‌پذیری ایشان حاصل می‌شده است.
در دوران امویان و عباسیان، گاه برخی حاکمان در حیات خویش برای جانشین خود نیز بیعت می‌گرفته‌اند و از مردمان شهرهای مختلف نیز توسط والیان بیعت گرفته می‌شد. کهن‌ترین گزارش‌ها که از اهتمام مسلمانان به بحث نظری دربارۀ بیعت حکایت می‌کند، نشان از آن دارد که در سدۀ ۲ق، بیعت هم‌چون راهی برای دست‌یابی حکومت‌ها به مشروعیت، موضوعی جدی در محافل کلامی، و سر منشا اختلاف در میان مسلمانان بوده است.

دیدگاه اهل‌سنت[ویرایش]

در دوره‌های بعد، بحث از بیعت به آثار فقهی اهل سنت نیز راه یافت و به ویژه در ابواب قضا، جهاد و مانند آن و گاه به صورت بابی‌ مستقل توجه فقیهان را برانگیخت. در کتاب‌هایی که در سدۀ ۵ق با عنوان «احکام السلطانیه» نوشته شد، همواره نخستین بحث، مسئلۀ بیعت با حاکم، شروط صحت آن، و تعهداتی بود که در پی داشت.
شیعیان که انتخاب حاکم را از جانب خدا می‌دانستند، به شیوۀ بیعت گردن نهادند و آن را مشروع نشمردند. در این میان، دیدگاه ابن بابویه را باید استثنا کرد که در مقام تعلیل گفته است که امام زمان (علیه‌السّلام) ‌از آن رو در غیبت به سر می‌برد که بیعت حاکمان ظالم را بر گردن نداشته باشد و با قیام خویش نقض بیعت نکند. گویی در نگاه وی وفاداری در بیعت با حاکمان در هر حال واجب بوده است.
گذشته از آن، هیچ‌گاه شیعیان در سده‌های نخست اسلامی به حکومت دست نیافتند، بدین‌سان، جز با اشاره‌هایی کوتاه و گذرا در مقام مجادلۀ کلامی با اهل سنت، یا در خلال برخی بحث‌های فقهی، به بحث دربارۀ بیعت و احکام آن نپرداختند. در دوران اخیر، برخی از متفکران اهل سنت، بیعت را هم‌چون تنها راه مشروعیت حکومت در قالب نظریۀ قرارداد اجتماعی که از سوی متفکران غربی ارائه شده است، تفسیر می‌کنند.

دیدگاه فقیهان شیعه[ویرایش]

فقیهان معاصر شیعه نیز بیعت را هم‌چون راهی برای مشروعیت بخشیدن به حکومت حاکمان در زمان غیبت امام معصوم (علیه‌السّلام) دانسته‌اند. (برگرفته از دائرةالمعارف بزرگ اسلامی زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی) [۳] [۴] [۵] [۶]

احکام بیعت[ویرایش]

۱) پس از تحقّق بیعت، وفا|وفاى به آن از نظر شرع به صریح آیات قرآن، [۷] واجب و نقض آن حرام است. [۸]
۲) مستحب است امام پیش از آنکه سپاهیان را براى جهاد اعزام کند از آنان بر پایبندى به جهاد و ثبات قدم در برابر دشمن بیعت بگیرد. [۹]
۳) همچنین مستحب است حاکم یا امیر براى لشکر اعزامى به سوى دشمن چند فرمانده تعیین کند که به ترتیب، فرماندهى را بر عهده گیرند تا مشکلى براى سپاهیان پدید نیاید و از هریک از آنان بر این امر بیعت بگیرد. [۱۰]
۴) اگر باغى در حال جنگ با نیروهاى اسلام اسیر گردد، بیعت با امام علیه السّلام بر او عرضه مى‌شود. در صورت پذیرش، آزاد مى‌گردد وگرنه در بازداشت مى‌ماند تا سرنوشت جنگ معلوم شود. پس از خاتمه‌ی جنگ اگر باغیان توبه کنند یا سلاح خود بر زمین نهند یا فرار نمایند در صورتى که هسته‌ی مرکزى- که بدان بپیوندند- نداشته باشند، باغى به اسارت گرفته شده آزاد مى‌شود ولى در صورت فرار باغیان و داشتن هسته‌ی مرکزى، در زندان مى‌ماند بلکه کشتن او جایز است. [۱۱] [۱۲]

پانویس[ویرایش]
 
۱. لغت‌نامه دهخدا.
۲. فتح/سوره۴۸، آیه۱۰.    
۳. ابن بابویه، محمد، کمال‌الدین، به کوشش علی اکبر غفاری، قم، ۱۴۰۵ق.
۴. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر.
۵. ابن عبدالبر، یوسف، التمهید، به کوشش مصطفی بن احمد علوی و محمد عبدالکبیر بکری، رباط، ۱۳۸۷ق.
۶. ابن عماد، عبدالحی، شذرات الذهب، بیروت، دارالکتب العلمیه
۷. .اسراء(سوره۱۷)،آیه۳۴.    
۸. امام خمینی، روح الله، کتاب البیع، ج۴، ص۱۵.    
۹. حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء،ج۹، ص۴۹.
۱۰. مالکی، جعفر بن خضر، کشف الغطاء،ج۴، ص۳۸۳-۳۸۴.
۱۱. سرخسی، محمد بن احمد، المبسوط،ج۷، ص۲۷۱.    
۱۲. حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء،ج۹، ص۴۲۳.    


منبع[ویرایش]
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام،ج‌۲، ص۱۷۴-۱۷۵.    
سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «بیعت»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۱۰/۲۰.    


رده‌های این صفحه : کلام اسلامی | بیعت | فقه | جهاد




جعبه‌ابزار